Ośrodek „Brama Grodzka - Teatr NN” jest samorządową instytucją kultury działającą w Lublinie na rzecz ochrony dziedzictwa kulturowego i edukacji. Jej działania nawiązują do symbolicznego i historycznego znaczenia siedziby Ośrodka - Bramy Grodzkiej, dawniej będącej przejściem pomiędzy miastem chrześcijańskim i żydowskim, jak również do położenia Lublina w miejscu spotkania kultur, tradycji i religii.

Częścią Ośrodka są Dom Słów oraz Lubelska Trasa Podziemna.

Ośrodek „Brama Grodzka - Teatr NN” jest samorządową instytucją kultury działającą w Lublinie na rzecz ochrony dziedzictwa kulturowego i edukacji. Jej działania nawiązują do symbolicznego i historycznego znaczenia siedziby Ośrodka - Bramy Grodzkiej, dawniej będącej przejściem pomiędzy miastem chrześcijańskim i żydowskim, jak również do położenia Lublina w miejscu spotkania kultur, tradycji i religii.

Częścią Ośrodka są Dom Słów oraz Lubelska Trasa Podziemna.

Kalendarium lubelskich Żydów - najważniejsze fakty

Wydarzenia związane z życiem lubelskiej społeczności żydowskiej.
 

 

Spis treści

[RozwińZwiń]

XIV w.

 

1336 - nie potwierdzony przekaz, że król polski Kazimierz Wielki zezwolił Żydom na osiedlenie się na przedmieściu Lublina - w Piaskach

XV w.

1475 - w mieście osiedlił się rabin Jakub z Trydentu

XVI w.

1518 - Szalom Szachna założył w Lublinie jesziwę; z tego samego roku pochodzą najstarsze potwierdzenia przywileju de non tolerandis Judaeis


1523 - Król Zygmunt I przyznał Żydom mieszkającym obok Zamku Lubelskiego prawa, jakie posiadali inni Żydzi w Polsce, szczególnie we Lwowie. Z wnioskiem o ich przyznanie wystąpił starosta lubelski Jan z Pilczy, twierdząc, że Żydzi lubelscy spełniają w mieście ważną i pożyteczną rolę


1532 - naczelnym rabinem Lublina został mianowany Szalom Szachna, który wraz z rabinem krakowskim Mojżeszem Fiszlem zarządzał Małopolską


1541- na cmentarzu żydowskim został pochowany Jakub Kopelman ha Levi – jest to najstarszy zachowany nagrobek na starym cmentarzu


1547 - Ukazały się pierwsze modlitewniki i książki hebrajskie drukowane w Lublinie, a w 1550 r. król Zygmunt August wydał zezwolenie na uruchomienie żydowskich drukarni dwóm Żydom: Josefowi i Eliezerowi


1567 - Na podstawie przywileju króla zbudowano w Lublinie wielką synagogę Maharszala, którą na cześć rabina Szlomy Lurii nazwano Maharszalszul


1580 - na mocy przywileju króla Stefana Batorego powstał Waad Arba Aracot (Sejm Czterech Ziem), organ samorządu żydowskiego; obrady odbywały się najczęściej w Lublinie (ostatni w 1725 r.). Sejm odegrał wielką rolę w życiu społeczno-kulturalnym Żydów w Polsce


1598 - pierwszy rytualny proces w Lublinie. Lubelski Trybunał Królewski skazał na karę śmierci czterech Żydów za „zamordowanie chłopca katolickiego” w miasteczku Łosice (siedleckie)

 

XVII w.

1638 (1641) - Na mocy przywileju króla Władysława IV zbudowano synagogę Kotlarszul (synagoga Kotlarzy), została ona wzniesiona przez Cwi Doktorowicza przy ul. Szerokiej 20


1655 - Podpalenie dzielnicy żydowskiej przez Moskali. Podzamcze padło łupem wojsk kozacko-moskiewskich, zginęło ok. 2 tyś. żydowskich mieszkańców miasta.


1672 - Najazd Tatarów na Lublin, którzy całkowicie zniszczyli i obrabowali dzielnicę żydowską


1682 - ostatnie posiedzenie Sejmu Czterech ZiemWaad Arba Aracot w Lublinie


1696 - Krol Jan III Sobieski zezwolił Żydom na prowadzenie handlu bez ograniczeń zarówno w mieście
jak i wokół Lublina; akt ten został potwierdzony przez króla Augusta II w 1698 r.

