Ośrodek „Brama Grodzka - Teatr NN” jest samorządową instytucją kultury działającą w Lublinie na rzecz ochrony dziedzictwa kulturowego i edukacji. Jej działania nawiązują do symbolicznego i historycznego znaczenia siedziby Ośrodka - Bramy Grodzkiej, dawniej będącej przejściem pomiędzy miastem chrześcijańskim i żydowskim, jak również do położenia Lublina w miejscu spotkania kultur, tradycji i religii.

Częścią Ośrodka są Dom Słów oraz Lubelska Trasa Podziemna.

Ośrodek „Brama Grodzka - Teatr NN” jest samorządową instytucją kultury działającą w Lublinie na rzecz ochrony dziedzictwa kulturowego i edukacji. Jej działania nawiązują do symbolicznego i historycznego znaczenia siedziby Ośrodka - Bramy Grodzkiej, dawniej będącej przejściem pomiędzy miastem chrześcijańskim i żydowskim, jak również do położenia Lublina w miejscu spotkania kultur, tradycji i religii.

Częścią Ośrodka są Dom Słów oraz Lubelska Trasa Podziemna.

Jateczna 5 w Lublinie (nie istnieje)

Historia nieruchomości zlokalizowanej w Lublinie przy ulicy Jatecznej 5. Obecnie adres nie istnieje.

Spis treści

[RozwińZwiń]

Lokalizacja

Dawny numer policyjny: 511, 512, 513
Numer hipoteczny: -
Numer przed 1939: Jateczna 5
Numer po 1944: -
Numer obecny: nie istnieje

Jateczna 5 na mapie Lublina z 1928 roku
Jateczna 5 na panoramie Lublina z lat 30. XX wieku

Historia budynku

Właściciele:
1899 - synagoga
1915 - bożnica
lata 30. XX w. - Gmina Wyznaniowa Żydowska, Grodzka 11, adm. Sara Mecherowska [Macharowska] (ur. w maju 1902 r., córka Mojżesza i Perli, zam. Szeroka 29)

Lokatorzy według wyznania, płci i wieku (1940 rok):
Ogólna ilość mieszkańców
chrześcijan: brak
żydów: 5

mężczyzn: 1
kobiet: 2
dzieci do lat 18: 2

Mieszkańcy nieruchomości według zawodu (1940 r.):
Inne zawody: 2

Opis budynku

Inspekcja Budowlana, sygn. 1776:
Powierzchnia - ogółem: 1438 m2, w tym:
 - zabudowane: 238 m2
Długość frontu: 68 mb.

Budynki:
„a” - frontowy; synagoga
powierzchnia.: 1165 m2,
wysokość: 11 mb.,
8 izb (2 sale główne i 6 sal pobocznych „o przeznaczeniu bóżnic dla mężczyzn lub kobiet”)
wiek ok. 450 lat, stan dst

„b” - w głębi; jedno mieszkanie dwuizbowe (1 izba zajęta na synagogę żeńską),
powierzchnia: 35 m2,
wysokosć: 6 mb.,
wiek ok. 80 lat

Fragmenty relacji mówionych

Zahawa Lichtenberg
„Pomiędzy numerami 35 i 33 było przejście, wąska, brukowana uliczka, która prowadziła na ul.
Jateczną. Tylna część domu, w którym mieszkałam, wychodziła właśnie na tę uliczkę, a ja miałam
widok na Maharamszul. Widziałam tę bożnicę na zewnątrz. W środku byłam może jakieś dwa razy
przez cały ten okres, kiedy żyłam w Lublinie. Raz przyprowadzili nas tam jako uczniów szkoły
powszechnej na nabożeństwo w intencji Piłsudskiego.”
*
„Naokoło więzienia cisnęły się uliczki, małe, z małymi, biednymi domkami. Ulice Krawiecka,
Zamkowa, Podzamcze, Jateczna, Sienna i może jeszcze inne, których już teraz nie pamiętam.
Tam żyli biedni Żydzi bez przyszłości.”

Marian Milsztajn
„Po drugiej stronie cerkwi biegła ulica Ruska z niewieloma domami, aż do pola ciągnącego się
od ul. Jatecznej do ul. Kalinowszczyzna. Pola te były po drugiej stronie sadu i naszych 6 domków.”
*
„Byłem malutki, nie sięgałem nawet stołu, wtedy pierwszy raz do chederu zaniosła mnie mama,
widocznie byłem zbyt leniwy żeby iść aż na ulice Jateczną. Ta ulica była dla mnie nieznana.
Pamiętam ogromny budynek synagogi Maharszala i ogromną górę, na której szczycie stał ogromny
pałac. Mówili, że to więzienie, ale to mi nic nie mówiło, bo nie wiedziałem co to znaczy więzienie.”

Mosze Opatowski
„W dzielnicy żydowskiej bywałem także w Wielkiej Synagodze przy ul. Jatecznej. Chodziliśmy tam
ze szkołą na wielkie święta lub galówki. Przy takiej okazji rabin wygłaszał przemówienie po polsku.
Zbierały się tam wtedy wszystkie żydowskie szkoły.”

