Ośrodek „Brama Grodzka - Teatr NN” jest samorządową instytucją kultury działającą w Lublinie na rzecz ochrony dziedzictwa kulturowego i edukacji. Jej działania nawiązują do symbolicznego i historycznego znaczenia siedziby Ośrodka - Bramy Grodzkiej, dawniej będącej przejściem pomiędzy miastem chrześcijańskim i żydowskim, jak również do położenia Lublina w miejscu spotkania kultur, tradycji i religii.

Częścią Ośrodka są Dom Słów oraz Lubelska Trasa Podziemna.

Ośrodek „Brama Grodzka - Teatr NN” jest samorządową instytucją kultury działającą w Lublinie na rzecz ochrony dziedzictwa kulturowego i edukacji. Jej działania nawiązują do symbolicznego i historycznego znaczenia siedziby Ośrodka - Bramy Grodzkiej, dawniej będącej przejściem pomiędzy miastem chrześcijańskim i żydowskim, jak również do położenia Lublina w miejscu spotkania kultur, tradycji i religii.

Częścią Ośrodka są Dom Słów oraz Lubelska Trasa Podziemna.

Józef Pius Dziekoński (1844–1927)

Józef Pius Dziekoński – architekt, konserwator zabytków, pedagog. Jego projekty były inspiracją dla lubelskich architektów, m.in. przy budowie Szpitala Dziecięcego im. Vetterów przy ul. Staszica 11.

 

Spis treści

[RozwińZwiń]

ŻyciorysBezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści

Józef Pius Dziekoński urodził się w 1844 roku w Płocku, jako syn Antoniego i Prospery z Malewskich. W 1852 roku rozpoczął naukę w gimnazjum realnym w Warszawie. W latach 1859–1866 uczył się w Warszawskiej Szkole Sztuk Pięknych. Następnie wstąpił do Cesarskiej Akademii Sztuk Pięknych w Petersburgu. W 1871 roku uzyskał stopień architekta klasy III. W 1902 roku uzyskał tytuł akademika. Praktykę architektoniczną rozpoczął w pracowni architekta Edwarda Lipopa. Współpracował także z E. Cichockim. Od 1915 roku wykładał historię architektury na Kursach Naukowych na Wydziale Architektury Politechniki Warszawskiej. W latach 1915–1917 pełnił funkcję pierwszego dziekana Wydziału Architektury Politechniki Warszawskiej. Jego uczniami byli Franciszek Lipop, Zdzisław Mączeński, Ludwik Panczakiewicz. Od 1893 roku został współpracownikiem Komisji do Badań Historii Sztuki Akademii Umiejętności w Krakowie. W 1902 roku zdobył tytuł architekta akademika na Akademii Sztuk Pięknych w Petersburgu, a w 1919 roku mianowano go doktorem nauk technicznych honoris causa Politechniki Lwowskiej, profesorem honorowym Politechniki Warszawskiej, członkiem honorowym Koła Architektów w Warszawie, członkiem Związku Budowniczych Polskich oraz członkiem założycielem Wydziału Konserwatorskiego Towarzystwa Opieki Nad Zabytkami Przeszłości w Warszawie. Odznaczony kawalerskim krzyżem Polonia Restituta i kawalerskim krzyżem Orderu Papieża Grzegorza Wielkiego. Opublikował Monografię kościoła parafialnego w Będkowie wydaną w Krakowie (1893) oraz artykuł Kościół parafialny św. Floriana na Pradze pod Warszawą w pierwszym numerze miesięcznika „Architekt” z 1900 roku. Zmarł 4 lutego 1927 roku. W katedrze św. Floriana w Warszawie umieszczona jest tablica pamiątkowa.

Charakterystyka twórczościBezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści

Józef Pius Dziekoński był przedstawicielem historyzmu w architekturze. Jest autorem projektu kościoła św. Floriana w Warszawie, który stał się wzorcowym przykładem neogotyku nadwiślańsko-bałtyckiego, uznawanego przejściowo za polski styl narodowy. Budowle w tym stylu to ceglane, trójnawowe bazyliki z transeptem, o wysokich, ażurowych wieżach w fasadzie. Charakterystycznym elementem są trzy ostrołukowe, strzeliste portyki ozdobione mozaikami.

KalendariumBezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści

1888 – projekt kościoła pw. Wniebowzięcia NMP w Kałuszynie;
1879–1896 – projekt kościoła pw. św. Rodziny w Zakopanem;
1885–1888 – projekt i budowa mauzoleum przedsiębiorcy Karola Scheiblera na Starym Cmentarzu przy ulicy Ogrodowej w Łodzi;
1886–1895 – projekt kościoła pw. św. Aleksandra w Warszawie;
1886–1895 – projekt przebudowy kościoła pw. św. Aleksandra w Warszawie;
1891–1898 – projekt przebudowy kościoła pw. św. Karola Boromeusza w Warszawie;
1894–1911 – projekt katedry pw. Opieki Najświętszej Marii Panny w Radomiu.

Najważniejsze projekty i realizacjeBezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści

Józef Pius Dziekoński projektował głównie kościoły i budynki sakralne. Pierwsze projekty powstałe jeszcze pod koniec XIX wieku to m.in. projekt kościoła pw. Wniebowzięcia NMP w Kałuszynie (1888), katedra pw. Opieki Najświętszej Marii Panny w Radomiu (1894–1911), kościół pw. św. Floriana na Pradze w Warszawie (1887–1904 neogotyk nadwiślańsko-bałtycki), neoromański kościół pw. św. Rodziny w Zakopanem (1879–1896, dwunawowa bazylika z transeptem i jednowieżową fasadą), kościół pw. św. Aleksandra w Warszawie (1886–1895), przebudowa kościoła pw. św. Karola Boromeusza w Warszawie (1891–1898), przebudowa kościoła św. Aleksandra w Warszawie (1886–1895, w stylu neorenesansowym), oraz projekt i budowa mauzoleum Karola Scheiblera na Starym Cmentarzu przy ulicy Ogrodowej w Łodzi (1885–1888). Projekt tego mauzoleum powstał przy współpracy z Edwardem Lilpopem. Jest to jednonawowa, dwukondygnacyjna budowla na planie krzyża greckiego z półkoliście zamkniętym prezbiterium, zwieńczona ażurową wieżyczką, nawiązująca swoją formą do kaplicy Sainte Chapelle w Paryżu. Inne kaplice grobowe zaprojektowane przez Józefa Piusa Dziekońskiego to Mauzoleum Hermana Junga na cmentarzu ewangelicko-augsburskim w Warszawie (1890, również przy współpracy z Edwardem Lilpopem) oraz Mauzoleum rodziny Lesserów na cmentarzu żydowskim w Warszawie.

W następnych latach architekt zaprojektował wiele kościołów utrzymanych w stylu neogotyku nadwiślańsko-bałtyckiego. W latach 1900–1905 powstała katedra pw. WNMP w Białymstoku, wzorowana na kościele pw. św. Floriana na Pradze w Warszawie. Architekt zaprojektował trójnawową świątynię, z transeptem i pięciobocznie zamkniętym prezbiterium, z kaplicą i zakrystią po obu stronach, dwuwieżową fasadą rozczłonkowaną trzema neogotyckimi portalami. Podobne cechy ma również kościół pw. św. Jana Chrzciciela w Bielsku (1909–1912). Inne neogotyckie kościoły zaprojektowane przez Józefa Piusa Dziekońskiego to m.in. kościół pw. Najświętszego Serca Jezusowego w Rzekuniu (1914–1935), kościół pw. św. Stanisława Biskupa i Męczennika parafii św. Wojciecha na Woli w Warszawie (1903) oraz kościół pw. śś. Floriana i Michała w Warszawie (1904).

W latach 1908–1912 architekt wykonał projekt przebudowy kościoła pw. NMP w Mińsku Mazowieckim. Dodano wówczas nawy boczne i wieżę oraz rozbudowano prezbiterium o kapliczkę i zakrystię. Przy współpracy ze Sławomirem Odrzywolskim, w latach 1900–1904, odrestaurował kościół pw. św. Anny w Wilnie. Przy współpracy z Romanem Olszewskim powstał kościół pw. św. Katarzyny Aleksandryjskiej w Grybowie (1909–1914).
Pozostałe projekty budowli sakralnych Józefa Piusa Dzikońskiego to m.in. przebudowa kościoła pw. Wniebowzięcia Najświętszej Marii Panny w Starych Babicach (1907), przebudowa kościoła farnego w Radomiu (1908–1909), projekt kościoła pw. Przemienienia Pańskiego w Garbowie (1907–1911), projekt kościoła pw. Najświętszego Serca Jezusowego w Skarżysku-Kamiennej (1923), projekt kościoła pw. Matki Bożej Pocieszenia w Żyrardowie (1900–1903), cerkiew Matki Boskiej Nieustającej Pomocy w Warszawie (1900–1902, budowla w stylu neoromańskim), kaplica Dzieciątka Jezus w Warszawie (1902).

