Ośrodek „Brama Grodzka - Teatr NN” jest samorządową instytucją kultury działającą w Lublinie na rzecz ochrony dziedzictwa kulturowego i edukacji. Jej działania nawiązują do symbolicznego i historycznego znaczenia siedziby Ośrodka - Bramy Grodzkiej, dawniej będącej przejściem pomiędzy miastem chrześcijańskim i żydowskim, jak również do położenia Lublina w miejscu spotkania kultur, tradycji i religii.

Częścią Ośrodka są Dom Słów oraz Lubelska Trasa Podziemna.

Ośrodek „Brama Grodzka - Teatr NN” jest samorządową instytucją kultury działającą w Lublinie na rzecz ochrony dziedzictwa kulturowego i edukacji. Jej działania nawiązują do symbolicznego i historycznego znaczenia siedziby Ośrodka - Bramy Grodzkiej, dawniej będącej przejściem pomiędzy miastem chrześcijańskim i żydowskim, jak również do położenia Lublina w miejscu spotkania kultur, tradycji i religii.

Częścią Ośrodka są Dom Słów oraz Lubelska Trasa Podziemna.

Janowiec nad Wisłą

Spis treści

[RozwińZwiń]

Historia Janowca

 Janowiec został lokowany w 1537 r. na gruntach wsi Serokomla, na mocy przywileju króla Zygmunta I Starego, jako prywatne miasto Piotra Firleja. W XVI w. wzniesiono tu zamek o charakterze rezydencjonalnoobronnym. Po wygaśnięciu linii Firlejów miasteczko przeszło na własność m.in. rodziny Tarłów, od drugiej połowy XVII w. do końca XVIII w. – Lubomirskich. W XVI w., położone na przecięciu szlaku handlowego prowadzącego z Litwy i Ukrainy w kierunku Śląska i Wielkopolski oraz Saksonii i Brandenburgii, funkcjonowało jako ośrodek handlowousługowy. Jego rozwój hamowało bliskie sąsiedztwo Kazimierza Dolnego, będącego w XVI w. ważnym centrum handlu zbożem. Na początku XVII w. znajdująca się w pobliżu Janowca przeprawa przez Wisłę straciła znaczenie na rzecz położonej kilkanaście kilometrów na północ przeprawy pod Puławami, co zapoczątkowało stopniowy upadek miasta. W 1656 r. Janowiec został niemal doszczętnie złupiony i spalony przez wojska szwedzkie. W XIX w. był prowincjonalnym ośrodkiem handlowym oraz rolniczo rzemieślniczym. Działały tu szkoła elementarna, ochronka, przytułek dla starców i kalek. W grudniu 1869 r. Janowiec stracił prawa miejskie. W lipcu 1915 r. został spalony przez wycofujące się wojska rosyjskie. W dwudziestoleciu międzywojennym osada, choć przeludniona i zaniedbana, przeżywała lata względnego rozwoju. Przeniesiono tu siedzibę gminy, utworzono siedmioklasową szkołę powszechną i posterunek policji, a w 1930 r. – agendę pocztową. W 1941 r. Niemcy spacyfikowali Janowiec.

Żydzi w Janowcu do 1918 r.

