Ośrodek „Brama Grodzka - Teatr NN” jest samorządową instytucją kultury działającą w Lublinie na rzecz ochrony dziedzictwa kulturowego i edukacji. Jej działania nawiązują do symbolicznego i historycznego znaczenia siedziby Ośrodka - Bramy Grodzkiej, dawniej będącej przejściem pomiędzy miastem chrześcijańskim i żydowskim, jak również do położenia Lublina w miejscu spotkania kultur, tradycji i religii.

Częścią Ośrodka są Dom Słów oraz Lubelska Trasa Podziemna.

Ośrodek „Brama Grodzka - Teatr NN” jest samorządową instytucją kultury działającą w Lublinie na rzecz ochrony dziedzictwa kulturowego i edukacji. Jej działania nawiązują do symbolicznego i historycznego znaczenia siedziby Ośrodka - Bramy Grodzkiej, dawniej będącej przejściem pomiędzy miastem chrześcijańskim i żydowskim, jak również do położenia Lublina w miejscu spotkania kultur, tradycji i religii.

Częścią Ośrodka są Dom Słów oraz Lubelska Trasa Podziemna.

Jan Bułhak (1876–1950)

Jan Bułhak – urodzony w 1876 roku w Ostaszynie k. Nowogródka, zmarł w 1950 roku w Giżycku. Polski fotograf oraz teoretyk fotografii. W latach 1919–1939 kierownik Zakładu Fotografii Artystycznej na Wydziale Sztuk Pięknych Uniwersytetu Stefana Batorego w Wilnie. Twórca pojęcia „fotografika” oraz koncepcji fotografii ojczystej. Autor wielu artykułów i rozpraw dotyczących estetyki fotografii, m.in. Fotografika – zarys fotografii artystycznej (1931), Estetyka światła. Zasady Fotografiki (1936), Fotografia ojczysta (1951). Jedna z najbardziej znaczących i inspirujących postaci XX-wiecznej fotografii polskiej, nazywany „ojcem polskiej fotografii”.

 

 

Spis treści

[RozwińZwiń]

Początki twórczościBezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści

Około 1905 roku, pod wpływem twórczości oraz koncepcji estetycznych francuskich fotografów zrzeszonych w Photo-Club de Paris: Emila J. Constanta Puyo, Roberta de la Sizeranne’a, Leonarda Misonne oraz Claude’a de Santeul, zafascynował się piktorializmem. Fotografował początkowo swoje najbliższe otoczenie – dwór w Peresiece na Mińszczyźnie, tworząc akademickie portrety oraz nastrojowe, zamglone pejzaże o romantyczno-symbolicznej proweniencji. W tamtym czasie, wzorem zachodnich piktorialistów, po raz pierwszy sięgnął po retusz oraz tzw. techniki szlachetne – zwłaszcza gumę, wtórnik i tonowany brom – które były mu bliskie także później.

W roku 1910 Bułhak poznaje Ferdynanda Ruszczyca, malarza i animatora życia kulturalnego Wilna. Ta znajomość okazuje się być prawdziwym przełomem w życiu fotografa. Pod czujnym okiem Ruszczyca, mistrza i przyjaciela, zdolny ziemianin z prowincji nie tylko pogłębia dotychczasową wiedzę o kompozycji obrazu, ale odkrywa temat miasta, który odtąd będzie mu niezwykle bliski.

Fotografia ojczystaBezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści

W ciągu następnych dziesięcioleci fotografowanie krajobrazów ojczystych, zwłaszcza zaś pejzaży miejskich, pochłania Bułhaka bez reszty. Do 1920 roku powstaje 26 albumów z fotografiami samego Wilna, a w latach następnych kolejne zbiory z negatywami przedstawiającymi m.in.: Warszawę, Kraków, Lublin, Lwów, Śląsk, Pomorze, Litwę, Kresy.

Miasto na fotografiach Bułhaka jest obiektem doskonale malowniczym, miejscem tajemniczym i magicznym. Pokazywane z perspektywy wędrowca – przez pryzmat zapomnianych zaułków i ukrytych podwórek – przeistacza się w przestrzeń spotkania przeszłości z teraźniejszością.

Z pasji dokumentowania krajobrazów i architektury Polski powoli wyłania się program fotografii ojczystej. Na krótko przed wybuchem II wojny światowej Bułhak pisał:

 

Za fotografię ojczystą należy uważać zdjęcia obrazujące polski krajobraz i architekturę, budowle zabytkowe, typy ludowe, sceny rodzajowe charakterystyczne dla społeczności polskich miast i wsi. Zdjęcia te powinny obrazować naszą ziemię ojczystą i ludzi ją zamieszkujących z najlepszej strony oraz posiadać wartość artystyczną i piętno narodowe.

 

Postulaty fotografii ojczystej były kierowane szczególnie do szerokich mas fotografów-amatorów i dokumentalistów, w przeciwieństwie do nieco wcześniejszej koncepcji „fotografiki” – fotografii artystycznej, która zakładała elitaryzm twórcy „obrazów fotograficznych”, konstruowanych według klasycznych reguł kompozycji, z wykorzystaniem tzw. technik szlachetnych.

