Ośrodek „Brama Grodzka - Teatr NN” jest samorządową instytucją kultury działającą w Lublinie na rzecz ochrony dziedzictwa kulturowego i edukacji. Jej działania nawiązują do symbolicznego i historycznego znaczenia siedziby Ośrodka - Bramy Grodzkiej, dawniej będącej przejściem pomiędzy miastem chrześcijańskim i żydowskim, jak również do położenia Lublina w miejscu spotkania kultur, tradycji i religii.

Częścią Ośrodka są Dom Słów oraz Lubelska Trasa Podziemna.

Ośrodek „Brama Grodzka - Teatr NN” jest samorządową instytucją kultury działającą w Lublinie na rzecz ochrony dziedzictwa kulturowego i edukacji. Jej działania nawiązują do symbolicznego i historycznego znaczenia siedziby Ośrodka - Bramy Grodzkiej, dawniej będącej przejściem pomiędzy miastem chrześcijańskim i żydowskim, jak również do położenia Lublina w miejscu spotkania kultur, tradycji i religii.

Częścią Ośrodka są Dom Słów oraz Lubelska Trasa Podziemna.

Józef Nowaczyński (1820–1886)

Józef Nowaczyński – urodził się w 1820, zmarł w 1886 roku1. Znany lubelski litograf, właściciel zakładu litograficznego i drukarni; prawdopodobnie pierwszy fotograf z Lublina. W latach 1865–1886 prowadził zakład pod szyldem „Zakład Artystyczno-Litograficzny i Drukarnia firmy Nowaczyńskiego w Lublinie” przy Krakowskim Przedmieściu „w gmachu po-Kapucyńskim, vis-á-vis Pomnika”2. Około 1860–1866 był właścicielem atelier „Nowaczyński i Syn”3.

Spis treści

[RozwińZwiń]

Józef Nowaczyński – litograf i fotograf

Józef Nowaczyński, znany lubelski litograf prowadzący przez ponad dwadzieścia lat firmę pod szyldem: „Zakład Artystyczno-Litograficzny i Drukarnia firmy Nowaczyńskiego w Lublinie” był najprawdopodobniej pierwszym rodzimym przedsiębiorcą próbującym sił w zawodzie fotografa.

Do zawodu litografa przygotowywał się w Warszawie, praktykując w latach 1841–1845 w firmie grawersko-litograficznej Henryka Hirszla. W 1847 roku przeniósł się do Lublina i rozpoczął pracę w „Litografii Rządu Gubernialnego Lubelskiego”, którą zarządzał, a następnie otworzył swój własny zakład w pokapucyńskim domu przy ul. Krakowskie Przedmieście 176, na rogu Gubernatorskiej (dzisiaj ul. Kościuszki 4)4.

Józef Nowaczyński – podobnie jak inny przyszły fotograf, Józef Rizza – w 1860 roku złożył podanie do lubelskiego magistratu o wyjednanie konsensu na działalność litograficzną i otrzymał to pozwolenie5.

Lata 60. XIX wieku to czas, kiedy sztuka i rzemiosło fotograficzne należały jeszcze do rzadkości, rynek zbytu dopiero zaczął się rozwijać. Jednocześnie przechodząca właśnie wielkie przeobrażenia techniczne fotografia dała szansę na zerwanie z elitarnością, a coraz większa popularyzacja – szansę na jej zaistnienie jako odrębnej dziedziny zarobkowania.

W 1860 roku ani Rizza, ani Nowaczyński prawdopodobnie nie wiedzieli jaką rolę w ich życiu odegra fotografia. Być może pod wpływem przyjezdnych fotografów, takich jak Rzymkowski, Marenicz czy Grundhand rozpoczęli działalność, która wydawała się intratna i ciekawa, a do tego niejako spokrewniona z dziedziną litografii. Obydwaj mniej więcej w tym samym czasie zaczęli interesować się fotografią – Józef Rizza na dobre zmienił branżę i został zawodowym fotografem; prowadził atelier w Lublinie, a potem w Austrii.

 

Józef, Aleksander i Maria Nowaczyńscy

Józef Nowaczyński pierwszą działalność fotograficzną poprowadził wspólnie z synem Aleksandrem. Początkowo – obok zakładu litograficznego Józefa, pod szyldem „Nowaczyński i Syn”6. W 1866 roku Aleksander – zdolny rysownik – przejął zainteresowania fotograficzne ojca i otworzył własne atelier, kontynuując rodzinne zainteresowania.

