Ośrodek „Brama Grodzka - Teatr NN” jest samorządową instytucją kultury działającą w Lublinie na rzecz ochrony dziedzictwa kulturowego i edukacji. Jej działania nawiązują do symbolicznego i historycznego znaczenia siedziby Ośrodka - Bramy Grodzkiej, dawniej będącej przejściem pomiędzy miastem chrześcijańskim i żydowskim, jak również do położenia Lublina w miejscu spotkania kultur, tradycji i religii.

Częścią Ośrodka są Dom Słów oraz Lubelska Trasa Podziemna.

Ośrodek „Brama Grodzka - Teatr NN” jest samorządową instytucją kultury działającą w Lublinie na rzecz ochrony dziedzictwa kulturowego i edukacji. Jej działania nawiązują do symbolicznego i historycznego znaczenia siedziby Ośrodka - Bramy Grodzkiej, dawniej będącej przejściem pomiędzy miastem chrześcijańskim i żydowskim, jak również do położenia Lublina w miejscu spotkania kultur, tradycji i religii.

Częścią Ośrodka są Dom Słów oraz Lubelska Trasa Podziemna.

Jak stworzyć reportaż literacki?

...czyli jak opowiedzieć historię piórem.

Spis treści

[RozwińZwiń]

Jak znaleźć dobry temat?

  • jest to chyba podstawowe zmartwienie reportażysty, dlatego powinien on być osoba otwartą, uważną, ciekawą świata i drugiego człowieka, gdyż niemal każdy ma do opowiedzenia coś ciekawego lub zna kogoś, kto mógłby być źródłem tematu
  • metodyczne gromadzenie ciekawych informacji pomaga w poszukiwaniach tematu na reportaż, najczęściej chyba jednak na „dobry temat” trafiamy przypadkiem: podsłuchana niechcący rozmowa w autobusie, sygnał od znajomych, niewielka notatka w gazecie itd.
  • reportażysta powinien więc być skłonny do rozmowy z każdym – „zwykłe” życie „zwykłego” człowieka może być materiałem, z którego powstanie znakomity reportaż.

 

Jak zbierać materiał?

  • spotykamy się z bohaterem nie po to, by zadawać pytania, lecz po to, by z nim porozmawiać; należy się wtopić w opisywaną rzeczywistość, przeżyć kawałek życia wspólnie z bohaterami, rozmawiając z nimi o wszystkim: o tym co słychać, co dzieje się wokół itd. Reporter powinien mieć "w notesie” kilka razy więcej informacji niż potrzebuje
  • zbieranie materiałów to także kwerendy- w prasie, w archiwach – warto poszerzyć materiał faktograficzny o aktualny bądź historyczny kontekst, polityczny, ekonomiczny, obyczajowy itd.
  • dokumenty archiwalne mogą wydawać się materiałem suchym i nieciekawym, jednak zaczerpnięte z nich elementy- odpowiednio dobrane i połączone, tworzą niesłychanie interesujący, wierny i charakterystyczny dla danego okresu obraz
  • wiadomości archiwalne warto uzupełnić wspomnieniami mieszkańców- konkretnymi historiami, albo wycinkami z prasy, które przybliża nam wygląd ulic, atmosferę zgiełku, zapachów…, które „ożywią” opisywany przez nas obraz
  • nie zapominajmy o zdjęciach, które nie tylko „ilustrują” nasz reportaż, ale także mogą stać się punktem wyjścia dla poruszonego tematu

Jak „ugryźć” temat?

  • zebrane informacje wydają się często studium statystycznym: faktografia, daty, liczby; należy więc zwrócić uwagę, by nie wymknęły się nam pewne kwestie, które stanowią istotę życia codziennego
  • reportaż ma za zadanie pokazać na konkretnych przykładach- nieraz bolesnych czy dosadnych, jak żyli, bądź żyją, ludzie w danym miejscu i czasie, jak wpływało na nich miejsce zamieszkania, jak funkcjonowali w danej rzeczywistości kulturowej, religijnej i językowej
  • mocne osadzenie tematu w teraźniejszości nie wyklucza odniesień do przeszłości- porównanie danego miejsca czy sytuacji „z wczoraj” i „z dzisiaj”, pokazuje zmiany w jakości życia, jakie nastąpiły na przestrzeni czasu (albo ich brak)
  • reportaż ukazujący obraz bytu codziennego jest świadectwem danego czasu i miejsca, dlatego bardzo istotne jest wyeksponowanie takich treści, które są szczególnie ważne dla tożsamości opisywanego świata (jest to szczególnie ważne, jeśli dotyczy bytu zaginionego, który nigdy nie powróci).

 

Jaka jest rola autora?

