Ośrodek „Brama Grodzka - Teatr NN” jest samorządową instytucją kultury działającą w Lublinie na rzecz ochrony dziedzictwa kulturowego i edukacji. Jej działania nawiązują do symbolicznego i historycznego znaczenia siedziby Ośrodka - Bramy Grodzkiej, dawniej będącej przejściem pomiędzy miastem chrześcijańskim i żydowskim, jak również do położenia Lublina w miejscu spotkania kultur, tradycji i religii.

Częścią Ośrodka są Dom Słów oraz Lubelska Trasa Podziemna.

Ośrodek „Brama Grodzka - Teatr NN” jest samorządową instytucją kultury działającą w Lublinie na rzecz ochrony dziedzictwa kulturowego i edukacji. Jej działania nawiązują do symbolicznego i historycznego znaczenia siedziby Ośrodka - Bramy Grodzkiej, dawniej będącej przejściem pomiędzy miastem chrześcijańskim i żydowskim, jak również do położenia Lublina w miejscu spotkania kultur, tradycji i religii.

Częścią Ośrodka są Dom Słów oraz Lubelska Trasa Podziemna.

Ikonografia lubelskiej dzielnicy żydowskiej

Przekazy ikonograficzne pokazują nam, jak wiele zmieniło się w Lublinie w ciągu niespełna stu lat i jak mało wiemy o miejscach i faktach związanych z historią miasta.

Spis treści

[RozwińZwiń]

Dzielnica żydowska w ikonografii

Zobacz wersję PDF

 

 Majer Bałaban, Żydowskie miasto w Lublinie, Lublin 1991, s. 30.Henryk Gawarecki w szkicu z przeszłości miasta zawartym w zbiorze "0 dawnym Lublinie" zwrócił uwagę: Nie trzeba chyba dziś nikogo przekonywać o podstawowym znaczeniu, jakie dla poznania przeszłości miasta mają wszelakiego rodzaju przekazy ikonograficzne: ryciny, rysunki, obrazy 1 fotografie. Najdokładniejszy nawet opis gmachu, ulicy, miasta nie potrafi przekazać tych wszystkich szczegółów, które daje rysunek, a przede wszystkim fotografia. Dlatego z taką pilnością poszukujemy i wykorzystujemy wszystkie źródła ikonograficzne, pozwalające na odtworzenie przestrzennego obrazu miasta i jego budowl1. Słowa te nabierają szczególnego znaczenia w kontekście badań nad ikonografią lubelskiej dzielnicy żydowskiej.

Lubelska dzielnica żydowska rozlokowała się wokół wzgórza zamkowego w XVI wieku, osiągając stopniowo wysoką rangę wśród polskiej społeczności żydowskiej. To tutaj od 1554 roku rozwijało się hebrajskie drukarstwo, a od 1681 roku obradował Sejm Czterech Ziem, czyli żydowski parlament. Tutaj od 1794 roku miał swój dwór Jakub Icchak Horowitz zwany Widzącym z Lublina, a od 1931 roku funkcjonowała największa w tej części Europy uczelnia talmudyczna. Podczas II wojny światowej nastąpiła zagłada tego gwarnego, tętniącego życiem świata. Dziś teren dawnej żydowskiej dzielnicy jest pustym miejscem, które dla wielu Lublinian nie niesie za sobą żadnych znaczeń. Nie ma dziesięciu dorosłych Żydów do minjanu, nie ma żydowskich pochówków, nikt nie czerpie wody ze studni, nie istnieje ul. Szeroka, zniknął plac Krawiecki, a przez teren po Wielkiej Synagodze przebiega ruchliwa Aleja Tysiąclecia. Coraz trudniej, przemierzając tę część miasta, wyobrazić sobie, jak wyglądały ulice dzielnicy na Podzamczu: partery domów z maleńkimi sklepikami lub warsztacikami, kolorowe szyldy w języku jidysz, zaprzęgi konne, bawiące się dzieci, czarne chałaty, białe tałesy.

Tamte głosy, dźwięki, zapachy...

Na szczęście architektura i wizerunki ludzi żyjących w dzielnicy żydowskiej zostały udokumentowane przez artystów na kliszach fotograficznych i w dziełach plastycznych. Te przekazy ikonograficzne są obecnie jedyną podstawą do odtwarzania wyglądu dawnego żydowskiego miasta, a zarazem sposobem ocalenia go od zapomnienia. Przeglądając zdjęcia, zatrzymując się nad dziełami malarstwa i grafiki, mamy szansę choć na chwilę przenieść się w czasie, odbyć swoisty spacer po uliczkach miasta z przeszłości.
 