 

XVIII w.

1702 - Pożar Miasta Żydowskiego


1786 - powstała ulica Nowa (dawna część ulicy Lubartowskiej) w Lublinie, przy której Żydzi mieli swoje sklepy z ubraniami


1790 – 1800 - w tej dekadzie Jaakow Icchak ha-Lewi Horowitz „Widzący”, osiadł na Wieniawie, a następnie przeniósł się do Lublina i zamieszkał przy ul. Szerokiej

XIX w.

1815 - zmarł Jaakow Icchak ha-Lewi Horowic (Widzący z Lublina), pochowany został na starym cmentarzu żydowskim

1829 - epidemia cholery zdziesiątkowała żydowskich mieszkańców miasta; w związku z tym i wskutek rosnącej liczby mieszkańców powstał nowy cmentarz żydowski, pierwsze pochówki miały tam miejsce rok później


1851 - otwarto wielki plac targowy przy ulicy Świętoduskiej, który przetrwał do końca lat 20. naszego stulecia. Obecnie nosi nazwę Plac Ofiar Getta


1856 - w katastrofie budowlanej uległy zniszczeniu synagogi Macharszala i Maharama


1859 - oficjalnie rozpoczęła działalność pierwsza żydowska szkoła elementarna w Lublinie


1862 - Reforma Wielopolskiego umożliwiła Żydom zamieszkiwanie w Lublinie i wzięcie udziału w wyborach do Rady Miejskiej


1870 - Gmina Żydowska zakupiła budynek przy ul. Grodzkiej, gdzie powstał sierociniec dla dzieci żydowskich. Kuratorem sierocińca był Józef Goldsztern. W marcu 1942 r., podczas likwidacji getta na Podzamczu, dzieci wraz z personelem zostały zamordowane przez hitlerowców


1887 - otwarto Szpital Gminy Wyznaniowej Żydów


1897 - otwarcie pierwszej prywatnej żydowskiej szkoły średniej Nusyma Rajchtensztajna

 

XX w.

1903 - powstanie Koła Socjalistycznego Powszechnego Związku Robotniczego Bund


1908 - powstało towarzystwo kulturalne w celu krzewienia literatury pięknej i pieśni żydowskiej pod nazwą Hazomir

1910 - zorganizowano towarzystwo dla upowszechniania języka i kultury żydowsko-hebrajskiej pod nazwą Chowewej Sfos Ewer (Miłośnicy Języka Przeszłego)


1916 - powstały pierwsze w Lublinie dwie szkoły średnie - gimnazja: męskie kierowane przez Szymona Szpera i żeńskie kierowane przez Różę Szperową, po śmierci Szymona (1919) Szperowa utworzyła gimnazjum koedukacyjne, które przetrwało do 1932 roku.; Przedmieście Wieniawa włączono do Gminy Żydowskiej w Lublinie. Wieniawa dysponowała zabytkową synagogą i cmentarzem. Ukazał się polskojęzyczny tygodnik społeczno-kulturalny „Myśl Żydowska”


1917 – otwarcie Żydowskiej Biblioteki Publicznej w Lublinie


1918 - w Lublinie ukazał się dziennik w języku jidysz "Lubliner Tugblat” (Dziennik Lubelski). Redakcja mieściła się przy ul. Królewskiej 12, a pierwszym redaktorem został Szlomo Baruch Nisenbaum


1924 - Położono kamień węgielny pod budowę gmachu uczelni Jeszywas Chachmej Lublin (22 V 1924 r.); w uroczystości brało udział około 20 000 osób


1930 - uroczyste otwarcie Jeszywas Chachmej Lublin (Uczelnia Mędrców Lublina), rektorem i jednocześnie rabinem Lublina został uczony talmudysta Majer Szapiro, który był przez wiele lat był posłem na sejm z ramienia partii Agudas Israel


1933 - śmierć rabina Majera Szapiry


1936 - Gmina Żydowska uchwaliła rezolucję protestującą przeciwko wprowadzeniu w polskich uniwersytetach gett ławkowych dla Żydów. Rozpoczęcie budowy Domu Ludowego im. Icchaka L. Pereca przy ul. Czwartek

 

