Ośrodek „Brama Grodzka - Teatr NN” jest samorządową instytucją kultury działającą w Lublinie na rzecz ochrony dziedzictwa kulturowego i edukacji. Jej działania nawiązują do symbolicznego i historycznego znaczenia siedziby Ośrodka - Bramy Grodzkiej, dawniej będącej przejściem pomiędzy miastem chrześcijańskim i żydowskim, jak również do położenia Lublina w miejscu spotkania kultur, tradycji i religii.

Częścią Ośrodka są Dom Słów oraz Lubelska Trasa Podziemna.

Ośrodek „Brama Grodzka - Teatr NN” jest samorządową instytucją kultury działającą w Lublinie na rzecz ochrony dziedzictwa kulturowego i edukacji. Jej działania nawiązują do symbolicznego i historycznego znaczenia siedziby Ośrodka - Bramy Grodzkiej, dawniej będącej przejściem pomiędzy miastem chrześcijańskim i żydowskim, jak również do położenia Lublina w miejscu spotkania kultur, tradycji i religii.

Częścią Ośrodka są Dom Słów oraz Lubelska Trasa Podziemna.

Ikonostas cerkwi Przemienienia Pańskiego w Lublinie

Ikonostas widok ogólny.Ikonostas cerkwi Przemienienia Pańskiego w Lublinie to zabytek, którego powstanie datuje się na okres budowy murowanej cerkwi prawosławnej, czyli na pocz. wieku XVII. Niektóre ikony znajdujące się w nim datowane są jednak nawet na poł. wieku XVI, jako ikony ocalałe i przeniesione z wystroju poprzedniej, drewnianej cerkwi. Ten wysokiej klasy zabytek zachował się do naszych czasów w bardzo dobrym stanie. Mimo upływu czasu i zmiennej historii miejsca, w którym się znajduje, odrestaurowany ikonostas możemy oglądać w prawie niezmienionej formie.

 

Spis treści

[RozwińZwiń]

Datacja

W roku 1587 drewniana cerkiew Przemienienia Pańskiego spłonęła. Niedługo potem przystąpiono do budowy nowej, tym razem murowanej świątyni. W tym czasie powstaje także nowy ikonostas. Datacja ta dotyczy głównie oprawy rzeźbiarskiej zabytku, powstała ona bowiem jako całość na potrzeby nowo budowanej cerkwi. Znajdujące się tam ikony w większości datowane są na okres od poł. XVI wieku, do lat 30-tych wieku XVII. Po dodaniu, a właściwie wymienieniu kilku ikon w wieku XIX, a także po konserwacji przeprowadzonej w latach osiemdziesiątych i dziewięćdziesiątych ubiegłego stulecia, wyglądem swoim zbliżony jest do pierwotnej postaci. Za najwcześniejszą ikonę, pochodzącą z poprzedniego ikonostasu uważa się ikonę Zaśnięcia Marii Panny umieszczoną w rzędzie namiestnym. Datuje się ją na poł. wieku XVI. Najpóźniejsze - XIX-wieczne ikony to, od strony północnej: ikona św. Wawrzyńca, znajdująca się na wrotach diakońskich i ikona św. Bazylego. Po stronie południowej: ikona św. Szczepana z wrót diakońskich oraz ikona św. Mikołaja. Z wyższych rzędów ikona Ostatniej Wieczerzy, centralna ikona Chrystusa Pantokratora i przedstawienie Boga Ojca.