  • autor sam dokonuje selekcji faktów, które ułożą się w treść reportażu
  • autor ma prawo do subiektywnego, emocjonalnego ukazywania wydarzeń, dzięki czemu tworzy tak ważny w reportażu nastrój
  • ważna dla reportażu jest autorska umiejętność pogłębionej obserwacji, dostrzegania spraw i procesów o dużym natężeniu komplikacji, dramatyzmu, przeciwstawności; własne obserwacje i przeżycia pisarza wprowadzają do opisu przedstawianych problemów element autentyczności
  • reportaż jest opowieścią odautorską, wobec czego nie ma w nim obiektywizmu (w ścisłym tego słowa znaczeniu), jest natomiast „prawda autora”, uwarunkowana jego przekonaniami i zasadami moralnymi; dobry reporter pokazuje czytelnikom swoje zdanie poprzez własną postawę wobec świata
  • pomimo autonomii, jaką posiada autor reportażu, obowiązuje go zawsze wymóg audiatur et altera pars – niech będzie wysłuchana i druga strona; reporter w każdym przypadku musi widzieć racje obu stron i powinien zająć pewne stanowisko zgodnie z własnym poczuciem prawdy i sprawiedliwości
  • to, czy reportażysta ma też prawo dopowiadać, domyślać pewne fakty, uzupełniające w określony sposób wiedzę o najważniejszej sprawie wprowadzając do tekstu elementy fikcji jest kwestią dyskusyjną; z pewnością takie działanie musi być uzasadnione chęcią ukazania prawdy
  • w reportażu można posługiwać się tylko tymi zdobyczami literatury fikcyjnej, które służą nam do wzbogacenia obrazu opisywanej rzeczywistości, dla której tradycyjny język gazetowy byłby zbyt ubogi by opisać jej bogactwo – różnorodność świata i ludzi
  • nigdy nie będziemy w stanie sprawdzić prawdziwości każdego elementu reporterskiej relacji, ważne jest natomiast to, czy ich wymowa ma cechy prawdziwości, czy reportażysta tak formułuje swą wypowiedź, aby mogła być uznana za całkowicie szczerą
  • autora obowiązuje pietyzm dla nazw, danych liczbowych, cytatów, dokumentów, akcentowanie własnej obecności w opisywanej rzeczywistości i szereg podobnych akcentów, które sugerują odbiorcy, że ma do czynienia ze zdarzeniami prawdziwymi, że jest świadkiem danego wydarzenia w sposób bezpośredni, bez literackiego pośrednictwa

Jak skomponować reportaż?

  • reportaż nie jest tylko relacjonowaniem faktów, jest odkrywaniem czegoś dotąd nieodkrytego
  • fakty, zdarzenia, informacje, wypowiedzi muszą być uporządkowane wg jakiegoś klucza, w jakiejś konstrukcji, która tekstowi nada dramaturgii
  • konstrukcja powinna być inna w każdym reportażu– nie da się tu ustalić schematu – za każdym razem mamy do czynienia z innymi sprawami, innymi ludźmi, środowiskami itd., należy więc znaleźć do niej klucz- sposób ujęcia historii
  • kompozycja reportażu wymaga czasu na przemyślenia i wysiłku twórczego, aby uzyskać plastyczne ujęcie danego środowiska czy bohatera, a nie sprowadzać go do prostej relacji
  • pierwsze zdanie reportażu ma za zadanie wciągać czytelnika w akcję
  • reportaż to opowieść, więc tekst powinien być łatwo przyswajalny – czytelnik nie może potykać się o niezrozumiałości czy niezręczności językowe, tekst powinna charakteryzować zwięzłość i jednowątkowość akcji, prostota i przejrzystość fabuły, mała ilość bohaterów
  • reportaż nie istnieje bez dramaturgii, nie da się go skonstruować podając fakty w sposób ciągły i niezmienny; wydarzenia powinny być powiązane związkami przyczynowo-skutkowymi, należy stosować częste przeciwstawianie zdarzeń i nie wolno zapomnieć o efektownym zakończeniu

 

Zrób to sam!

1. bądź otwarty na wszelkie informacje: twój reportaż może dotyczyć wydarzenia aktualnego bądź opowiadać historię sprzed lat; każdy temat, jaki cię interesuje, jest ważny- warto go zgłębić

2. nie bój się podejmować tematów kontrowersyjnych, staraj się unikać tematów „napompowanych” – modnych, o których dużo się mówi, a które nie zawierają tak naprawdę zbyt wiele treści

3. sprawdź, czy temat nie był już wcześniej podejmowany; jeśli był, to zapoznaj się z jego historią, ze wszystkim, co na ten temat napisano, dopiero wtedy próbuj się z nim zmierzyć- w takiej sytuacji należy odsłonić nowe fakty

4. poznaj opisywane środowisko; zwróć uwagę na treści szczególne, decydujące o tożsamości tego fragmentu świata, który opisujesz. (miejscowe obyczaje, religia, sytuacja polityczna itd.)

5. zbierz wszelkiego rodzaju dokumentację - notatki, nagrania, listy, zdjęcia etc.; wszystko jest dokumentem, a tym samym źródłem informacji

6. rozmawiaj „ze wszystkimi o wszystkim”- staranne ustalenie faktów świadczy o twojej kompetencji, nie zbieraj materiałów tak, by udowodnić swoją tezę- bądź otwarty i unikaj uprzedzeń; jeśli czegoś nie wiesz, to zgłębiaj – unikaj domysłów

7. słuchaj ludzi – to twój podstawowy obowiązek; spotykaj się z nimi w terenie, w ich środowisku, bo to ty chcesz poznać ich historię

8. nie pytaj, a rozmawiaj; nie bój się sięgać głęboko, nawet do bolesnych tematów- szukasz przecież prawdy.

9. dokonaj wstępnej selekcji materiału według ważności wydarzeń, ustal chronologię

10. znajdź sposób, by „ugryźć” temat, zapanować nad nim, a tym samym stworzyć swoje dzieło; to twój „klucz”, który temat uczyni ciekawym, a tekstowi doda dramaturgii

11. przedstaw swoich bohaterów w całym bogactwie- zarówno ich wad, jak i zalet

12. porządkuj materiał według scenariusza, który pozwoli ci skomponować tekst oraz literacko opracować zebrane dokumenty

13. pamiętaj, że twój reportaż to opowieść, którą chcesz przedstawić czytelnikowi, ale nie narzucaj mu niczego; opowiedz mu o świecie widzianym twoimi oczami, przedstaw twoją ocenę, daj mu do myślenia


Powodzenia!