Ośrodek „Brama Grodzka - Teatr NN” jest samorządową instytucją kultury działającą w Lublinie na rzecz ochrony dziedzictwa kulturowego i edukacji. Jej działania nawiązują do symbolicznego i historycznego znaczenia siedziby Ośrodka - Bramy Grodzkiej, dawniej będącej przejściem pomiędzy miastem chrześcijańskim i żydowskim, jak również do położenia Lublina w miejscu spotkania kultur, tradycji i religii.

Częścią Ośrodka są Dom Słów oraz Lubelska Trasa Podziemna.

Ośrodek „Brama Grodzka - Teatr NN” jest samorządową instytucją kultury działającą w Lublinie na rzecz ochrony dziedzictwa kulturowego i edukacji. Jej działania nawiązują do symbolicznego i historycznego znaczenia siedziby Ośrodka - Bramy Grodzkiej, dawniej będącej przejściem pomiędzy miastem chrześcijańskim i żydowskim, jak również do położenia Lublina w miejscu spotkania kultur, tradycji i religii.

Częścią Ośrodka są Dom Słów oraz Lubelska Trasa Podziemna.

Jeleń Doktorowicz

Cwi Hirsz Jeleń (pisany również jako Gersz, Moszkowicz) Doktorowicz żył na przełomie XVI i XVII wieku. Pełnił urząd seniora gminy lubelskiej i faktora królewskiego. Był fundatorem synagogi w budynku przy ulicy Szeroka 2.

Spis treści

[RozwińZwiń]

Rodzina

Jeleń był synem Mojżesza (Moszka) Doktorowicza, seniora żydowskiej gminy lubelskiej, czyli jej reprezentanta przed władzą dominialną lub państwową. Mojżesz reprezentował stronę żydowską między innymi w oskarżeniu o mord rytualny w 1598 roku1. Wymieniany był wtedy jako starszy gminy, syn rabina. Ojciec Jelenia był właścicielem kilku domów i placów na Podzamczu, między innymi: od 1593 roku placu „o rozmiarze 12 łokci, między domem Żyda Szymona, stolarza, a ogrodem należącym do zamku”, od 1594 roku kamienicy między domem Żyda Abrahama Kormana a mostem grodzkim i kamienicy między Kormanem a placem zwanym Sambonowski. W tym czasie został również właścicielem placu przy Stawie Żydowskim2. Od wspomnianego Abrahama Kormana Mojżesz uzyskał dom przy ulicy Żydowskie3j.
Razem z Jeleniem zajmowali się handlem i pożyczkami pieniężnymi na potrzeby szlachty i urzędników królewskich4. Byli również dzierżawcami podatku czopowego (podatku od wyrobu i sprzedaży trunków)5. Ojciec z synem wystąpili razem w niektórych sprawach pomiędzy 1600 a 1614 rokiem. W sprawie z 1618 roku pojawiła się wzmianka, że Mojżesz już w tym czasie nie żył.
W latach 1633 - 1635 w kilku zapisach grodzkich pojawił się syn Jelenia - Józef. Szedł on w ślady ojca dzierżawiąc pobór podatków i realizując transakcje pieniężne6. Inny syn Jelenia, Icek został wymieniony w sprawie z 1642 roku. Od 1666 roku Icek występował w księgach grodzkich jako senior gminy lubelskiej7. Przydomek rodziny Doktorowicz pojawiał się w księgach grodzkich w pierwszej połowie XVIII wieku.

