Ośrodek „Brama Grodzka - Teatr NN” jest samorządową instytucją kultury działającą w Lublinie na rzecz ochrony dziedzictwa kulturowego i edukacji. Jej działania nawiązują do symbolicznego i historycznego znaczenia siedziby Ośrodka - Bramy Grodzkiej, dawniej będącej przejściem pomiędzy miastem chrześcijańskim i żydowskim, jak również do położenia Lublina w miejscu spotkania kultur, tradycji i religii.

Częścią Ośrodka są Dom Słów oraz Lubelska Trasa Podziemna.

Ośrodek „Brama Grodzka - Teatr NN” jest samorządową instytucją kultury działającą w Lublinie na rzecz ochrony dziedzictwa kulturowego i edukacji. Jej działania nawiązują do symbolicznego i historycznego znaczenia siedziby Ośrodka - Bramy Grodzkiej, dawniej będącej przejściem pomiędzy miastem chrześcijańskim i żydowskim, jak również do położenia Lublina w miejscu spotkania kultur, tradycji i religii.

Częścią Ośrodka są Dom Słów oraz Lubelska Trasa Podziemna.

Kalendarium Zagłady lubelskich Żydów

Najważniejsze wydarzenia związane z Zagładą lubelskich Żydów.

Spis treści

[RozwińZwiń]

Rok 1939


09.11.1939 - SS usunęła wszystkich Żydów z Krakowskiego Przedmieścia i przyległych ulic (500 rodzin), dając im na opuszczenie mieszkań 10 minut. Przeprowadzono spis Żydów, wprowadzono obowiązek noszenia białej opaski z gwiazdą Dawida na prawym rękawie ubrania. Rozpoczęły się łapanki. Niemcy wprowadzali się do żydowskich mieszkań, niszczyli i rabowali ich mienie, na ulicy Lipowej utworzono obóz dla jeńców żydowskich

18.09.1939 - Niemcy wkraczają do Lublina

20.09.1939 - Ogłoszenie obwieszczenia zabraniającego ludności cywilnej - pod groźbą kary śmierci - jakiegokolwiek udziału w walce z wojskami niemieckimi

25.09.1939 - Spis ludności żydowskiej Lublina z polecenia władz niemieckich. Spis wykazał, że w mieście przebywało 37 054 Żydów

26.10.1939 - Rozporządzenie o przymusie pracy ludności żydowskiej wydane przez Hansa Franka; rozporządzenie wykonawcze z dnia 12 grudnia 1939 r. wydane przez Wyższego Dowódcę Policji i SS w GG Friedricha Krügera, które regulowało przymus pracy w wieku 14 - 60 lat

23.11.1939 - Rozporządzenie wydane przez Hansa Franka o oznakowaniu ludności żydowskiej; weszło w życie z dniem 1 grudnia 1939 r. i nałożyło na Żydów przymus noszenia opasek (do tego czasu Żydzi oznakowani byli żółtymi gwiazdami Dawida, w środku których widoczny był napis "Jude")

Rok 1940


1940 - Niemcy mianowali w Lublinie Radę Żydowską - Judenrat - z prezesem Henrykiem Bekkerem i dwoma wiceprezesami Salomonem Kestenbergem i adwokatem Markiem Altenem. Członków judenratu było 10. Wszystkie synagogi i domy modlitwy zamknięto

25.01.1940 - Pierwsze zebranie Judenratu w Lublinie, na czele którego stanął inż. Henryk Bekker

26.02.1940 - Rozporządzenie wydane przez Hansa Franka o zakazie korzystania przez ludność żydowską z kolei bez specjalnej przepustki

24/25.02.1940 - Kolejny spis ludności żydowskiej. Stwierdzono, że na terenie Lublina zamieszkuje 40 534 Żydów. Rozpoczęcie przez Niemców sprawowania kontroli ruchu ludności żydowskiej przez nałożenie na wszystkich administratorów domów zamieszkanych przez Żydów obowiązku zawiadamiania na specjalnych kartach meldunkowych o wszystkich zmianach

24.07.1940 - Hans Frank wydaje rozporządzenie określające pochodzenie żydowskie

Rok 1941


1941 - Utworzono w Lublinie getto obejmujące dzielnicę żydowską z następującymi ulicami: Lubartowska po stronie nieparzystej, Kowalska, Szeroka, Cyrulicza, Zamkowa, Nadstawna, Krawiecka, Podzamcze, Czwartek i Jateczna

