Ośrodek „Brama Grodzka - Teatr NN” jest samorządową instytucją kultury działającą w Lublinie na rzecz ochrony dziedzictwa kulturowego i edukacji. Jej działania nawiązują do symbolicznego i historycznego znaczenia siedziby Ośrodka - Bramy Grodzkiej, dawniej będącej przejściem pomiędzy miastem chrześcijańskim i żydowskim, jak również do położenia Lublina w miejscu spotkania kultur, tradycji i religii.

Częścią Ośrodka są Dom Słów oraz Lubelska Trasa Podziemna.

Ośrodek „Brama Grodzka - Teatr NN” jest samorządową instytucją kultury działającą w Lublinie na rzecz ochrony dziedzictwa kulturowego i edukacji. Jej działania nawiązują do symbolicznego i historycznego znaczenia siedziby Ośrodka - Bramy Grodzkiej, dawniej będącej przejściem pomiędzy miastem chrześcijańskim i żydowskim, jak również do położenia Lublina w miejscu spotkania kultur, tradycji i religii.

Częścią Ośrodka są Dom Słów oraz Lubelska Trasa Podziemna.

Kalendarz obrzędowy

Zanim przyjrzymy się dokładnie kalendarzowi w układzie systematycznym – ułożonym miesiącami i według najważniejszych świąt kościelnych, kilka uwag. Jeszcze sto lat temu w domu na lubelskiej wsi na próżno szukalibyśmy na ścianie kalendarza. Owszem, w co zamożniejszych domach trafiały się książkowe, drukowane kalendarze, służące jednak bardziej jako kompendia wszelakiej wiedzy, niż narzędzia do odmierzania czasu. Czas wyznaczany był przede wszystkim porami roku oraz dnia i nocy. Bez używania papierowego kalendarza wiedziano, kiedy nadchodził czas siewu, czas zbiorów, czas pomyślny na zawieranie małżeństw i dokonywanie transakcji handlowych., czas zabawy i postu: smutku, refleksji i zadumy.

Czas wyznaczany przez święta kościelne pojawia się o wiele później niż tez wyznaczany rytmem przyrody. W "

kalendarzu" obrzędowym

nawet w czasach przedchrześcijańskich obchodzono święta, z towarzyszeniem specjalnych rytuałów, które pozwalały na świadome przeżycie momentów zmian w przyrodzie i przejścia: zimy w wiosnę, a więc z czasu symbolicznej śmierci natury do czasu życia, urodzaju, płodności. Wiele obrzędów towarzyszących późniejszym świętom katolickim ma taką właśnie proweniencję. Dopiero później przypisano im określonego świętego patrona bądź wydarzenie. W kolędach, w wielkanocnych oracjach, w pieśniach sobótkowych znajdziemy ślady tych dawnych wierzeń, z czasów, gdy sobótka nie wiązała się jeszcze ze Świętym Janem, a wiosna nie była wyznaczana Wielkanocą.

 

Poniższy kalendarz pozwoli się nam zorientować, jakie wydarzenia, tutaj przyporządkowane poszczególnym miesiącom, wyznaczały bieg czasu na lubelskiej wsi w tej epoce, gdy kalendarz wiszący na ścianie nie był jedynym wyznacznikiem podejmowanych działań, pracy i świętowania. Opisy poszczególnych świąt i zwyczajów znajdują się w dziale Rok obrzędowy na Lubelszczyźnie, natomiast postaci świętych patronów w dziale Święci na każdy dzień w tradycji ludowej.