Fot. ze zbiorów TNN. Dzięki uprzejmości Danuty
Kowal.Pomimo że początki dzielnicy żydowskiej sięgają XVI wieku, nie znajdziemy jej pełnego obrazu na żadnym z najstarszych zachowanych widoków Lublina. Podzamcze nie widnieje zarówno na wykonanej po 1575 roku polichromii z kamienicy Lubomelskich2, jak również na miedziorycie Jana Maszewskiego z 1774 roku3. Bardzo schematyczny zarys żydowskiego osiedla znajduje się na miedziorycie kolorowanym Jerzego Brauna i Abrahama Hogenberga z roku 16174, kilka budowli z terenu Podzamcza zostało przedstawionych na obrazie z 1719 roku Pożar miasta Lublina znajdującym się w kościele oo. Dominikanów oraz na płótnie Wjazd generała Zajączka do Lublina w 1826 roku. Uproszczone wizerunki zabudowań tej części miasta odnajdujemy na rycinach Leona Urmowskiego z 1814 roku. Dopiero na jednej z litografii w Albumie Lubelskie Adama Lerue z lat 1857-1860 ukazana jest wchodząca w skład żydowskiego osiedla ulica Kowalska5.

Świadome dokumentowanie dzielnicy żydowskiej rozpoczęło się właściwie wraz z upowszechnieniem fotografii. Warto podkreślić, że fotografia lubelska ma długą i bogatą tradycję. Wynalazek Ludwika Dauguerra opatentowany w 1839 roku szybko trafił nad Bystrzycę. Prekursorem lubelskiej fotografii miejskiej był Aleksander Nowaczyński. Pierwsze widoki Lublina zostały wykonane w zakładzie fotograficznym jego ojca na użytek Kalendarza fotograficznego Nowaczyńskiego na rok 18716. Około 1898 roku powstały zdjęcia Zofii Grzybowskiej pracującej w zakładzie artystyczno-fotograficznym „A. Stepanoff". W serii 24 fotografii opublikowanych w warszawskim tygodniku „Świat" po raz pierwszy pojawia się widok dzielnicy żydowskiej. Na fotografii zatytułowanej „Były Zamek królewski" widać bryłę budowli od strony południowo-zachodniej wraz z Podzamczem. Natomiast pierwsza samodzielna fotografia przedstawiająca Zamek i rozlokowaną wokół niego dzielnicę żydowską, sygnowana przez zakład A. Stepanoff, jest datowana na koniec XIX wieku7. Przełomowym momentem w dokumentowaniu żydowskiej dzielnicy były fotografie wykonane przez Wandę Sierocińską. Cztery połączone w formę fryzu zdjęcia tworzą panoramę miasta od strony północnej, ukazując dzielnicę żydowską z wyróżniającą się sylwetką synagogi, ul. Szeroką i ul. Lubartowską8. Panorama po raz pierwszy została zaprezentowana na Wystawie Przemysłowo-Rolniczej w 1901 roku, a później rozpowszechniana jako widokówka-składanka9.

Fotografie powstałe w 1. połowie XX wieku między innymi w zakładach Wandy Chicińskiej, Stanisława Zawadzkiego, Ludwika Hartwiga, wykorzystywane do produkcji pocztówek, są podstawą opisu ówczesnego wyglądu miasta. Jednak analiza materiału ikonograficznego dowodzi wybiórczego potraktowania dokumentowanych miejsc. Zdjęcia ukazują jedynie atrakcyjne i najbardziej reprezentacyjne budowle: Bramę Krakowską, Rynek i kamieniczki staromiejskie oraz ul. Krakowskie Przedmieście. W niewielu przypadkach znajdujemy na nich widoki miasta od strony Podzamcza. Praktycznie nie istnieją widoki Kalinowszczyzny i Wieniawy. Pod względem kompozycyjnym fotografie są prawie zawsze identycznymi, statycznymi ujęciami.

 

Najciekawsze widoki dzielnicy żydowskiej

Najciekawsze widoki dzielnicy żydowskiej powstały głównie w okresie dwudziestolecia międzywojennego za sprawą Jana Bułhaka, Józefa Czechowicza, Edwarda Hartwiga, Altera Kacyzne, Stefana Kiełszni, Stanisława Magierskiego, Henryka Poddębskiego i Wiktora Ziółkowskiego.

Ul. Czechowska,przedmieście Lublina. Fot. Stanisław Magierski, przed 1939. Ze zbiorówTNN.Najwartościowszym chyba zbiorem dokumentującym dzielnicę na Podzamczu jest kolekcja zdjęć Stefana Kiełszni (1911-1987) - pracownika Księgarni św. Wojciecha, fotoamatora, członka Lubelskiego Towarzystwa Fotograficznego i właściciela największej w Lublinie prywatnej biblioteki fotograficznej.