Izydor Sznajdman
„Do Talmud Tory przy Wielkiej Synagodze wchodziło się od ulicy Jatecznej. Ten budynek miał
różne klasy, w których kształciła się młodzież. Synagoga była potężna, duża, wysoka, w środku było
takie podium gdzie czytano Torę, dookoła były ławki, od sufitu wisiały ciężkie lichtarze. Nie było
żadnych malowideł, na samej arce, gdzie przechowuje się radałe, tam mogły być lwy lub coś
w tym rodzaju. Maharam to była bożnica na piętrze, to była jakby oddzielna budowla. Większa
bożnica łącząca się z Maharam nazywał się Maharszal. W Lublinie na Szerokiej była też bożnica Rems
Betmedrich.”
*
„Niedaleko ulicy Ruskiej były bramy, które miały przejście nawet na ulicę Furmańską – ona szła
z tyłu za ulica Szeroka, równolegle do niej. Ulica Szeroka szła i potem na prawo był skręt
na Jateczną i właśnie do tych bóżnic – najpierw była Maharamszil, a potem była Maharszaliszil.”

Aleksander Szrift
„Dla najuboższych dzieci żydowskich Gmina Żydowska prowadziła Talmud-Torę przy Jatecznej.
Mieściła się ona z tyłu synagogi Maharszala. Chodziły tam dzieci z tych rodzin, których nie było
stać na zapłatę za naukę w chederze. W Talmud-Torze, podobnie jak w chederach, uczono głównie
przedmiotów religijnych, ze świeckich wykładana była chyba tylko matematyka.”
*
„Wielka Synagoga znajdowała się w Lublinie przy ulicy Jatecznej. Była to Maharszalszul. Od strony
góry zamkowej przylegała do niej mała synagoga Maharamszul. Budynek Synagogi Maharszala
ukształtowany był zgodnie z biegiem ulicy Jatecznej. Przy jej skręcie ściana synagogi była
zaokrąglona. Wchodziło się do synagogi przez przedsionek. Było to specyficzne miejsce, ponieważ
jeszcze w XIX w., gdy jakiś Żyd został skazany przez bejt-din - sąd rabinacki za jakieś wykroczenie,
w tym właśnie przedsionku odbywał karę przywiązany do ściany. Nie wolno mu było wchodzić
do synagogi. Z boku tego przedsionka znajdowała się niewielka salka modlitewna dla codziennego
minjanu. Tu zbierali się Żydzi na codzienną modlitwę, wtedy, gdy nie było konieczności
organizowania dużych nabożeństw. Główne pomieszczenia synagogi otwierano dla modlących się na
większe święta i w szabaty, gdy przychodzili tutaj wszyscy religijni Żydzi. Synagoga Maharszala
mogła pomieścić jednocześnie około trzech tysięcy wiernych, była ogromna. Miała wysokie
sklepienia, podtrzymywane przez słupy przy bimie. Dla kobiet przeznaczone były parter przy
północnej i południowej ścianach oraz I piętro przy północnej ścianie. Natomiast Wschodnia Ściana
- auf di mizreh wand - to były miejsca dla zasłużonych i bogaczy.”
*
„Przy Jatecznej znajdował się także Besmedresz, nazywany także Kuls Besmedresz lub Besmedresz
de Kahal. Był to gminny dom nauki. Mieścił się on po przeciwnej stronie Maharszalszul, ale jeszcze
przed nią. Budynek jego stał na zakręcie ulicy Jatecznej. Mój dziadek, który mieszkał na przeciwko
tego Besmedresz, wstawał bardzo wcześnie. Najpierw obmywał się rytualnie, ponieważ bez tego nie
można było zrobić trzech kroków. Następnie szedł do Besmedresz, tam studiował Talmud. Często
miał tam też wykłady dla lubelskich Żydów. O dziewiątej godzinie rano wracał do domu i szedł do
pracy.”

Dawid Sztokfisz
„Mieszkałem na Bychawskiej obok dworca. To nie była nie żydowska dzielnica, tylko polska,
a właściwie to mieszana. Po ślubie zamieszkaliśmy Bożnicy Marszal, na Jatecznej 3.”
*
„Pamiętam datę 9 września 1939 roku, kiedy było bombardowanie, wtedy cała moja rodzina
przyszła do mojego mieszkania na Jatecznej 3, obok bożnicy Marszala.”

Mosze Wasąg
„Przy Jatecznej była synagoga Maharszul - to była główna synagoga, która mogła pomieścić
jednorazowo 3000 osób. Ja pamiętam ją dobrze. Ja nie chodziłem się tam modlić, bo tego
nie robię. Mój brat miał tam na Jatecznej mieszkanie.”

 

Materiały ikonograficzne

Fotografie przedwojenne:
Jateczna 5, wnętrze synagogi Maharszala, autor: S. Komornicki, 1917, kolekcja IS PAN
Jateczna 5, wnętrze synagogi Maharszala, autor nieznany, 1929
Ulica Jateczna z widocznym fragmentem elewacji Synagogi Maharszala, autor nieznany, przed 1939
Jateczna 5, Synagoga Maharszala, autor nieznany, 1939
Jateczna 5, synagoga Maharszala, autor nieznany, 1939
Jateczna 5, wnętrze synagogi Maharszala, bima, autor nieznany, 1939, kolekcja IS PAN
Jateczna 5, wnętrze synagogi Maharszala, Alter Kacyzne, autor nieznany, 1939
Jateczna 5, wnętrze synagogi Maharszala, Alter Kacyzne, autor nieznany, 1939

Fotografie współczesne:
Wizualizacja Synagogi Maharszala w Lublinie, autor: Krzysztof Mucha, 2007 r.

Literatura

Inspekcja Budowlana, sygn. 1776

Zdjęcia

Inne materiały

Słowa kluczowe