Ośrodek „Brama Grodzka - Teatr NN” jest samorządową instytucją kultury działającą w Lublinie na rzecz ochrony dziedzictwa kulturowego i edukacji. Jej działania nawiązują do symbolicznego i historycznego znaczenia siedziby Ośrodka - Bramy Grodzkiej, dawniej będącej przejściem pomiędzy miastem chrześcijańskim i żydowskim, jak również do położenia Lublina w miejscu spotkania kultur, tradycji i religii.

Częścią Ośrodka są Dom Słów oraz Lubelska Trasa Podziemna.

Ośrodek „Brama Grodzka - Teatr NN” jest samorządową instytucją kultury działającą w Lublinie na rzecz ochrony dziedzictwa kulturowego i edukacji. Jej działania nawiązują do symbolicznego i historycznego znaczenia siedziby Ośrodka - Bramy Grodzkiej, dawniej będącej przejściem pomiędzy miastem chrześcijańskim i żydowskim, jak również do położenia Lublina w miejscu spotkania kultur, tradycji i religii.

Częścią Ośrodka są Dom Słów oraz Lubelska Trasa Podziemna.

Jan Ambroży Wadowski (1839–1907)

Ks. Jan Ambroży Wadowski (ur. 26 sierpnia 1839, zm. 24 maja 1907) – dominikanin, potem ksiądz diecezjalny, wykładowca w seminariach duchownych we Włocławku i Lublinie, proboszcz parafii w Bystrzycy i Abramowicach, rektor kościoła pw. św. św. Piotra i Pawła w Lublinie, prałat scholastyk kapituły kolegiackiej w Zamościu, historyk Kościoła.

Spis treści

[RozwińZwiń]

BiogramBezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści

Urodził się 26 sierpnia 1839 r. w miasteczku Kamionka (od 1869 r. wieś), położonym w sąsiedztwie Kozłówki – rezydencji Zamoyskich i w niewielkim oddaleniu od Lubartowa – w rodzinie Tomasza Wadowskiego i Marianny z domu Drozd (Drozdowskiej). Tu uczył się najpierw w szkółce elementarnej, a potem prywatnie. W 1855 r., mając 16 lat, wstąpił do nowicjatu klasztoru dominikanów w Lublinie i w 1857 r. złożył śluby zakonne. Imienia Ambroży, przybranego w zakonie, używał potem jako drugiego. W klasztorze lubelskim ukończył kurs filozofii i teologii w studium wewnętrznym tzw. studium domesticum (Studium Formale Lublinense Sacri Ordinis Praedicatorum Provinciae Polonae S. Hyacinthi). W 1861 r. przyjął święcenia subdiakonatu i diakonatu, a 31 sierpnia 1862 r. z rąk biskupa lubelskiego Wincentego Pieńkowskiego przyjął święcenia kapłańskie.

W latach 1860–1865 studiował w Akademii Duchownej w Warszawie (Akademia Duchowna Rzymsko-Katolicka w Warszawie). Studia ukończył ze stopniem kandydata teologii (w przybliżeniu odpowiednik magisterium). Był to czas, kiedy rektorami akademii byli m.in. ks. Wincenty Popiel, a następnie ks. Henryk Kossowski, którzy pod wpływem arcybiskupa Zygmunta Szczęsnego Felińskiego, na krótko przed likwidacją tej uczelni, zdołali uczynić z niej ośrodek formacji kościelnej.

Kasata klasztorów po powstaniu styczniowym, przeprowadzona pod koniec 1864 r., sprawiła, że o. Ambroży Wadowski wraz z zakonnikami z konwentu w Warszawie i z innych skasowanych placówek tego zakonu, trafił do klasztoru w Gidlach k. Częstochowy. W 1866 r. sekularyzował się i już jako kapłan diecezjalny został w 1867 r. przeniesiony do diecezji kujawsko-kaliskiej.

Praca naukowaBezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści

W latach 1867–1871 ks. J.A. Wadowski pełnił obowiązki wikariusza przy katedrze we Włocławku, a w latach 1868–1871 wykładał też w tamtejszym Seminarium Duchownym. Być może swoje naturalne dyspozycje do pracy naukowej i zainteresowania historyczne rozwinął pod wpływem ks. Zenona Chodyńskiego i jego brata ks. Stanisława Chodyńskiego – wybitnych historyków i wydawców związanych z tą uczelnią. Pierwsze szkice prac ks. J.A. Wadowskiego i materiały źródłowe pochodzą właśnie z okresu pobytu we Włocławku. Pierwszy tekst opublikował w 1865 r.