Samodzielna działalność

Pierwsza informacja o samodzielnym działaniu Jelenia Doktorowicza z ksiąg grodzkich pochodzi z 1598 roku. Dotyczyła ona sprawy spłaty długów jakie zaciągnął u szlacheckiej rodziny Skromowskich8. Jedną z ważniejszych transakcji jakie przeprowadził było przejęcie 2 września 1603 roku od Jana Szomowskiego praw do czterech domów. Szomowski był pisarzem podskarbiego koronnego oraz dziedzicem Jastkowa9. Przedmiotem transakcji były nieruchomości położone „na lubelskim Podzamczu: 1) między domem Fiksela a rzeźnika Sa­muela, 2) między domem Izaaka Diabełka a Szmula, syna Mojżesza Doktorowicza, 3) w narożniku wielkiego ogrodu należącego do grodu lubelskiego, między pla­cem Żydówki wdowy Szymonowej a domem Wojciecha Sierakowskiego, pisarza grodzkiego lubelskiego, 4) na ul. Żydowskiej, obok młyna żydowskiego, przy Sta­wie Żydowskim”. Jednocześnie Jeleń otrzymał dom, który „należał niegdyś do Salomona Fiksela, ale drogą donacji przeszedł na rzecz Adama Kotuńskiego, ten zaś scedował go na Szomowskiego”. Mimo braku szczegółowych informacji o przyczynie tak licznych przekazań nieruchomości należy sądzić, że ich podstawą były niespłacone długi10.
W rzeczywistości, na nieruchomościach ciążyły długi w związku z czym Jeleń w 1604 roku rozpoczął batalię sądową z Janem Szomowskim. Po kilku rozprawach i apelacji dziedzica Jastkowa, 18 października urząd grodzki wydał dekret, w którym przychylał się do pozwu Jelenia11. Proces nie zraził obu stron do siebie, gdyż w księgach grodzkich z lat 1611 i 1612 występowały jako strony kolejnych transakcji12. O majętności Doktorowicza może świadczyć fakt, że w 1608 roku został skazany na karę 100 grzywien za to, że mimo zakazu utrzymywał chrześcijańskich służących13.


Jeszcze w 1603 roku Jeleń występował w księgach grodzkich jako przedstawiciel prawny Żydów, którzy nie byli obecni w Lublinie14. Od 1621 pojawiał się w księgach jako senior żydowskiej gminy lubelskiej15. Rok później uczestniczył w finalizowaniu pożyczki w wysokości 2 tysięcy grzywien, której lubelskiej gminie żydowskiej udzielił lubelski konwent franciszkanów16. W 1628 roku Doktorowicz sprawował dodatkowo funkcję poborcy cła, a dwa lata później występował ponownie w księgach grodzkich jako arendarz podatku czopowego17. Historię sprawowania tej funkcji ilustrują zachowane wpisy. Jedną z ważnych spraw było oskarżenie przez Jelenia mieszczan Bełżyc, Parczewa, Ostrowa, Urzędowa, Zaklikowa i Radomyśla o brak opłaty czopowego za 1631 rok18. Rok później sąd kapturowy wydał dekret skazujący na karę banicji władze miejskie Parczewa, Ostrowa, Zaklikowa i Bełżyc19. Decyzja sądu spotkała się z kolei ze sprzeciwem Jana Sternackiego, administratora czopowego w województwie lubelskim, który zarzucił Doktorowiczowi wykroczenie poza uprawnienia arendarza czopowego i zbytnią samowolę w zakresie rozpoczęcia działań sądowych20.


W 1633 roku Jeleń sprzedał za 10 tysięcy złotych polskich swojemu krewnemu Abrahamowi Moszkowiczowikamienicę dziedziczną położoną przy ul. Żydowskiej, 200 kroków od grodu lubelskiego (zamku), w sąsiedztwie domu Żyda Chaima”21. Trzy lata później Jeleń został oskarżony o brak wpłat do skarbu koronnego dwóch sum pochodzących z kontrybucji publicznych: 4475 i 1000 złotych polskich22. Podobne zarzuty pojawiły się w 1643 roku, kiedy Jeleń znowu został pozwany za niewywiązanie się z wpłaty do skarbu zebranej całej sumy podatku czopowego w 1631 roku. Sprawa rozpatrywana przez Trybunał Skarbowy w Radomiu i Trybunał Koronny w Lublinie. Lubelski sąd nakazał ostatecznie Doktorowiczowi wypłacić  300 złotych polskich na rzecz Mikołaja Kotarbskiego, z którym Jeleń podpisał kontrakt na pobór czopowego23.

Synagoga

Jeleń działał również na polu społeczno-religijnym. 16 lipca 1638 roku otrzymał przywilej króla Władysława IV na zbudowanie synagogi i samodzielne zarządzanie nią. Doktorowicz wystąpił w dokumencie jako faktor królewski, czyli pełnomocnik zajmujący się sprawami finansowymi i majątkowymi. Synagoga określona w dokumencie jako położona „na ustroniu ku stawowi na Przedmieściu Lubelskim”, mieściła się w kamienicy przy późniejszej ulicy Szerokiej 2, w tylnym korytarzu pierwszego piętra. Majer Bałaban podczas jej zwiedzania zwrócił uwagę na portal w stylu renesansowym, który ozdabiał ścianę wschodnią z bimą oraz piękne ławki24. Bożnica istniała aż do zburzenia budynku, co nastąpiło między 10 kwietnia 1942 roku a 9 marca 1943 roku25.

