Ośrodek „Brama Grodzka - Teatr NN” jest samorządową instytucją kultury działającą w Lublinie na rzecz ochrony dziedzictwa kulturowego i edukacji. Jej działania nawiązują do symbolicznego i historycznego znaczenia siedziby Ośrodka - Bramy Grodzkiej, dawniej będącej przejściem pomiędzy miastem chrześcijańskim i żydowskim, jak również do położenia Lublina w miejscu spotkania kultur, tradycji i religii.

Częścią Ośrodka są Dom Słów oraz Lubelska Trasa Podziemna.

Ośrodek „Brama Grodzka - Teatr NN” jest samorządową instytucją kultury działającą w Lublinie na rzecz ochrony dziedzictwa kulturowego i edukacji. Jej działania nawiązują do symbolicznego i historycznego znaczenia siedziby Ośrodka - Bramy Grodzkiej, dawniej będącej przejściem pomiędzy miastem chrześcijańskim i żydowskim, jak również do położenia Lublina w miejscu spotkania kultur, tradycji i religii.

Częścią Ośrodka są Dom Słów oraz Lubelska Trasa Podziemna.

Kalendarz obrzędowy

Zanim przyjrzymy się dokładnie kalendarzowi w układzie systematycznym – ułożonym miesiącami i według najważniejszych świąt kościelnych, kilka uwag. Jeszcze sto lat temu w domu na lubelskiej wsi na próżno szukalibyśmy na ścianie kalendarza. Owszem, w co zamożniejszych domach trafiały się książkowe, drukowane kalendarze, służące jednak bardziej jako kompendia wszelakiej wiedzy, niż narzędzia do odmierzania czasu. Czas wyznaczany był przede wszystkim porami roku oraz dnia i nocy. Bez używania papierowego kalendarza wiedziano, kiedy nadchodził czas siewu, czas zbiorów, czas pomyślny na zawieranie małżeństw i dokonywanie transakcji handlowych., czas zabawy i postu: smutku, refleksji i zadumy.

Czas wyznaczany przez święta kościelne pojawia się o wiele później niż tez wyznaczany rytmem przyrody. W "

kalendarzu" obrzędowym

nawet w czasach przedchrześcijańskich obchodzono święta, z towarzyszeniem specjalnych rytuałów, które pozwalały na świadome przeżycie momentów zmian w przyrodzie i przejścia: zimy w wiosnę, a więc z czasu symbolicznej śmierci natury do czasu życia, urodzaju, płodności. Wiele obrzędów towarzyszących późniejszym świętom katolickim ma taką właśnie proweniencję. Dopiero później przypisano im określonego świętego patrona bądź wydarzenie. W kolędach, w wielkanocnych oracjach, w pieśniach sobótkowych znajdziemy ślady tych dawnych wierzeń, z czasów, gdy sobótka nie wiązała się jeszcze ze Świętym Janem, a wiosna nie była wyznaczana Wielkanocą.

 

Poniższy kalendarz pozwoli się nam zorientować, jakie wydarzenia, tutaj przyporządkowane poszczególnym miesiącom, wyznaczały bieg czasu na lubelskiej wsi w tej epoce, gdy kalendarz wiszący na ścianie nie był jedynym wyznacznikiem podejmowanych działań, pracy i świętowania. Opisy poszczególnych świąt i zwyczajów znajdują się w dziale Rok obrzędowy na Lubelszczyźnie, natomiast postaci świętych patronów w dziale Święci na każdy dzień w tradycji ludowej.