Zobacz kolekcję zdjęć Stefana Kiełszni

W 1938 roku na zlecenie Magistratu, który podjął decyzję o przebudowie żydowskiego przedmieścia, Kiełsznia aparatem marki Rolleiflex wykonał około 600 zdjęć. Ze zbioru, który uległ rozproszeniu już po wojnie, do dziś zachowało się 120 fotografii, na których oglądamy ulice: Nową, Lubartowską, Świętoduską, Kowalską, Szeroką, Krawiecką, Zamkową, a także Zamek Lubelski od strony ulicy Podwale, podwórka i slumsy na Podzamczu, Bramę zwaną Zasraną. Na tle architektury fotograf zatrzymał wizerunki typowych postaci. Kolekcja jest bezcennym dokumentem, podstawą analiz i materiałem do odtwarzania wyglądu żydowskiej dzielnicy10.

Wiele zdjęć Lublina z lat trzydziestych, ukazujących motywy ze Śródmieścia, ulicy Krawieckiej, Grodzkiej, Zamkowej i Podzamcza z widokiem na Zamek, wykonał Stanisław Magierski (1904-1957) - farmaceuta, muzyk, malarz, fotograf, współzałożyciel Lubelskiego Towarzystwa Fotograficznego, właściciel jednego z najlepszych w Lublinie sklepów z materiałami fotograficznymi oraz filmowiec, który w 1937 roku nakręcił siedmiominutowy film o Lublinie11.

Bardziej znany jako poeta, mniej jako fotoamator, Józef Czechowicz (1903-1939) zimą lub wczesną wiosną 1934 roku wykonał kilkadziesiąt widoków Starego Miasta, okolic Magistratu oraz przedmieść Kalinowszczyzna i Czwartek. Zdjęcia powstały w ścisłym związku z opublikowanym w 1934 roku tomem poetyckim Stare kamienie i przygotowywanym Poematem o mieście Lublinie. Ukazują miejsca charakterystyczne dla pejzażu miasta, ulice i zaułki żydowskiej dzielnicy, Zamek od strony Placu Krawieckiego, dom przy ul. Zamkowej 2, widok na ul. Zamkową z Bramy Grodzkiej i samą Bramę Grodzką. Spuścizna jest przechowywana w lubelskim muzeum poety12.

Z kolei Wiktor Ziółkowski (1893-1978) - malarz, poeta, dziennikarz, człowiek o wszechstronnych zainteresowaniach artystycznych pozostawił po sobie kolekcję zdjęć wykonanych w latach trzydziestych, przedstawiających motywy staromiejskie, a przede wszystkim dzielnicę żydowską: dom usytuowany na rogu ulic: Krawieckiej i Mostowej, widok na Podzamcze i ul. Krawiecką, „kaszarnię" na rogu ul. Ruskiej i Nadstawnej, Podzamcze, widok ogólny ze wzgórza Czwartek. Oryginały znajdują się w Muzeum Historii Miasta Lublina.

Pisząc o ikonografii lubelskiego osiedla żydowskiego, nie można zapomnieć o Edwardzie Hartwigu (1909-2003), jednym z najbardziej utalentowanych polskich fotografów. Na początku lat trzydziestych Edward Hartwig założył zakład fotograficzny, gdzie realizował własne poszukiwania twórcze. Z lubelskich krajobrazów upodobał sobie szczególnie okolice Starego Miasta. Za namową Wiktora Ziółkowskiego zainteresował się dzielnicą żydowską, którą z czasem zaczął traktować jako kopalnię fotograficznych tematów. Zdjęcia żydowskiego Podzamcza nie przetrwały jednak okresu wojny13.

Wiele zabytków Lublina udokumentował również Jan Bułhak (1876 - 1950) - praktyk i teoretyk fotografii, twórca kilkunastu tysięcy zdjęć o wielkiej wartości artystycznej i dokumentalnej. Przedstawienia charakteryzujące się standardowością ujęć były głównie wykorzystywane w produkcji pocztówek14. Bułhak wykonał jedno z najbardziej znanych ujęć ul. Zamkowej, szczególnie interesujące w porównaniu ze współczesnym widokiem z przejazdu w Bramie Grodzkiej. Na zdjęciu widzimy tuż za Bramą murowane, solidne domy i jedynie krenelaż zamku. Inne znane fotografie artysty to zdjęcia ul. Szerokiej i widok ogólny na miasto żydowskie od strony starego cmentarza żydowskiego.