 

Lublin, ulica Szeroka 2, Szeroka 4 i Szeroka 6
Lublin, ulica Szeroka 2, Szeroka 4 i Szeroka 6 (Autor: Kiełsznia, Stefan (1911-1987))

Literatura

APL, Akta miasta Lublina, Wydział kwaterunkowy i świadczeń wojennych, Zestawienia Szkód Wojennych w nieruchomościach m. Lublina, sygn. 22/0/8.9/387, Wykaz budynków rozebranych przez Władze Niemieckie, względnie będących w stanie rozbiórki, sprawdzony w terenie w dniu 9.III.1943 r. przez pp. Głębikowskiego i Koszałkę.

APL, Rada Żydowska w Lublinie 1939-1942 (RŻL), sygn. zesp. 891.

Bałaban M., Żydowskie miasto w Lublinie, Lublin 1991.

Gmiterek H. [oprac.], Materiały źródłowe do dziejów Żydów w księgach grodzkich lubelskich z doby panowania Zygmunta III Wazy 1587-1632, Lublin 2014.

Gmiterek H. [oprac.], Materiały źródłowe do dziejów Żydów w księgach grodzkich lubelskich z doby panowania Władysława IV i Jana Kazimierza Wazów 1633-1669, Lublin 2006.

Gmiterek H. [oprac.], Materiały źródłowe do dziejów Żydów w księgach grodzkich lubelskich z doby panowania Michała Korybuta Wiśniowieckiego i Jana III Sobieskiego 1669-1697, Lublin 2003.

Riabinin J. [oprac.], Materiały do historii miasta Lublina 1317-1792, Lublin 1938.

Przypisy

  1. M. Bałaban, Żydowskie miasto w Lublinie, Lublin 1991, s. 40.
  2. H. Gmiterek [oprac.], Materiały źródłowe do dziejów Żydów w księgach grodzkich lubelskich z doby panowania Zygmunta III Wazy 1587-1632, Lublin 2014, s. 26, nr 81, s. 28, nr 96, s. 30, nr 108. .
  3. Tamże, s. 41, nr 175.
  4. Tamże, s. 58, nr 284. .
  5. Tamże., s. 102, nr 555.
  6. H. Gmiterek [oprac.], Materiały źródłowe do dziejów Żydów w księgach grodzkich lubelskich z doby panowania Władysława IV…, dz. cyt., s. 23, nr 56. .
  7. Tamże, s. 70, nr 377, s. 166, nr 974.
  8. Tamże, s. 49, nr 225. .
  9. Tamże, s. 71,72, nr 362.
  10. Tamże, s. 68, nr 344. .
  11. Tamże, s. 73, nr 368.
  12. Tamże, s. 95, nr 507, s. 92, nr 488.
  13. Tamże, s. 84, nr 438.
  14. Tamże, s. 66, nr 334,, s. 64-65, nr 323. .
  15. Tamże, s. 139, nr 773.
  16. Tamże, s. 142, nr 794. .
  17. Tamże, s. 160, nr 896, s. 188, nr 1069.
  18. Tamże, s. 186, nr 1059.
  19. Tamże, s. 186-187, nr 1060.
  20. Tamże, s. 187, nr 1065.
  21. H. Gmiterek [oprac.], Materiały źródłowe do dziejów Żydów w księgach grodzkich lubelskich z doby panowania Władysława IV i Jana Kazimierza Wazów 1633-1669, Lublin 2006, s. 24, nr 64. .
  22. Tamże, s. 44, nr 199.
  23. Tamże, s. 72, nr 385.
  24. J. Riabinin [oprac.], Materiały do historii miasta Lublina 1317-1792, Lublin 1938, s. 143; M. Bałaban, Żydowskie miasto w Lublinie, Lublin 1991, s. 111; H. Gmiterek [oprac.], Materiały źródłowe do dziejów Żydów w księgach grodzkich lubelskich z doby panowania Michała Korybuta Wiśniowieckiego i Jana III Sobieskiego 1669-1697, Lublin 2003, s. 14, nr 9.
  25. APL, Akta miasta Lublina, Wydział kwaterunkowy i świadczeń wojennych, Zestawienia Szkód Wojennych w nieruchomościach m. Lublina, sygn. 22/0/8.9/387, Wykaz budynków rozebranych przez Władze Niemieckie, względnie będących w stanie rozbiórki, sprawdzony w terenie w dniu 9.III.1943 r. przez pp. Głębikowskiego i Koszałkę.