Spis treści

[RozwińZwiń]

Styczeń

 

"Gdy w Trzech Króli mrozem trzyma, będzie jeszcze długa zima"

1 stycznia - Nowy Rok
Czas kolędowania
6 stycznia - Święto Trzech Króli
19 stycznia (według kalendarza juliańskiego) - Święto Jordanu w tradycji prawosławnej
Czas karnawału

Luty


"Chleb Świętej Agaty od ognia strzeże chaty "

2 lutego - Matki Boskiej Gromnicznej
3 lutego - Św. Błażeja
5 lutego - Św. Agaty
6 lutego - Św. Doroty
14 lutego - Św. Walentego
Środa popielcowa (święto ruchome)

Marzec


"Gdy mróz w marcu dnia dziesiątego, jeszcze czterdzieści dni mrozu takiego" 

Czas postu
12 marca - Św. Grzegorza
19 marca - Św. Józefa
25 marca - Matki Boskiej Roztwornej

Kwiecień


"Chcesz mieć kęs płotna dobrego, siej len w świętego Jerzego"
"W dnie krzyżowe męka Boża, wstrzymaj się od siewu zboża"

Wielkanoc (święto ruchome)
23 kwietnia – Św. Jerzego
25 kwietnia – Św. Marka – tzw. dzień krzyżowy

Maj


"Na jarmark święty Idzi biegną szewcy, biegną Żydzi"

4 maja – Św. Floriana
10 maja – Św. Izydora (Idziego)
Zielone Świątki (święto ruchome)

Czerwiec


"Boże ciało pogoda darzy, rok będzie dobry dla gospodarzy"
"Na święty Jan jagód dzban"


Boże ciało (święto ruchome)
24 czerwca – sobótka, Św. Jana

Lipiec


"Szczęśliwy kto na świętą Annę wyszuka sobie pannę"
"Na świętego Jakuba bywa już z żytem próba"

Czas żniw
2 lipca – Matki Boskiej Jagodnej
25 lipca – Św. Jakuba
26 lipca – Św. Anny

Sierpień


"Gospodarz dobry rok poczyna od świętego Bartłomieja"

4 sierpnia – Św. Dominika
6 sierpnia – w kalendarzu prawosławnym 18 go – Przemienienie Pańskie
10 sierpnia – Św. Wawrzyńca
15 sierpnia – Matki Boskiej Zielnej
16 sierpnia – Św. Rocha
24 sieprnia – Św. Bartłomieja
Czas dożynek

Wrzesień


"Na Świętego Mateusza każdy na dosiewki rusza"

Rozpoczęcie zasiewów
Wykopki
7 września – Św. Reginy
8 września – Matki Boskiej Siewnej
21 września – Św. Mateusza

Październik


"Święta Jadwiga ostatnie jabłko dźwiga"

1 października (w kalendarzu juliańskim) – Św. Pokrowy
15 października – Św. Jadwigi

Listopad


"Święty Andrzej grzechem, święta Katarzyna śmiechem"

1 listopada – Wszystkich Świętych
2 listopada – Zaduszki
11 listopada – Św. Marcina
22 listopada - Św. Cecylii
25 listopada - Św. Katarzyny - katarzynki
29 listopada - Św. Andrzeja – andrzejki

Grudzień


"Kto się zaleca w adwenta, ten będzie miał żonę na święta"
"Od Łucji do Wilii patrz na dni, o przyszłym roku powiedzą ci"

Czas adwentu
4 grudnia - Św. Barbary
6 grudnia - Św. Mikołaja Biskupa
13 grudnia - Św. Łucji
24 grudnia – Wigilia
25 grudnia – Boże Narodzenie – „Godnie Święta”
26 grudnia – Św. Szczepana; na sumie w Kościołach sypało się owsem, na pamiatkę ukamienowania tego Świętego, także jako wróżba urodzaju. Urządzano też kanonady, strzelanie. Zwyczajowo także w ten dzień umawiano się z parobkami i służbą na natępny rok: „Na Święty szczepan każdy sobie Pan”.
Święte wieczory
Początek kolędowania
 
Sylwester - wróżby, lanie wosku i ołowiu, spoglądanie w zwierciadło nago, miał się pokazać wizerunek osoby, któa się poślubi. Kurpie: wypiek pieczywa obrzędowego: ptaszki i zwierzątka – jako wróżba pomyślności (także na Trzech króli!), kładziono na stole świeży chleb i sól.
 
 
Opracowała Ewa Grochowska