 Żydzi pojawili się w Janowcu nad Wisłą w pierwszej połowie XVI w. W 1553 r. mieszkało tu kilka rodzin żydowskich. Jeszcze przed 1580 r. wzniesiono murowaną synagogę i wytyczono cmentarz. Wtedy też zapewne powstała samodzielna gmina. W 1580 r. Andrzej Firlej nadał przywilej (lub potwierdził wcześniejszy) zezwalający Żydom na kupowanie gruntów i budynków w mieście, zajmowanie się handlem, rzemiosłem i propinacją. W pierwszej połowie XVII w. kupcy żydowscy z Janowca, podobnie jak kupcy chrześcijańscy, handlowali zbożem. Zajmowali się także spławianiem do Gdańska skór, wosku i płótna, z Gdańska sprowadzali śledzie, korzenie, wina i ocet. W 1655 r. przywileje Żydów janowieckich potwierdził nowy właściciel miasta – Jerzy Sebastian Lubomirski. Zezwolił im na swobodny handel ziemią i wszelkimi towarami, na szynkowanie miodów, win i piwa. Ponieważ chciał podkreślić, że żyjąca w Janowcu ludność żydowska znajduje się pod szczególną opieką właściciela dóbr, Lubomirski zobowiązał władze miejskie i urzędników zamkowych do udzielania janowieckim Żydom wszelkiej pomocy oraz ochrony w przypadku znieważenia. W czasie „potopu” szwedzkiego (1656) większość Żydów opuściła miasto. Gmina odrodziła się po prawie pięćdziesięciu latach. W pierwszej połowie XVIII w. zniszczenia wojenne przyczyniły się do gospodarczego upadku miasta i trudnej sytuacji ekonomicznej miejscowych Żydów. Zajmowali się głównie rzemiosłem i drobnym handlem, arendowali wszystkie karczmy w dobrach janowieckich. Pod koniec XVIII w. osiedliło się tu wiele rodzin żydowskich z Ukrainy, uciekających przed konfliktami na tle etnicznym. W XIX w. Żydzi utrzymywali się przede wszystkim z handlu bydłem, skórami, solą, drewnem, mąką, wełną, zbożem, artykułami korzennymi i spożywczymi. Arendowali wiatraki i młyny, zarówno w Janowcu, jak i w całej gminie, tj. w Łaguszowie, Oblasach, Górze Puławskiej, Łagowie, Janowicach, Rudkach i Baryczce. Najczęściej uprawianym zawodem było krawiectwo, stosunkowo rzadkim – w przeciwieństwie do wielu innych gmin – szewstwo. Było też kilku czapników, kuśnierz i kilku rzeźników. Żydzi obsługiwali przeprawę przez Wisłę, zajmowali się wyrobem smoły, produkcją wina, karczmarstwem i wyszynkiem. Było też kilku żydowskich rolników. Prawdopodobnie od drugiej połowy XIX w. do Janowca przenikały idee chasydyzmu, docierające tu z sąsiedniego Kazimierza, gdzie mieszkał i nauczał słynny cadyk Ezechiel Taub. Jeden z jego synów osiadł w pobliskim Zwoleniu, gdzie zapoczątkował lokalną dynastię cadyków.

Okres międzywojenny w Janowcu

W strukturze przestrzenno urbanistycznej Janowca dominowały synagoga i kościół, w centrum zaś znajdowały się dwa rynki: główny (chrześcijański) i żydowski. Dzielnica żydowska rozciągała się we wschodniej części osady, wzdłuż ul. Kościelnej i ul. Młynarskiej, prowadzącej w kierunku przeprawy przez Wisłę. Przy rynku wschodnim znajdowały się murowana synagoga, bejt hamidrasz, mykwa, rytualna rzeźnia, a osadę od strony wschodniej zamykał cmentarz żydowski. 

Holokaust w Janowcu

 W październiku 1940 r. hitlerowcy spalili synagogę i sprofanowali cmentarz, macewy wykorzystali do utwardzania drogi oraz budowania przepustów na rzeczce Nieciecz. Wojnę przetrwała mykwa, znajdująca się w odległości ok. 100m od synagogi. Utworzone w 1940 r. getto obejmowało teren całej osady. Wiosną 1940 r., po zamknięciu mostu w Puławach dla ruchu cywilnego, jedyna przeprawa przez Wisłę przebiegała pomiędzy Janowcem a pobliskim Kazimierzem. Rejon ten stał się szybko miejscem napływu rzeszy żydowskich wysiedleńców, pragnących przekroczyć granicę pomiędzy dystryktem radomskim a lubelskim. Wielu uchodźców z większych miast osiedlało się tu na stałe, ponieważ widzieli w pozostaniu na prowincji większe szanse na przetrwanie. Od maja 1941 r. przy miejscowym Judenracie dział Komitet Pomocy Uchodźcom i Ubogiej Ludności. W lipcu 1942 r. utworzono tu delegaturę Żydowskiej Samopomocy Społecznej, koordynującą działalność charytatywną i opiekuńczą w Generalnym Gubernatorstwie. Z inicjatywy janowieckiej młodzieży kuchnia ludowa wydawała dziennie 17 posiłków najbardziej potrzebującym. Pod koniec lipca uruchomiono szpital chorób zakaźnych, pozbawiony jednak leków i dysponujący zaledwie 15 miejscami. W czerwcu 1942 r. w getcie przebywało ok. 2000 Żydów. Likwidacja getta rozpoczęła się pod koniec sierpnia 1942 r. Żydów przesiedlono do Zwolenia, skąd część z nich została prawdopodobnie wysłana do obozów pracy w SkarżyskuKamiennej, Dęblinie i Kurowie. Mieszkańcy janowieckiego getta wraz z Żydami z getta w Zwoleniu pod koniec września 1942 r. zginęli w obozie zagłady w Treblince.