Druga wojna światowa

1939 - Lublin zamieszkiwało ponad 120 000 obywateli, w tym ponad 42 000 Żydów


18.09.1939 Niemcy wkraczają do Lublina. 9 XI SS usunęła wszystkich Żydów z Krakowskiego Przedmieścia i przyległych ulic (500 rodzin), dając im na opuszczenie mieszkań 10 minut. Przeprowadzono spis Żydów, wprowadzono obowiązek noszenia białej opaski z gwiazdą Dawida na prawym rękawie ubrania. Rozpoczęły się łapanki. Niemcy wprowadzili się do żydowskich mieszkań, niszczyli i rabowali ich mienie,
na ulicy Lipowej utworzono obóz dla jeńców żydowskich


1940 - Niemcy mianowali w Lublinie Radę Żydowską - Judenrat - z prezesem Henrykiem Bekkerem i dwoma wiceprezesami Salomonem Kestenbergem i adwokatem Markiem Altenem. Członków judenratu było 10. Wszystkie synagogi i domy modlitwy zamknięto


1941 - Utworzono w Lublinie getto obejmujące dzielnicę żydowską z następującymi ulicami: Lubartowska po stronie nieparzystej, Kowalska, Szeroka, Cyrulicza, Zamkowa, Nadstawna, Krawiecka, Podzamcze, Czwartek i Jateczna


1941 - Niemcy utworzyli na przedmieściach Lublina obóz koncentracyjny Majdanek


1942 - W marcu tego roku rozpoczęto likwidację getta w Lublinie, uznawaną za początek "Akcji Reinhardt". Każdego dnia wywożono blisko 1500 Żydów. W krótkim okresie czasu Niemcy wywieźli przeszło 30 000 Żydów do obozu zagłady w Bełżcu. Pozostałych Żydów - 4000 osób przewieziono w kwietniu do getta na Majdanie Tatarskim, skąd jesienią (9 listopada 1943) wszystkich zamordowano w obozie na Majdanku


1942 - Niemcy przystąpili do wyburzania budynków dzielnicy żydowskiej, gdzie było getto


1943 - Majdanek, Poniatowa i Trawniki to największe obozy zagłady Żydów na ziemi lubelskiej. Początkowo były to obozy morderczej pracy. W listopadzie 1943 r. w ciągu jednego dnia zamordowano na Majdanku
18 400 osób, w ciągu następnych kilku dni w Poniatowej 15 000 i w Trawnikach 10 000. W tym krótkim czasie zamordowano ponad 42 000 Żydów. Hitlerowcy nazwali tę akcję Akcją Dożynki


22.07.1944 - wyzwolenie Lublina. Pozostali przy życiu Żydzi lubelscy wracali z różnych stron do rodzinnego miasta. W drugiej połowie tego roku powstała Żydowska Komisja Historyczna w Lublinie, której zadaniem było zbadanie historii Żydów w Polsce w okresie okupacji hitlerowskiej

 

 

Okres Powojenny

1947 - Żydowski Komitet Ziomkostwa Lubelskiego zorganizował zjazd Żydów - byłych mieszkańców Lublina

1963 - Między ulicą Świętoduską a Nową na byłym placu targowym, obecnie nazwanym Placem Ofiar Getta - postawiono pomnik poświęcony pomordowanym Żydom z Lublina

1968 - 1969 - Okres największej emigracji Żydów z Polski Ludowej. Opuściło wówczas Polskę wiele tysięcy obywateli pochodzenia żydowskiego. W Lublinie pozostała jedynie niewielka grupa Żydów (około 25 osób), w tym nie było 10 mężczyzn, co nie pozwalało na spełnienie wymogów religijnych tzw. minjan, obowiązującego przy modlitwach w bożnicy i na pogrzebach


1984 - Telewizja Polska nakręciła film pt. „W każdej garstce popiołu...” w którym Symcha Wajs przedstawił kilka fragmentów z życia i działalności Żydów lubelskich w okresie międzywojennym


1985 55. rocznica otwarcia uczelni rabinackiej Jeszywas Chachmej Lublin, wmurowanie tablicy pamiątkowej na ścianie budynku Collegium Maius przy ul. Lubartowskiej, gdzie do 1939 r. mieściła się uczelnia


1989 - Decyzją Urzędu Wojewódzkiego powstało (18.01.1989) Towarzystwo Opieki nad Pamiątkami Kultury Żydowskiej w Lublinie. Wydano książkę Róży Fiszman Sznajdman „Mój Lublin”


1990 - Uroczystość sześćdziesięciolecia otwarcia Jeszywas Chachmej Lublin; na uroczystość przybył z Izraela bratanek rabina Szapiry - Dow Szapira, były student uczelni w latach 30.