Pochodzenie i symbolika ikonostasu

Ikonostas jest to przegroda ołtarzowa, wysoka, całkowicie zamknięta i wypełniona ikonami, oddzielająca nawę od prezbiterium świątyni. Oddzielająca prezbiterium, gdzie celebrowana jest Boska Liturgia od centralnej części świątyni - nawy, gdzie zgromadzeni są wierni. Ikonostas wywodzi się od kamiennej przegrody w kościołach wczesnochrześcijańskich, często wzbogaconej kolumnami, na której zawieszano tkaniny dekoracyjne i wyobrażenia świętych. W wieku X-XII bizantyjskie monumentalne przegrody ołtarzowe składały się z szeregu kolumn, z parapetami i architrawami, zwieńczone były krzyżem, z kilkoma lub wieloma ikonami. Pośrodku znajdowało się przejście do przestrzeni ołtarzowej. W XIV-XV wieku ikonostas rozbudował się na Rusi w wysoką, drewnianą ścianę, tzw. wysoki ikonostas. W ikonostasie znajduje się troje drzwi, których środkowe tzw. królewskie, święte lub carskie przeznaczone są dla kapłana sprawującego liturgię. Dwoje bocznych drzwi, tzw. diakońskie, służy do wejścia – południowe i wyjścia – północne kapłana i diakona oraz niższego kleru bez szat liturgicznych. Ikonostas składa się z kilku rzędów ikon rozmieszczonych wg ściśle określonych reguł zgodnych z treścią liturgii. Program ikonograficzny ikonostasu streszcza Stary i Nowy Testament. Najwyższy rząd zawiera wizerunki patriarchów i starotestamentową Trójcę Świętą, reprezentującą Kościół Starego Testamentu. Następny rząd proroków, reprezentujących Stary Testament od Mojżesza do Chrystusa, symbolizuje także zapowiedź zbawienia uosabianą przez umieszczoną pośrodku ikonę Matki Bożej. Trzeci rząd jest poświęcony wyobrażeniom dwunastu wielkich świąt ułożonych w porządku roku liturgicznego lub zgodnie z chronologią wydarzeń ewangelicznych. Ponad drzwiami królewskimi znajduje się ikona Ostatniej Wieczerzy. Drzwi królewskie symbolizują dobrą nowinę, dlatego umieszczano na nich ikony Zwiastowania i czterech ewangelistów. Drzwi boczne z ikonami archaniołów Gabriela i Michała symbolizują strzeżony przez nich raj. Po obu stronach drzwi królewskich umieszczone są ikona Chrystusa (czasami trójcy Św.), wyobrażenie odpowiadające wezwaniu cerkwi, ikona Matki Bożej z Chrystusem Emanuelem i szczególnie popularnych świętych. Od wieku XVII ikonostas rozbudował się w kompleks architektoniczny o bogatej dekoracji rzeźbiarskiej.

Układ ikonostasu lubelskiego

Carskie wrota.  Jest to ikonostas o klasycznym czterorzędowym układzie, w którym architektoniczno-rzeźbiarska i malarska część przenikają się i tworzą spójną całość. Jego stylistyka ma charakter późnorenesansowy. Wymiary zabytku wynoszą 565 cm wysokości i 950 cm długości. Ikony zostały wmontowane w bogatą, monumentalną konstrukcję architektoniczną. Całość przypomina kompozycyjnie fasadę dwukondygnacyjnego budynku z attyką. Na pierwszą kondygnację składają się rząd ikon namiestnych i carskie oraz diakońskie wrota. Na drugą – rzędy ikon świątecznych i apostolskich, z ikonami Chrystusa Pantokratora i Ostatniej Wieczerzy po środku. Rząd prorocki w fasadzie pełni tu rolę attyki, z ikoną Boga Ojca w centrum. Podziały horyzontalne w całości konstrukcji zaznaczono profilowanymi gzymsami, a wertykalne – korynckimi kolumienkami na cokołach i konsolach.
 

Snycerka

Oprawa architektoniczno-rzeźbiarska ikonostasu lubelskiego jest dziełem jednorodnym stylistycznie. Zaprojektowanym i przeznaczonym konkretnie dla wnętrza lubelskiej świątyni. Najniższa partia ikonostasu ustawiona jest na ścianie o dekoracji płycinowej. Na linii podziałów wertykalnych pierwszej kondygnacji ikonostasu, w przyziemiu konstrukcji umieszczono oparte na cokołach konsole z motywem liści i okuć, zdobionych kaboszonami i rautami. Na nich wspierają się niskie, czworoboczne cokoły, wspierające z kolei kolumny korynckie. Kolumny te oddzielają poszczególne ikony w rzędzie namiestnym, swoją wysokością sięgając gzymsu oddzielającego obie kondygnacje. Kolumny te w 1/3 wysokości zdobione są ornamentem okuciowym, wyżej oplecione winną latoroślą. Na ich abakusach spoczywają kubiczne imposty z motywem okuciowym, z kaboszonami i rautami, oddzielone od gzymsu kimationem. W dolnej kondygnacji umieszczone są carskie wrota, po bokach symetrycznie dwoje drzwi diakońskich. Archiwolty arkad wejściowych ozdobione zostały kimationem, a podłucza okuciami, podobnie jak wcześniej z motywem kaboszonów i rautów. W pachach łuków umieszczona została stylizowana dekoracja roślinna. Na frontach drzwi diakońskich przedstawiono ikony, natomiast carskie wrota wykonane zostały ażurowo. Ozdobione motywem winnej latorośli, z wysoką oplecioną winem i zwieńczoną mitrą kolumną po środku. Na odrzwiach carskich wrót w sześciu medalionach znajdują się malowane przedstawienia ewangelistów i, u góry, scena Zwiastowania. Całość carskich wrót wieńczy mitra. Motyw ten może korespondować z osobą metropolity Piotra Mohyły, który dokonał poświęcenia cerkwi. Powstanie carskich wrót przypadałoby zatem na okres po 1633 roku. Pierwszą kondygnację ikonostasu wieńczy architraw z horyzontalnymi owalnymi płycinami, flankowanymi dekoracją roślinną, w których umieszczone zostały napisy.