1941 r. - Niemcy utworzyli na przedmieściach Lublina obóz koncentracyjny Majdanek

10-14.03.1941 - Akcja wysiedlania z Lublina 9200 Żydów. Powodem wysiedlenia były plany utworzenia w mieście getta. Szacowano, że będzie ono mogło pomieścić ok. 25 tys. Żydów. Wysiedlano przeważnie osoby starsze, chore, ułomne, kobiety i dzieci. Mieszkania po wysiedlonych Żydach zajmowali licznie stacjonujący oficerowie Wermachtu

24.03.1941 - Zarządzenie Zörnera – gubernatora lubelskiego – o utworzeniu getta w Lublinie (teren dzielnicy żydowskiej na Podzamczu)

kwiecień - listopad 1941- Dalsze wysiedlenia ludności Żydowskiej z Lublina na mniejszą skalę

24/25.04.1941 - Spis ludności żydowskiej. Wykazał on obecność na terenie miasta 34 149 Żydów

czerwiec 1941- Rozporządzenie Zörnera o otoczeniu getta murem o wysokości co najmniej 3 m. Rozporządzenie to nie zostało zrealizowane

15.10.1941- Rozporządzenie wydane przez Hansa Franka o zakazie opuszczania wyznaczonych dzielnic żydowskich pod groźbą kary śmierci

Rok 1942


22.02.1942 - Decyzja o podziale getta na część „A” i „B”. Jej zamiarem było wyodrębnienie Żydów pracujących w przedsiębiorstwach i placówkach niemieckich oraz w Radzie Żydowskiej i jej agendach (getto „B”) od pozostałej ludności żydowskiej

16/17.03.1942 - Początek likwidacji lubelskiego getta na Podzamczu („Akcja Reinhardt”)

17-31.03.1942 - Wielka akcja wysiedleńcza ludności żydowskiej”. Do obozów zagłady, głównie do Bełżca, wywożono dziennie około 1400 osób. Do 31 marca wywieziono 18 000 osób

21.03.1942 - Zarządzenie starosty grodzkiego o rozbiórce 260 budynków z terenu „starego” getta

kwiecień 1942 - Dla ludności żydowskiej przyznano 2500 kart żywnościowych. Liczbę tę później zwiększono. Dalsze „wysiedlenia” ludności żydowskiej nie posiadającej J-ausweisów

14-15.04.1942 - Akcja wysiedlenia ludności polskiej z dzielnicy Majdan Tatarski. Wysiedlono ok. 5-6 tys. osób

16.04.1942 - Ogłoszenie zarządzenia gubernatora Zörnera o utworzeniu nowego getta na Majdanie Tatarskim. Na mocy tego zarządzenia teren getta został ogrodzony drutem kolczastym

17-19.04.1942 - Przesiedlenie ludności żydowskiej ze „starego” getta do nowego getta na Majdanie Tatarskim. Uprawnienia do przeprowadzki uzyskało ponad 4000 Żydów, ale faktycznie przeprowadziło się ponad 7000 osób

19/20.04.1942 - Spis Żydów na Majdanie Tatarskim na żądanie władz niemieckich, którego wynik był impulsem do kolejnej selekcji ludności

20.04.1942 - Niespodziewana kontrola dokumentów. Jej wynikiem było wykrycie ok. 3000 osób nie posiadających dokumentów uprawniających do przebywania na jego terenie. Na miejscu rozstrzelano starców, osoby niedołężne i dzieci, a około 1200 osób skierowano na Majdanek. Stamtąd znaczną część wywieziono do pobliskiego lasu krępieckiego i rozstrzelano

20.04.1942 - W getcie swoją działalność rozpoczyna kuchnia Żydowskiej Samopomocy Społecznej

18.06.1942 - Szef dystryktu lubelskiego W. Engler na posiedzeniu policyjnym w Krakowie melduje: Kwestia żydowska została w Lublinie wyjaśniona. Ewakuowano dotychczas dzielnicę żydowską i zdolnych do pracy Żydów umieszczono poza miastem na specjalnym terenie

07.07.1942 - "Prace oczyszczające" w byłym gettcie na Podzamczu, burzenie ulic, wysadzanie budynków