Architekt zaprojektował kilka budowli użyteczności publicznej oraz domów mieszkalnych na terenie Warszawy, m.in. kamienicę Władysława Ławrynowicza przy Alejach Ujazdowskich 34, kamienica Karola Schieblera przy ul. Trębackiej 4, dom Pod Syrenami przy ul. Marszałkowskiej 63, kamienica braci Zambonich przy ul. Marszałkowskiej 127, Schronisko dla Paralityków św. Władysława przy ul. Belwederskiej 20, Bank Hipolita Wawelberga przy ul. Fredry 6, Gimnazjum Męskie pw. św. Wojciecha przy ul. Górskiego 2, Dom ks. Baduena – Wychowawczy i Dom Matki i Dziecka przy ul. Nowogrodzkiej 75 i dziecięcy pawilon zakaźny przy ul. Nowogrodzkiej 77 oraz Szpital Dzieciątka Jezus przy ul. Lindleya 2/4. Jest także autorem rozplanowania otoczenia przy pomniku Adama Mickiewicza na Krakowskim Przedmieściu w Warszawie.

Ciekawym i wyróżniającym się projektem w twórczości Józefa Piusa Dziekońskiego jest Dom Glogiera (1914) przy ul. Sienkiewicza w Radomiu. Jest to modernistyczna budowla z charakterystyczną elewacją z piaskowca.

Projekty i realizacje na LubelszczyźnieBezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści

Na Lubelszczyźnie architekt zaprojektował kilka kościołów w stylistyce neogotyckiej. Są to kościół pw. Najświętszego Zbawiciela w Rykach (1908–1914), kościół pw. Znalezienia Krzyża Świętego we wsi Mokrelipie (1907–1913), kościół pw. Przemienienia Pańskiego w Malowej Górze (1906–1909), kościół pw. św. Bartłomieja w Łopienniku (1909–1913), kościół pw. św. Elżbiety w Konstantynowie (1909), kościół pw. Najświętszego Serca Pana Jezusa w Bobach (1907–1909) oraz prawdopodobnie kościół w Orłowie Murowanym.
Józef Pius Dziekoński był również inspiracją dla architektów lubelskich. Hipolit Lucht opierał się na projekcie Szpitala Dzieciątka Jezus w Warszawie, projektując Szpital Dziecięcy im. Vetterów przy ul. Staszica 11 w Lublinie. Oba budynki mają podobne układy wnętrz i rozwiązania sanitarne, różni je natomiast stylistyka.

 

Opracowała Katarzyna Puczyńska
 

LiteraturaBezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści

Bieniaszkiewicz H., Architektura secesyjna w Lublinie, Lublin 2005, ss. 13, 31, 44.
Gawarecki H., Gawdzik C., Ulicami Lublina, Lublin 1976, s. 70.
Łoza S., Architekci i budowniczowie w Polsce, Warszawa 1954, s. 67–68.
Nieniewski A., Architekt Józef Dziekoński, „Przegląd Techniczny” 1908, nr 1, s. 13–14.
Majdowski A., Studia z historii architektury sakralnej w Królestwie Polskim, Warszawa 1993.
Majdowski A., Budownictwo kościelne w twórczości projektowej J. P. Dziekońskiego (1847–1927), Warszawa 1995.
Męczeński Z., Dziekoński Józef Pius, [w:] Polski Słownik Biograficzny, t. 6, Kraków 1948.
Stifelman W., [życiorys Józefa Piusa Dziekońskiego], „Przegląd Techniczny” 1919, nr 13–16, s. 64.
Wiśniewski J., Dekanat kozienicki, Radom 1913, s. 182.
Wiśniewski J., Monografia dekanatu radomskiego, Radom 1911, ss. 223, 286.
Wolmar A., Śp. Józef Dziekoński, „Kurier Warszawski”1927, z. 29, nr 2.
Wójcik R., Kościoły Garbowa, Garbów 1997.
Wójcik R., Wracamy w przeszłość, Garbów 1999.
Żywicki J., Architektura neogotycka na Lubelszczyźnie, Lublin 1998.

Zdjęcia

Inne materiały

Słowa kluczowe