Judaika w Janowcu

 Synagoga (nieistniejąca, plac Wolności)
Została wybudowana prawdopodobnie w drugiej połowie XVI w. na wschód od głównego rynku, u zbocza skarpy wiślanej, przy wschodniej pierzei tzw. rynku żydowskiego. Niektórzy badacze wiążą jej powstanie z okresem, kiedy właścicielem miasta był Piotr Firlej (1526–1553), choć mogła powstać też nieco później – w źródłach wymieniona jest po raz pierwszy w 1580 r. Była dominującym obiektem – wraz z zamkiem i kościołem katolickim – w krajobrazie architektonicznym miasteczka. Ta wysoka na ok. 15 m budowla o zwartej bryle, wzniesiona na planie prostokąta, nosiła cechy architektury przełomu XVI i XVII w. Ściany z miejscowego kamienia wapiennego były otynkowane i pobielone. W narożnikach znajdowały się potężne skośne przypory. Synagoga posiadała czterospadowy, łamany dach polski, kryty gontem. Od zachodu główną salę modlitw poprzedzał przedsionek, nad którym znajdował się babiniec. Wejście dla mężczyzn usytuowane było na osi elewacji zachodniej, wejście i klatka schodowa prowadząca na babiniec – przy południowym narożniku. W północno zachodnim narożniku znajdowała się izba, służąca prawdopodobnie jako kancelaria kahalna lub skarbczyk. Salę modlitw doświetlały okna znajdujące się od strony wschodniej i południowej, a jej ściany pokrywała osiemnastowieczna polichromia z elementami architektonicznymi, zwierzęcymi i roślinnymi. Na początku XX w. budynek znajdował się w bardzo złym stanie, ok. 1916 r. przeprowadzono prace remontowozabezpieczające.
W październiku 1940 r. hitlerowcy spalili synagogę wraz ze znajdującymi się w niej cennymi księgami i dokumentami. Ocalał stojący obok bejt ha midrasz, z wydzielonym mieszkaniem rabina. Budynek ten Niemcy zniszczyli w 1942 r. W latach pięćdziesiątych na miejsce, w którym niegdyś znajdowała się synagoga, z pobliskich Janowic przeniesiono drewniany budynek rządcówki dworskiej – z przeznaczeniem na aptekę (obecnie nieistniejąca). Pod koniec lat dziewięćdziesiątych pojawił się niezrealizowany dotychczas projekt zrekonstruowania synagogi z przeznaczeniem na dom kultury w jej dawnym miejscu.

 
Mykwa (nieistniejąca, ul. Sportowa)
Janowiecką mykwę wybudowano ok. 100 m na południowy zachód od synagogi, w pobliżu rzeczki Nieciecz. Budynek przykryty dwuspadowym dachem wzniesiono z wapiennego kamienia, na planie prostokąta. We wnętrzu, obok części przeznaczonej do ablucji, znajdowało się mieszkanie łaziebnego. Nieznana jest data powstania budynku, jednak zachowane dokumenty wskazują, że mógł istnieć już w połowie XVII w. Obiekt przetrwał II wojnę światową i w połowie lat czterdziestych został zaadaptowany do celów mieszkalnych. W latach sześćdziesiątych został rozebrany ze względu na zły stan techniczny.
 
 
Cmentarz (ul. Młynarska)
Powstał w trzeciej ćwierci XVI w. na wschód od rynku, na skraju miasta, na zboczu opadającym ku Wiśle. Został zniszczony w czasie II wojny światowej przez Niemców, a znajdujące się na nim macewy wykorzystano do utwardzania ulic w miasteczku i do regulacji rzeczki Nieciecz. Rozebrano wówczas ogrodzenie i znajdujący się na terenie cmentarza dom przedpogrzebowy, a część nekropolii przekształcono w prywatne działki. Obecnie jedynie fragment cmentarza jest ogrodzony. W 2001 r. Towarzystwo Przyjaciół Janowca nad Wisłą przygotowało projekt rewitalizacji cmentarza i rozpoczęło akcję zbierania rozproszonych macew. Planowane jest odgrodzenie cmentarza od drogi żywopłotem o wysokości 2–3 m, z wejściem od strony południowej. Na cmentarzu ma powstać lapidarium, w które wmontowane zostaną fragmenty macew odnalezionych w Janowcu. Planuje się także ustawienie pomnika w formie steli wykonanej ze szkła lub kamienia, z inskrypcjami w językach polskim, hebrajskim, angielskim i jidysz.

Warto zobaczyć w Janowcu

 Muzeum – Zamek w Janowcu, Oddział Muzeum Nadwiślańskiego w Kazimierzu Dolnym, ul. Lubelska 20; ruiny zamku (XVI w.), park  ze skansenem przydworskiego folwarku (XVIII–XIX w.),

kościół (XVI w.) z plebanią (XVII w.), ul. Rynek 6.

 

 

 

 

Opracowała: Marta Kubiszyn
Artykuł jest fragmentem opracowania: Śladami Żydów. Lubelszczyzna, Lublin 2011