Ośrodek „Brama Grodzka - Teatr NN” jest samorządową instytucją kultury działającą w Lublinie na rzecz ochrony dziedzictwa kulturowego i edukacji. Jej działania nawiązują do symbolicznego i historycznego znaczenia siedziby Ośrodka - Bramy Grodzkiej, dawniej będącej przejściem pomiędzy miastem chrześcijańskim i żydowskim, jak również do położenia Lublina w miejscu spotkania kultur, tradycji i religii.

Częścią Ośrodka są Dom Słów oraz Lubelska Trasa Podziemna.

Ośrodek „Brama Grodzka - Teatr NN” jest samorządową instytucją kultury działającą w Lublinie na rzecz ochrony dziedzictwa kulturowego i edukacji. Jej działania nawiązują do symbolicznego i historycznego znaczenia siedziby Ośrodka - Bramy Grodzkiej, dawniej będącej przejściem pomiędzy miastem chrześcijańskim i żydowskim, jak również do położenia Lublina w miejscu spotkania kultur, tradycji i religii.

Częścią Ośrodka są Dom Słów oraz Lubelska Trasa Podziemna.

Kalwini w Lublinie

Doktryna kalwińska, stworzona przez francuskiego reformatora religijnego Jana Kalwina, znalazła również w Lublinie swoich zwolenników. Od 1560 r. możemy mówić o zorganizowanej społeczności kalwinów. Wprawdzie niewiele wiemy o składzie społecznym gminy kalwińskiej, ale z pewnością ważny odsetek stanowili cudzoziemcy. W 1608 r. wśród wybranych świeckich seniorów zboru było dwu Niemców i dwu Szkotów. Zdaje się, że nie była to nazbyt liczna społeczność. Ministrowie ustawicznie uskarżali się na ubóstwo, często pomocy materialnej szukano wśród współwyznawców w Toruniu, Gdańsku, Elblągu. Ważną funkcją zboru było zaspokajanie potrzeb duchowych szlachty kalwińskiej przybywającej do Lublina w interesach, choćby w trybunale. Gmina kalwińska rozwijała się jednak w szybkim tempie. Od 1654 r. miała swojego stałego duszpasterza, którym często zostawał senior dystynktu lubelsko- chełmsko- bełskiego. Pierwszym z ministrów został Krzysztof Kraiński, autor katechizmu, agendy zbornej i obszernego zbioru kazań (postylii). Po nim funkcję kolejno obejmowali: Adam Sandomierzanin, Tomasz Gorzkowski, Grzegorz Jankowski, Jan Grzybowski, Sebastian Crupscius, Marcin Niemierski, Wawrzyniec Dominik, Jan Węgierski, Daniel Zaborowski.

Kalwini odrzucali autorytet papieża, hierarchię kościelną, obrzędy, sakramenty (poza chrztem i komunia rozumianymi symbolicznie). Głosił doktrynę predestynacji - zbawienia przez wiarę, rygorystyczną etykę.

Atmosfera nienawiści wobec różnowierców narastająca w mieście, dotknęła również kalwinów. W 1627 r. zbór przestał istnieć. Najpierw zniszczono jego siedzibę, a następnie Trybunał zakazał jego odbudowy i publicznego odprawiania nabożeństw. Z czasem dzięki staraniom wojewody bełskiego Rafała Leszczyńskiego częściowo złagodzono dekret trybunału, ale o pełnej restytucji zboru nie mogło być mowy. Nabożeństwa kalwińskie przeniesiono do Bełżyc. Prowadzone przez kilka lat próby odbudowania zboru nie przyniosły żadnego rezultatu. Na synodzie w Kocku w 1634 w odpowiedzi na petycję lublinian odpowiedziano, ze nie ma żadnej nadziei na istnienie zboru w Lublinie. Wiązało się to gównie z uchwaloną przez sejm konwokacyjny konstytucją zakazująca erygowania nowych zborów w miastach królewskich. Zezwalano jedynie na sprawowanie kultu w domach prywatnych. W ten sposób kalwini pozbawieni zostali możliwości kultywowania własnych potrzeb religijnych w zorganizowanych strukturach zbiorowych.

Różnowiercy nie posiadali swoich szkół. Funkcje i potrzeby szkolne miejscowej gminy ariańskiej spełniała szkoła lewartowska, kalwińska i ariańska, która do 1598 r. znajdowała się w rękach Wojciecha Kaliszczyka. Dzieci lubelskich kalwinów uczęszczali do rozsianych po zborach szkół, a ad 1618 r. do poł. XVII do słynnej szkoły kalwińskiej prowincji małopolski w Bełżycach.

 Opracowała Magdalena Ślifirz

Słowa kluczowe