Drugą kondygnację rozpoczyna rząd ikon świątecznych. Umieszczone zostały one w prostych profilowanych ramach, w zbliżonych do kwadratów polach, a poszczególne przedstawienia oddzielono konsolami z motywem roślinnym i okuciowym. Konsole te dźwigają prostokątne cokoły zdobione krzyżowym motywem roślinno-zwijanym z rautem pośrodku, a na nich ustawiono kolumny korynckie analogiczne do tych z kondygnacji pierwszej. Pomiędzy nimi znajdują się arkady, z archiwoltami dekorowanymi kimationem jońskim. W nich umieszczono ikony 12 apostołów. W centrum większa arkada, odpowiadająca szerokości carskich wrót, z ikoną Chrystusa Pantokratora.

Powyżej, w sześciu kartuszach, w otoczonych profilowaną ramą owalnych polach umieszczono przedstawienia proroków. Kartusze dekorowane są motywem rolwerków. W centrum rzędu prorockiego oglądać dziś możemy dodane w późniejszym okresie, także w polu w kształcie kartusza, przedstawienie Boga Ojca. Całość stolarki wykonano w kolorze biało - kremowym ze złoconą snycerką.

Malarstwo

Fragment Ikonostasu.Ikony znajdujące się w ikonostasie lubelskim namalowane zostały na desce lipowej, techniką tempery. Nie są one, w odróżnieniu od konstrukcji architektonicznej, stylistycznie jednorodne, czas ich powstania nie jest ściśle określony. Nie wiadomo, przez kogo zostały namalowane i gdzie. Dekorację malarską stanowią cztery rzędy ikon. Najniższy rząd ikon namiestnych, wyżej rząd ikon dwunastu głównych świąt, rząd apostołów, rząd proroków. Całość ikonostasu zwieńczona jest wizerunkiem Boga Ojca i krzyżem.

Za najstarsze uznaje się ikony rzędu namiestnego. Od strony północnej w tym rzędzie znajdują się ikony św. Bazylego Wielkiego, św. Wawrzyńca, Zaśnięcia Bogurodzicy oraz Matki Bożej z Dzieciątkiem. Od strony południowej, za carskimi wrotami, ikona Chrystusa Zbawiciela, Przemienienia Pańskiego – pod tym wezwaniem poświęcona jest cerkiew lubelska, ikona św. Szczepana oraz ikona św. Mikołaja.

Najważniejsze ikony tego rzędu to ikony Chrystusa i Marii. Ich umieszczenie po obu stronach carskich wrót ma znaczenie symboliczne. Obie reprezentują wykonanie wysokiej klasy. Domyślać się można, że stworzone zostały przez tego samego malarza. Mają te same rysy twarzy, powielone wręcz oczy, usta, nosy, odcień skóry. Proporcje ciała są tu wydłużone, szczególnie nos i dłonie. Twarze mają spokojne, gładkie rysy, wyraźnie zaznaczony światłocień. Mocno zarysowane łuki brwi płynnie przechodzą w kształt nosa. Oczy są jakby opuchnięte, uszy – duże, dobrze widoczne. Skóra posiada urgową karnację. Szaty – w głębokich kolorach, z precyzyjnie wymalowanymi ażurami koronek przy rękawach i szyi – ułożone są z charakterystyczną fałdą na szyi, skierowaną w prawą stronę. Prawa dłoń Chrystusa wyciągnięta jest w geście błogosławieństwa. Postać ma wydłużone aż do nienaturalności, cienkie palce. Maria jest przedstawiona w podobnej stylistyce. Typ takiego przedstawienia Marii z Dzieciątkiem jest jednym z najpopularniejszych. Jest to typ Hodegetrii. Nazwa ta wywodzi się od konstantynopolitańskiego klasztoru ton Hodegon, jest też interpretowana symbolicznie, przez nawiązanie do greckiego słowa hodos – droga. Maryja bowiem jest Przewodniczką, Tą, Która Wskazuje Drogę. Maria symbolicznie wskazuje dłonią Syna, który powie o sobie Ja jestem Drogą, Prawdą i Życiem. Umieszczenie ikon Marii i Chrystusa przy carskich wrotach podkreśla ich rangę i znaczenie w czasie drogi człowieka ku Zbawieniu. Tym reprezentacyjnym ikonom Bogurodzicy i Chrystusa malarz poświęcał zazwyczaj szczególne zainteresowanie. Na obu tych ikonach interesującym elementem jest tło. Występuje tu motyw owoców granatu, wykonany metodą puncowania.