Ks. J. A. Wadowski starał się wrócić w rodzinne strony. Udało się to przeprowadzić w połowie 1871 r. przy poparciu ks. Kazimierza Sosnowskiego administratora diecezji lubelskiej. W 1871 r. ks. J.A. Wadowski został wikariuszem katedry lubelskiej. Jako duchowny z wykształceniem akademickim, został też wkrótce zatrudniony w administracji diecezjalnej – od 1872 r. był sekretarzem konsystorza lubelskiego, a w latach 1883–1884 jego regensem. Przez pewien czas był również faktycznym, choć nieformalnym, opiekunem konsystorskiego archiwum, które stało się ważnym polem jego poszukiwań źródłowych. Uratował też wiele archiwaliów należących do swojego macierzystego klasztoru (skasowanego w 1886 r.). W 1872 r. został profesorem lubelskiego Seminarium Duchownego i do 1884 r. prowadził tam wykłady z historii Kościoła. W wolnym czasie opisał m.in. najstarsze, głównie średniowieczne, rękopisy biblioteki seminaryjnej.

Od końca lat 70. XIX w. drobne teksty ks. J.A. Wadowskiego (biogramy, recenzje) częściej ukazywały się w periodykach katolickich. Był też autorem haseł w Encyklopedii Kościelnej wydawanej w Warszawie przez ks. Michała Nowodworskiego. Uczniów wokół siebie nie zgromadził. Był raczej badaczem-samotnikiem, skupionym na poszukiwaniu i poznawaniu źródeł. Działał w Lubelskim Towarzystwie Dobroczynności. Pełnił też obowiązki kapelana kościoła pw. św. Piotra Apostoła w Lublinie i istniejącej przy nim wspólnoty sióstr bernardynek. Propagował kult Najświętszego Serca Jezusowego.

W 1884 r. zrzekł się ofiarowanej mu godności kanonika katedry lubelskiej oraz poprosił o zwolnienie z pracy w konsystorzu i w Seminarium Duchownym. Po otrzymaniu zgody biskupa lubelskiego Kazimierza Wnorowskiego przeniósł się do Bystrzycy. Proboszczem tej parafii był już od 1876 r. W 1881 r. wybudował w Bystrzycy niewielką plebanię (budynek do dziś istniejący, choć już nieużywany). W 1888 r. odnowił i przebudował tamtejszy kościół pw. Wniebowzięcia NMP, powiększając go znacznie. Przyczynił się też do wyposażenia jego wnętrza. Dzięki ks. J.A. Wadowskiemu do kościoła w Bystrzycy trafiły niektóre przedmioty i dzieła sztuki z dawnego kościoła dominikanów w Lublinie. Za czasów ks. J. A. Wadowskiego założono tu również nowy cmentarz (1892).  

Był to też czas owocny naukowo. W latach 1888–1889 powstał m.in. rękopis pracy o dziejach kościołów Lublina. W trudnym dla polskiego Kościoła czasie, ks. J.A. Wadowski starał się ocalić pamięć o instytucjach kościelnych, zbierając materiały dotyczące świątyń, kaplic, klasztorów, bractw i szpitali. Gromadził wiedzę o stanie posiadania Kościoła i jego działalności w okresie od średniowiecza do XIX w., prowadził korespondencję z uczonymi, a także z duchownymi, którzy przekazywali mu dawne akta kościelne.

W 1895 r. ks. J.A. Wadowski został proboszczem kościoła pw. św. Jakuba Apostoła w Abramowicach. Pięć lat późnej, w 1900 r. w Warszawie, ukazała się jego pierwsza duża publikacja książkowa – rzetelna i starannie przygotowana edycja źródłowa do historii Akademii Zamojskiej, opatrzona wstępem, obszernym komentarzem, indeksami oraz ilustracjami, która została wysoko oceniona przez środowisko naukowe (Wiadomość o profesorach Akademii Zamojskiej. Rękopis z XVII w., Warszawa 1899–1900). Z Zamościem łączyły ks. J.A. Wadowskiego także inne związki. Od 1879 r. był kanonikiem kapituły zamojskiej, a pod koniec życia, w 1907 r., został jej prałatem scholastykiem. Bliskość Lublina i kontakty z Hieronimem Łopacińskim sprawiły, że w 1901 r. ks. J.A. Wadowski włączył się w organizację wystawy sztuki i starożytności w Lublinie, na której pokazał również zabytki, pochodzące z własnej kolekcji. Z parafii w Abramowicach został usunięty po zorganizowaniu w 1903 r. pielgrzymki do Częstochowy.

W 1904 r. został rektorem kościoła pw. św. Piotra i Pawła (pokapucyńskiego) w Lublinie. Tu przygotował do wydania swoją drugą pracę – Kościoły lubelskie. Na podstawie źródeł archiwalnych (Kraków 1907). Ukazała się ona nakładem Akademii Umiejętności już po śmierci autora. Historia i opis ośmiu najstarszych kościołów Lublina wraz z bogatą dokumentacją źródłową i indeksem, opracowanym przez krakowskiego bibliotekarza Jana Czubka, liczy prawie 600 stron.