1994 - Od 14 do 16 grudnia odbyła się sesja naukowa pt. „Żydzi lubelscy” zorganizowana przez Towarzystwo Opieki na d Pamiątkami Kultury Żydowskiej w Lublinie, Muzeum Lubelskie na Zamku oraz Ośrodek „Brama Grodzka – Teatr NN”. Sesja poświęcona kulturze żydowskiej


1995 - Lubelski Koncert Pieśni Żydowskich w języku jidysz - Katherina Muether, Urlich George


1996 - Sesja "Brama Pamięci - Miasto żydowskie"


1997 - Pierwsza polska prezentacja prac Symche Nornberga w Lublinie – obrazy i akwarele


1998 - otwarcie wystawy "Wielka Księga Miasta", przypomnienie żydowskiej społeczności Lublina


1999 - Prezentacja instalacji artystycznej "Schirne - Świątynia Pokoju" upamiętniającej 55. rocznicę wyzwolenia obozu koncentracyjnego na Majdanku; Mini sesja - debata "Spotkanie z mesjanizmem i mistyką żydowską"


2000 - Misterium Jedna Ziemia - Dwie Świątynie na Starym Mieście, Misterium "Dzień Pięciu Modlitw"
na Majdanku


2002 - Misterium Światła i Ciemności, 60 rocznica likwidacji lubelskiego getta


2003 - Chanuka - Święto Świateł. Spotkanie świąteczne w budynku dawnej Jesziwas Chachmej Lublin


2004 - W Lublinie mieszkało kilkadziesiąt osób pochodzenia żydowskiego; Talila, Ben Zimet i le Yiddisch Orchestra Koncert - wspomnienia o przedwojennym świecie Żydów w języku francuskim i w jidysz; Purim - Święto Losów - Spotkanie świąteczne zorganizowane w Jesziwas Chachmej wspólnie z Towarzystwem Społeczno Kulturalnym Żydów; Wizyta Davida Pelega- ambasadora Izraela w Polsce; Symboliczny Szabas w Jesziwas Chachmej Lublin Uroczystość zorganizowana wraz z Warszawską Gminą Żydowską

17.03.2005 - Uroczyste obchody XI Sijum HASZAS w Jesziwie z udziałem chasydów z Ameryki, Europy Zachodniej i Wschodniej. Transmisja internetowa wydarzeń w Lublinie podczas uroczystości w Nowym Jorku


2006 - Międzynarodowa Konferencja Naukowa "Żydzi w Lublinie. Żydzi we Lwowie. Miejsca - Pamięć – Współczesność"


2008 - Pamięć Sprawiedliwych - Pamięć Światła. Misterium społeczno-artystyczne upamiętniające Żydów lubelskich i ratujących ich w czasie II wojny światowej Polaków

17.03.2012 - Misterium Ocalone Losy. W przestrzeni Ośrodka zostało przygotowanych kilkadziesiąt miejsc, w których ocaleni z Zagłady lubelscy Żydzi oraz ich potomkowie opowiadali młodym mieszkańcom Lublina – uczniom liceów, swoje historie.

 

17.03.2012 - 70. rocznica likwidacji getta na Podzamczu. Odtworzenie nagrań utworów „Brygada śmierci” oraz "Kadisz. Łódzkim Abramkom, którzy chcieli żyć. Polakom, którzy ratowali Żydów" Krzysztofa Pendereckiego w obecności Kompozytora.

 

04-08.08.2013 - Seminarium Teaching about the Holocaust at Memorial Sites. Seminar for Yad Vashem European Seminar Graduates.

 

05.11.2013 - Misterium Ocalone Losy. W Misterium wzięli udział Świadkowie Historii – mieszkańcy miasta pamiętający okres niemieckiej okupacji i Zagładę ludności żydowskiej. To oni przekazali pamięć o tamtych wydarzeniach lubelskim licealistom.

Zdjęcia

Galerie

Wideo

Inne materiały

Słowa kluczowe