Za północnymi drzwiami diakońskimi umieszczono ikonę Zaśnięcia Najświętszej Marii Panny. Uważana jest ona za jedną z najstarszych w ikonostasie, a nawet za pochodzącą z wystroju starej cerkwi. Wskazywać na to może dosyć archaiczne ujęcie kompozycji. Jak wykazały prace konserwatorskie ikona ta została obcięta z lewej strony i u dołu. Zawiera ona jednak szereg elementów wspólnych z innymi ikonami z ikonostasu lubelskiego. Być może mamy tu do czynienia z powolnym procesem tworzenia całego zespołu ikon. Trzeba pamiętać, że świątynia powstawała przez wiele lat. Być może bractwo cerkiewne, które było głównym fundatorem lubelskiej świątyni, zamówiło w warsztacie ikon całą sekwencję, która była wykonywana przez dłuższy czas.

Ikonostas. Ikona chramowa, czyli odpowiadająca wezwaniu świątyni, przedstawia Przemienienie Pańskie. Umieszczona jest za ikoną Chrystusa po stronie południowej carskich wrót. Kompozycja tego przedstawienia jest dwustrefowa. Chrystus, Mojżesz i Eliasz unoszą się na trzech obłokach, u dołu na tle góry Tabor budzący się dopiero apostołowie - Piotr, Jakub i Jan. Malarz posłużył się przy ilustrowaniu tego wydarzenia tekstem Ewangelii św. Łukasza.

Pozostałe ikony rzędu namiestnego: św. Bazylego Wielkiego, św. Wawrzyńca, św. szczepana i św. Mikołaja, to ikony późniejsze. Pochodzą z wieku XVIII i XIX.

Ikony następnego rzędu, ikony świąteczne (cs. Prazdniki). Na pierwszy rzut oka stanowią zbiór jednolity. Przez niektórych datowane nawet na pierwszą połowę XVI wieku, czemu jednak zdają się przeczyć ukazane w tle przedstawień motywy przyrody, architektury czy wystroju wnętrza. W niektórych ikonach malarz zastosował nową ikonografię, pochodzącą ze wzorów zachodnich, które zjawiły się w malarstwie ukraińskim pod koniec XVI wieku. Na przykład Narodziny Chrystusa i Zmartwychwstanie wykonane zostały pod wpływem grafiki zachodnio-ukraińskiej. Ikony głównych świąt przedstawiają najważniejsze wydarzenia nowotestamentalne, które szczególnie uroczyście celebrowane są w Kościele, jako dzieła Opatrzności Bożej w świecie oraz wypełnienie zapowiedzi Starego Testamentu. Zazwyczaj ten rząd ikon w cerkiewnych ikonostasach składa się z ikony Zmartwychwstania oraz dwunastu świąt: sześciu świąt Pańskich (Boże Narodzenie-25 grudnia, Spotkanie Pańskie- 2 lutego, Chrzest Pański- 6 stycznia, Przemienienie Pańskie-6 sierpnia, Wjazd do Jerozolimy- święto ruchome). Następne są święta Maryjne: Narodzenie Dziewicy Maryi - 8 września, Wprowadzenie do świątyni - 2 listopada, Zwiastowanie - 5 marca, oraz Zaśnięcie Marii Panny - 15 sierpnia. Dodatkowo dwa święta: Pięćdziesiątnica - święto ruchome i Podwyższenia Krzyża - 14 września.