Pod koniec hitlerowskiej okupacji Bułhak traci cały dorobek życia – w pożarze wileńskiej pracowni i mieszkania zniszczeniu ulega niemal 10 tysięcy negatywów. Lata powojenne spędza w Warszawie, starając się odtworzyć część straconych fotografii. Dokumentuje powojenne ruiny miast oraz ich odbudowę, udaje się na Ziemie Odzyskane, a także aktywnie działa na rzecz odtworzenia instytucjonalnych struktur środowiska fotograficznego. W 1947 roku zostaje pierwszym prezesem nowoutworzonego Związku Polskich Artystów Fotografików, przyczynia się do powołania Polskiego Towarzystwa Fotograficznego. Wraz z synem Januszem intensywnie dokumentuje krajobraz i architekturę kraju. Podczas jednej z podróży niespodziewanie umiera.

Bułhak a LublinBezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści

Lublin jest jednym z miejsc, które chętnie fotografował. Obszerna dokumentacja miasta powstaje w latach 1921 i 1922, a około roku 1924 Bułhak włącza fotografie Lublina – jako osobny album – do swego zbioru (Polska w obrazach fotograficznych Jana Bułhaka). Bułhak powraca do miasta także w latach późniejszych, biorąc udział w kilku wystawach (m.in. „Krajobraz polski ze Lwowa” w 1926 roku, na której pojawiają się prace fotografów lubelskich oraz I Ogólnopolskiej Wystawie Fotografiki Polskiej w roku 1938). Wśród fotografii lubelskich przeważającą ilość stanowiły przedstawienia Starego Miasta, jego wąskich uliczek, malowniczych zaułków, ukrytych bram, a także Podzamcza, dzielnicy żydowskiej. Lublin – podobnie jak Wilno, Warszawa i Lwów – był dla Bułhaka, piktorialisty, dokonałym tematem fotograficznym. Bogata tkanka miasta o walorach historycznych sprawiała, że fotografie Lublina dobitnie ujawniają specyfikę dokumentacji tworzonych przez Bułhaka. Na pierwszy plan wysuwa się w nich precyzyjna, „malarska” kompozycja oraz nastrój, mające wydobyć piękno rejestrowanego miejsca.

Małgorzata Plater-Zyberk określiła charakter fotografii Bułhaka, pisząc:

 

Każde ujęcie jest ‘obrazem fotograficznym’, obiekt przedstawiony jest w najwłaściwszym dla niego świetle i otoczeniu, najczęściej na tle drzew, albo też mur jest dalszym planem dla jedynego drzewa, którego cień podkreśla jego kształt i strukturę. I w efekcie często jest to bardziej piktorialna kompozycja światła i cienia niż fotografia dokumentacyjna.

 

Bułhak wraca do Lublina także po II wojnie światowej. W 1949 roku, podróżując z Mieczysławem Orłowiczem, odwiedza nie tylko stolicę regionu, gości także w Kazimierzu Dolnym, Puławach i Zamościu. Kilka wykonanych wówczas fotografii znajdzie się jeszcze w opublikowanej pośmiertnie książce Fotografia Ojczysta. Rzecz o uspołecznieniu fotografii z ilustracjami autora, zawierającej rozszerzony program refleksji przedwojennych, z wyraźnym akcentem społecznym.

 

Opracowała Kamila Leśniak

PrzypisyBezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści




 

LiteraturaBezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści

 Jan Bułhak (1876–1950) fotografik [katalog wystawy], oprac. Zofia Jurklowaniec, Danuta Jackiewicz, Anna Masłowska, Muzeum Narodowe w Warszawie, Warszawa 2007. (w tym wprowadzenie Małgorzaty Plater-Zyberk, kalendarium oraz tekst Macieja Szymanowicza)

Jan Bułhak - pierwsze opracowanie dzieła Jana Bułhaka, pod red. Lecha Lechowicza, Warszawa 2000.
Grabowski Lech, Jan Bułhak, 1961.
Kucharska Jolanta, Skrejko Magdalena, Rybicki Andrzej, Wilno Jana Bułhaka [katalog wystawy], Muzeum Historii Fotografii, 1996.
Mazur Adam, Tytan i karzeł. Refleksje na marginesie wystawy Jana Bułhaka w Muzeum Narodowym, "Obieg" [online] 10.03.2007, http://www.obieg.pl/teksty/1027
Piwowarski Jerzy, Fotografia artystyczna i jej wystawiennictwo w Polsce okresu międzywojennego, Częstochowa 2002.
Polska Jana Bułhaka w krajobrazie i zabytkach [katalog wystawy], Białystok – Muzeum Rzeźby Alfonsa Karnego, 1998.
Sobota Adam, Szlachetność techniki. Artystyczne dylematy fotografii w XIX i XX wieku, Warszawa 2001. 

 

 

Zdjęcia

Inne materiały

Słowa kluczowe