19.08.1942 - Wydanie przez przebywającego w Lublinie Himmlera rozkazu, ustalającego ostateczny termin likwidacji ludności żydowskiej na dzień 31 grudnia 1942 roku

21/22.08.1942 - Akcja meldunkowa. Wykazała ona, że na Majdanie Tatarskim przebywa 4383 osoby spośród których 114 nie posiadało J-ausweisów

sierpień 1942 - Na Majdan Tatarski przybywa z Warszawy liczna grupa Żydów. Po kilku godzinach oczekiwania pod bramami getta grupę zabrano na Majdanek, mimo że obiecano im zezwolenie na mieszkanie w getcie w zamian za wysokie łapówki

02.09.1942 - Kolejna kontrola dokumentów w wyniku której zabrano z getta około 1000 osób nie posiadających J-ausweisów. Część z nich wysiedlono do Piask, a część skierowano do obozu na Majdanku i wkrótce potem rozstrzelano w lesie koło Krępca

25.10.1942 - Selekcja na Majdanie Tatarskim. Do obozu na Majdanku zabrano ok. 1000 Żydów

9-11.11.1942 - Ostateczna likwidacja getta na Majdanie Tatarskim. Do obozu na Majdanek przetransportowano ok. 3000 osób. Na trzeci dzień - po likwidacji getta - w komorach gazowych stracono starców i dzieci. Na terenie getta zamordowano ok. 180 osób w tym dr Marka Altena - Prezesa Judenratu, Szamę Grajera - niemieckiego konfidenta oraz Monka Goldfarba - komendanta Żydowskiej Służby Porządkowej. Akcji likwidacji getta towarzyszyły poszukiwania ukrywających się Żydów i grabież mienia pożydowskiego. Żydzi pozostali przy życiu przebywali w Lublinie jeszcze w obozie na Majdanku, w obozach pracy przy ul. Lipowej, Lotnisku i w więzieniu na Zamku

Rok 1943


1943 - Majdanek, Poniatowa i Trawniki to największe obozy śmierci Żydów na ziemi lubelskiej. Początkowo były to obozy morderczej pracy. W listopadzie 1943 r. w ciągu jednego dnia zamordowano na Majdanku 18 400 osób, w ciągu następnych kilku dni w Poniatowej 15 000 i w Trawnikach 10 000. W tym krótkim czasie zamordowano ponad 42 000 Żydów. Hitlerowcy nazwali tą akcję „Dożynki”

03.11.1943 - „Akcja Erntefest”, „Krwawa środa”. W obozie koncentracyjnym na Majdanku rozstrzelano ponad 18 400 Żydów

Rok 1944


19-21.07.1944 - Egzekucje więźniów Zamku lubelskiego, które przeprowadzano w obozie koncentracyjnym na Majdanku w rowach w okolicach krematorium; w tych dniach zamordowano 1150 osób, głównie Polaków, zaś grupa Żydów stanowiła ok. 30 osób (wg niemieckich materiałów sądowych)

22.07.1944 - Wyzwolenie Lublina. Pozostali przy życiu Żydzi lubelscy wracają z różnych stron do rodzinnego miasta. W drugiej połowie tego roku powstała Żydowska Komisja Historyczna w Lublinie, której zadaniem było zbadanie historii Żydów w Polsce w okresie okupacji hitlerowskiej

Literatura


Kranz T., Egzekucja Żydów na Majdanku 3 listopada 1943 r. w świetle wyroku w procesie w Düsseldorfie, "Zeszyty Majdanka", t. XX (1999).

Kranz T., Zagłada Żydów w obozie koncentracyjnym na Majdanku, Lublin 2007.

Kuwałek R., Szlakiem pamięci Żydów lubelskich, [w:] Bojarski J. J. (red.) Ścieżki pamięci. Żydowskie miasto w Lublinie - losy, miejsca, historia, Lublin - Rishon LeZion, 2001.

Kuwałek R., Żydzi lubelscy w obozie koncentracyjnym na Majdanku, "Zeszyty Majdanka", t. XXII (2003).

Radzik T., Lubelska dzielnica zamknięta, Lublin 1999.

Wajs K., Wajs S., Fakty i wydarzenia z życia lubelskich Żydów, Lublin 1997.

 

Zdjęcia

Słowa kluczowe