Zakład litograficzny Józefa Nowaczyńskiego był współtwórcą wydanego w 1871 roku przez atelier Aleksandra Nowaczyńskiego pierwszego lubelskiego Kalendarza fotograficznego A. Nowaczyńskiego na rok 1871. Kalendarz ścienny niewielkiego formatu, z bogato ozdobioną winietą, zawierał „Widoki budynków najwybitniejszych w Lublinie i okolicy, wizerunki osób w mieście znanych i członków grupy dramatycznej Ratajewicza, który wówczas bawił w Lublinie, odtworzenie kilku scen z przedstawień teatralnych, typy ludowe, i wreszcie karykatury i grupy charakterystyczne, które ilustrowały ówczesne życie lubelskie. Pomysł dał podobno pan Koł…, znany naówczas malarz i rysownik w Lublinie”7.

Wydaje się, że od czasu usamodzielnienia się Aleksandra na polu fotografii Józef Nowaczyński oddał synowi pierwszeństwo i nawet po jego przedwczesnej śmierci, w 1874 roku, nie powrócił czynnie do fotografowania. Poświęcił się całkowicie litografii, a tradycję zakładu kontynuowała żona Aleksandra, Maria Nowaczyńska, która sama stała się zawodową fotografką. Około 1876 roku przeniosła działalność do Warszawy i mimo powtórnego zamążpójścia oraz zmiany nazwiska przez dwadzieścia lat prowadziła atelier pod szyldem „M. Nowaczyńska”.

Chociaż Józef Nowaczyński był wielkim amatorem sztuki fotograficznej, a z jego atelier wyszło wiele wydawnictw pocztówkowych i litografii wykonanych na podstawie zdjęć, jego działalność fotograficzna jest właściwie nieznana. O istnieniu atelier „Nowaczyński i Syn” – pierwszego atelier rodziny Nowaczyńskich – świadczy dzisiaj jedynie śladowa ilość ikonografii.

Józef, Aleksander i Maria Nowaczyńscy stali się pierwszą rodziną lubelskich fotografów.

 

Przypisy

1 Zakład Artystyczno-Litograficzny i Drukarnia Józefa Nowaczyńskiego w Lublinie (1865–1886), w: Leksykon Lublin, [online:] http://teatrnn.pl/leksykon/node/2665/zak%C5%82ad_artystyczno_litograficzny_i_drukarnia_j%C3%B3zefa_nowaczy%C5%84skiego_w_lublinie_1865_1886, [dostęp:] 13.04.2015.
2 Reklama w: Druga Wystawa Rolniczo-Przemysłowa w Lublinie 1901: wspomnienia i notatki, nakładem Księgarni i składu nut Wiktora Kiesewettera p. f. M. Arct.
3 Ikonografia – archiwum aukcji internetowych Allegro, aukcja 2773033154, [dostęp:] 13.04.2015.
4 Zakład Artystyczno-Litograficzny i Drukarnia Józefa Nowaczyńskiego w Lublinie (1865–1886), w: Leksykon Lublin, [online:] http://teatrnn.pl/leksykon/node/2665/zak%C5%82ad_artystyczno_litograficzny_i_drukarnia_j%C3%B3zefa_nowaczy%C5%84skiego_w_lublinie_1865_1886, [dostęp:] 13.04.2015.
5 http://P5Archiwum Państwowe w Lublinie, Akta Wydanych Konsensów 1858–1862.
6 Ikonografia – archiwum aukcji internetowych Allegro, aukcja 2773033154, [dostęp:] 13.04.2015.
7 Kalendarz Lubelski na rok 1891.

 

Literatura

Archiwum Państwowe w Lublinie, Akta Wydanych Konsensów 1858–1862.
Ikonografia – archiwum aukcji internetowych Allegro, aukcja 2773033154, [dostęp:] 13.04.2015.
Kalendarz Lubelski na rok 1891.
Reklama w: Druga Wystawa Rolniczo-Przemysłowa w Lublinie 1901: wspomnienia i notatki, nakładem Księgarni i składu nut Wiktora Kiesewettera p. f. M. Arct.
Zakład Artystyczno-Litograficzny i Drukarnia Józefa Nowaczyńskiego w Lublinie (1865–1886), w: Leksykon Lublin, [online:] http://teatrnn.pl/leksykon/node/2665/zak%C5%82ad_artystyczno_litograficzny_i_drukarnia_j%C3%B3zefa_nowaczy%C5%84skiego_w_lublinie_1865_1886, [dostęp:] 13.04.2015.