Spuścizna rękopiśmiennaBezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści

Ks. J.A. Wadowski zmarł po krótkiej chorobie 24 maja 1907 r. w wieku 67 lat i w 45. roku kapłaństwa. Został pochowany na cmentarzu rzymskokatolickim przy ulicy Lipowej w Lublinie, po lewej stronie kaplicy. Spoczywa nieopodal biskupa Walentego Baranowskiego, jego brata Jana Baranowskiego (astronoma i wydawcy dzieł Mikołaja Kopernika), a także niedaleko Hieronima Łopacińskiego, z którymi za życia łączyły go bliskie relacje.

W 1909 r. spuścizna rękopiśmienna ks. Wadowskiego, obejmująca m.in. historyczne dokumenty, księgi i akta, a także wypisy źródłowe, szkice i prace została przekazana do Biblioteki Akademii Umiejętności w Krakowie (dziś Biblioteka Naukowa Polskiej Akademii Umiejętności i Polskiej Akademii Nauk). Pojedyncze rękopisy znajdują się również w innych bibliotekach i w archiwach Lublina i Wrocławia. Ze źródeł, które zebrał ks. J.A. Wadowski, z jego prac pozostających w rękopisach, jak również z – w dużej mierze wciąż aktualnych – publikacji, od ponad stu lat, korzystają badacze różnych specjalności. Obszerna spuścizna rękopiśmienna – w części wykorzystana, lecz sama w sobie dobrze nierozpoznana – zasługuje na uwagę, nie tylko jako repozytorium informacji źródłowych, ale także jako swojego rodzaju świadek tworzenia w drugiej połowie XIX w. podstaw wiedzy o dziejach obszaru między Wisłą a Bugiem, a w szczególności działających tu instytucji religijnych. Życiowe credo ks. J.A. Wadowskiego ujmuje najlepiej kazanie wygłoszone przez niego na pogrzebie Jana Baranowskiego w 1879 r., a w roku następnym wydane drukiem w Krakowie.

LiteraturaBezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści

  • Kureczko J., Mowa żałobna miana na pogrzebie ś. p. prałata Kapituły Zamojskiej Jana Ambrożego Wadowskiego w Lublinie 27 maja 1907 r. przez (...), Lublin 1907.
  • Powszechna encyklopedia kościelna, t. 41–42, oprac. J. i R. Archutowscy, Warszawa–Lublin–Łódź 1915.
  • Kamieński S., Ks. Jan Ambroży Wadowski, „Wiadomości Diecezji Lubelskiej”, R. 9, 1927, nr 8.
  • Stopniak F., Z działalności naukowej ks. Jana Ambrożego Wadowskiego kanonika zamojskiego, „Wiadomości Diecezjalne Lubelskie”, R. 34, 1960, nr 1–6.
  • Stopniak F., Wadowski Jan Ambroży, w: Słownik polskich teologów katolickich, pod red. H.E. Wyczawskiego, t. 4, Warszawa 1983.
  • Domański M., Wadowski Jan Ambroży, w: Słownik biograficzny miasta Lublina, t. 1, pod red. T. Radzika, J. Skarbka i A.A. Witusika, Lublin 1993.
  • Gapski H., Wadowski Jan Ambroży, w: Słownik historyków polskich, oprac. M. Prosińska-Jackl, K. Baczkowski, Warszawa 1994.
  • Kamiński I.J., Życie artystyczne w Lublinie 1901–1926, Lublin 2000.
  • Marczewski J.R., Przedmowa, w: J.A. Wadowski, Kościoły lubelskie, wyd. 2 (reprint), Lublin 2004.
  • Starnawski J., Sylwetki lubelskich humanistów XIX i pierwszej połowy XX w., Lublin 2004.
  • Jabłoński M., Znakomity historyk ks. Jan Ambroży Wadowski (1839–1907), w: W duchu i prawdzie. Wybrane sylwetki Kościoła lubelskiego (1805–2005), Lublin 2005.
  • Marczewski J.R., Ks. Jan Ambroży Wadowski, pierwszy badacz dziejów miasta, Kolegiaty i Akademii Zamojskiej, „Zeszyty Naukowe Wyższej Szkoły Humanistyczno-Ekonomicznej im. Jana Zamoyskiego z siedzibą w Zamościu”, t. 2, 2005.
  • Prejs R. OFMCap, Administracja diecezjalna w Królestwie Polskim w latach 1864–1918. Studium prozopograficzne, Lublin 2012.
  • Brzozecki S., Wadowski Jan Ambroży ks., w: Encyklopedia Katolicka, t. 20, Lublin 2014, kol. 140–141.
  • Danowska E., Spuścizna rękopiśmienna ks. Jana Ambrożego Wadowskiego w Bibliotece Naukowej PAU i PAN w Krakowie, „Archiwa, Biblioteki i Muzea Kościelne”, t. 104, 2015.