Ikony świąt powinny być rozmieszczone zgodnie z porządkiem roku kościelnego, który w Kościele prawosławnym rozpoczyna się 1 września a kończy 31 sierpnia. W przypadku ikonostasu cerkwi lubelskiej układ ten jest inny. Od strony północnej ułożono je następująco: Boże Narodzenie – Pokłon Pasterzy, Chrzest Pański, Wprowadzenie Dziewicy Maryi do Świątyni, Zaśnięcie Marii Panny, Zwiastowanie, Zmartwychwstanie, Przemienienie, Narodzenie Dziewicy Maryi, Wjazd do Jerozolimy, Spotkanie Pańskie, Zesłanie Ducha Świętego, Wniebowstąpienie.

W części centralnej tego rzędu umieszczono XIX wieczną ikonę Ostatniej Wieczerzy, pochodzącą z wieku XIX.

Pośrodku rzędu trzeciego umieszczono ikonę Chrystusa Pantokratora (cs. Spas w siłach). Ukazany na niej Chrystus zasiada na tronie, jako Sędzia wszechświata. Prawą dłonią błogosławi a lewą podtrzymuje otwartą księgę Słowa Bożego.

Rząd apostolski nazywany jest rzędem Deesis. Jest to rząd modlitwy wstawienniczej, którą w imieniu wiernych kierują ku Chrystusowi Maria i Jan Chrzciciel zazwyczaj umieszczeni po bokach ikony Chrystusa, oraz apostołowie. W lubelskim ikonostasie brakuje przedstawień Matki Bożej i Jana Chrzciciela.. Ponieważ ikona Chrystusa Pantokratora pochodzi z końca wieku XVIII i jest ikoną dużo późniejszą od pozostałych w tym rzędzie, można sądzić iż nastąpiła tu zmiana w kompozycji całości.

Ikonostas.  Ikony apostołów umieszczone zostali w arkadach. Namalowani zostali w sposób typologiczny. Zwróceni są w stronę centralnej ikony Chrystusa, ze zwojami pism w ręku, ubrani w długie suknie i płaszcze, na nogach noszą powtarzające się, malowane w ten sam sposób sandały z rzemyków. Stopy malowane są w jednej manierze, podobnie jest z dłońmi. Oczy i nosy także zbliżone do siebie. Różnią ich między sobą kolor i uczesanie włosów i brody, a także ułożenie i kolorystyka szat. Dodatkowym elementem dekoracyjnym jest na tych ikonach ryte tło, analogiczne do tła ikon Zbawiciela i Marii z rzędu namiestnego.

Czwarty rząd ikonostasu wprowadza w czasy Kościoła Starotestamentowego. Jest to rząd proroków zapowiadających przyjście Zbawiciela. Składa się on z sześciu ikon w kształcie podłużnych medalionów. Ikony obramowane zostały typowym motywem rolwerków. Prorocy przedstawieni do pasa, zostali umieszczeni parami.Całość ikonostasu wieńczy owalna ikona Boga Ojca.
 
 
Przygotowała: Urszula Gulbińska-Konopa

Literatura

Gębarowicz M., Szkice z historii sztuki XVII wieku, Toruń 1966.

Janocha M., Hodegetria z Chełma i ikonostas z Lublina. Kilka uwag o sztuce Ukrainy. [w:] Sztuka duchowość pogranicza polsko – ukraińskiego na Lubelszczyźnie, Lublin 2005.

Janocha M., Ikonostasy w cerkwiach Rzeczypospolitej w XVII – XVIII wieku,[w:] Przegląd Wschodni, t. VIII, z. 4, s. 897–921.

Janocha M., Ukraińskie i białoruskie ikony świąteczne w dawnej Rzeczypospolitej. Problem kanonu, Warszawa 2001.

Katedralna cerkiew Przemienienia Pańskiego w Lublinie, red. K. Leśniewski, Lublin 2005.

Słownik terminologicny sztuk pięknych, Warszawa 1996.

Szanter Z., Rola wzorów zachodnich w ukształtowaniu ikonostasu w XVII wieku na południowo- wschodnim obszarze Rzeczypospolitej, w: Teka konserwatorska. Polska południowo-wschodnia, t. 2, Rzeszów 1985, s.93–135.

Драган М. Д., Українська декоративна різба XV –XVIII ст., Київ 1970.

Міляєва Л., Іконостас Спасо-Преображенської Церкви м. Любліна, в: Мистецтвознавство України 2001, Київ 2001.