Spis treści

[RozwińZwiń]

StyczeńBezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści

 

"Gdy w Trzech Króli mrozem trzyma, będzie jeszcze długa zima"

1 stycznia - Nowy Rok
Czas kolędowania
6 stycznia - Święto Trzech Króli
19 stycznia (według kalendarza juliańskiego) - Święto Jordanu w tradycji prawosławnej
Czas karnawału

LutyBezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści


"Chleb Świętej Agaty od ognia strzeże chaty "

2 lutego - Matki Boskiej Gromnicznej
3 lutego - Św. Błażeja
5 lutego - Św. Agaty
6 lutego - Św. Doroty
14 lutego - Św. Walentego
Środa popielcowa (święto ruchome)

MarzecBezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści


"Gdy mróz w marcu dnia dziesiątego, jeszcze czterdzieści dni mrozu takiego" 

Czas postu
12 marca - Św. Grzegorza
19 marca - Św. Józefa
25 marca - Matki Boskiej Roztwornej

KwiecieńBezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści


"Chcesz mieć kęs płotna dobrego, siej len w świętego Jerzego"
"W dnie krzyżowe męka Boża, wstrzymaj się od siewu zboża"

Wielkanoc (święto ruchome)
23 kwietnia – Św. Jerzego
25 kwietnia – Św. Marka – tzw. dzień krzyżowy

MajBezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści


"Na jarmark święty Idzi biegną szewcy, biegną Żydzi"

4 maja – Św. Floriana
10 maja – Św. Izydora (Idziego)
Zielone Świątki (święto ruchome)

CzerwiecBezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści


"Boże ciało pogoda darzy, rok będzie dobry dla gospodarzy"
"Na święty Jan jagód dzban"


Boże ciało (święto ruchome)
24 czerwca – sobótka, Św. Jana

LipiecBezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści


"Szczęśliwy kto na świętą Annę wyszuka sobie pannę"
"Na świętego Jakuba bywa już z żytem próba"

Czas żniw
2 lipca – Matki Boskiej Jagodnej
25 lipca – Św. Jakuba
26 lipca – Św. Anny

SierpieńBezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści


"Gospodarz dobry rok poczyna od świętego Bartłomieja"

4 sierpnia – Św. Dominika
6 sierpnia – w kalendarzu prawosławnym 18 go – Przemienienie Pańskie
10 sierpnia – Św. Wawrzyńca
15 sierpnia – Matki Boskiej Zielnej
16 sierpnia – Św. Rocha
24 sieprnia – Św. Bartłomieja
Czas dożynek

WrzesieńBezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści


"Na Świętego Mateusza każdy na dosiewki rusza"

Rozpoczęcie zasiewów
Wykopki
7 września – Św. Reginy
8 września – Matki Boskiej Siewnej
21 września – Św. Mateusza

PaździernikBezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści


"Święta Jadwiga ostatnie jabłko dźwiga"

1 października (w kalendarzu juliańskim) – Św. Pokrowy
15 października – Św. Jadwigi

ListopadBezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści


"Święty Andrzej grzechem, święta Katarzyna śmiechem"

1 listopada – Wszystkich Świętych
2 listopada – Zaduszki
11 listopada – Św. Marcina
22 listopada - Św. Cecylii
25 listopada - Św. Katarzyny - katarzynki
29 listopada - Św. Andrzeja – andrzejki

GrudzieńBezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści


"Kto się zaleca w adwenta, ten będzie miał żonę na święta"
"Od Łucji do Wilii patrz na dni, o przyszłym roku powiedzą ci"

Czas adwentu
4 grudnia - Św. Barbary
6 grudnia - Św. Mikołaja Biskupa
13 grudnia - Św. Łucji
24 grudnia – Wigilia
25 grudnia – Boże Narodzenie – „Godnie Święta”
26 grudnia – Św. Szczepana; na sumie w Kościołach sypało się owsem, na pamiatkę ukamienowania tego Świętego, także jako wróżba urodzaju. Urządzano też kanonady, strzelanie. Zwyczajowo także w ten dzień umawiano się z parobkami i służbą na natępny rok: „Na Święty szczepan każdy sobie Pan”.
Święte wieczory
Początek kolędowania
 
Sylwester - wróżby, lanie wosku i ołowiu, spoglądanie w zwierciadło nago, miał się pokazać wizerunek osoby, któa się poślubi. Kurpie: wypiek pieczywa obrzędowego: ptaszki i zwierzątka – jako wróżba pomyślności (także na Trzech króli!), kładziono na stole świeży chleb i sól.
 
 
Opracowała Ewa Grochowska