Lublin dokumentował również warszawski fotograf Henryk Poddębski (1890-1945). Wiele z jego dzieł wykonanych około 1931 roku weszło do kanonu polskiej fotografii. Zdjęcia Starego Miasta, Krakowskiego Przedmieścia, widok na Zamek i Podzamcze z Placu po Farze, widok z Czwartku były prezentowane na indywidualnej wystawie zorganizowanej w 1938 roku w Lublinie15.

Istnieje również bogata kolekcja fotografii Lublina i regionu autorstwa Altera Kacyzne (1885-1941) - poety, pisarza i dramaturga tworzącego w języku jidisz, którego spuścizna jest przechowywana w nowojorskim YIVO Institute for Jewish Research. Zdjęcia z Lublina zostały wykonane w 1924 roku16. Kacyzne sfotografował dom na rogu ul. Mostowej i Krawieckiej, tak zwaną „Psią górkę", ul. Szeroką, ul. Grodzką od strony ul. Podwale, Krawiecką. Fragment wnętrza synagogi Maharszalszul jest, obok rysunku Symchy Binem Trachtera i filmu Żyd Suss, jedynym zachowanym przekazem ikonograficznym, dzięki któremu możemy obejrzeć wnętrze tej świątyni. Dużą część dorobku Kacyzne stanowią portrety wykonane w synagogach Maharszalszul i Saula Wahla, chederach, „szkole" dla dziewcząt oraz wizerunki pojedynczych osób pracujących w warsztatach rzemieślniczych lub przebywających na ulicy.
„Przełom Czechówki" w Mieście
Żydowskim. Fot. Roman Viŝnak. Ze zbiorów TNN.
Z kolei zdjęcie Romana Viŝniaka (1897-1990) - biologa i anatoma, który w połowie lat trzydziestych podróżował po Polsce, Czechach i Węgrzech, są ważnym dokumentem historycznym tradycji i życia społeczności żydowskiej przed zagładą. Jak dotychczas znane są cztery kadry przedstawiające przedwojenny Lublin.

Fotografie dokumentujące dzielnicę żydowską  powstawały również w czasie wojny, głównie dla celów propagandowych. Z tego okresu pochodzi seria pocztówek z lubelskiego getta, określona  w literaturze mianem „typy Żydów lubelskich". Inna seria pocztówek, wykonanych według fotografii Maxa Otto Vendreya, stanowi część materiału ilustracyjnego Przewodnika po mieście Lublinie z 1942 roku17. Nieocenione dla odtwarzania topografii i wyglądu miasta są archiwalne zdjęcia lotnicze placu Łokietka i Starego Miasta, a przede wszystkim panoramy Lublina z widokiem na Zamek od strony południowo-wschodniej i wschodniej.

 

Znacznie wcześniej

Znacznie wcześniej niż fotograficy po motywy z lubelskiej dzielnicy żydowskiej, sięgnęli artyści plastycy18. Jednym z najstarszych widoków Podzamcza jest akwarela Konstantego Kietlicza-Rayskiego (1868-1924) z 1902 roku przedstawiająca pejzaż z bryłą Zamku Lubelskiego otoczonego dzielnicą żydowską. Najliczniejsza grupa dzieł powstała w okresie I wojny światowej. Tematyka dzielnicy żydowskiej była inspiracją m.in. dla Witolda Chomicza, Jana Kantego Gumowskiego, Karla Richarda Henkera, Leona Wyczółkowskiego oraz artystów pochodzenia żydowskiego: Symchy Binem Trachtera, Henryka Lewenstadta i Lionela Reissa.
 
Twórcą zbioru rysunków o wielkim znaczeniu dokumentacyjnym był Jan Kanty Gumowski (1883-1946) - malarz, grafik, rysownik. Grafiki przedstawiające motywy architektoniczne Lublina, wykonane między 1917 a 1918 rokiem na podstawie szkiców, pocztówek i zdjęć, złożyły się na tekę 15 autolitografii zatytułowanych Lublin. Motywy architektury polskiej. Jednobarwne lub wzbogacone pastelową kolorystyką prace są wykonane w identycznym formacie. W ośmiu przypadkach, oprócz przedstawienia budowli, zawarty jest również rysunek rzutu poziomego19. Autor bardzo dokładnie „spenetrował" dzielnicę żydowską: ul. Zamkową, Bramę Grodzką, budynek „bazaru przy Bramie Grodzkiej", ulice: Krawiecką i Mostową, fragmenty zabudowy dzielnicy Kalinowszczyzna i peryferie nad Czechówką. Ciekawym dokumentem ikonograficznym jest litografia przedstawiająca architekturę kilku domów z nieparzystej strony ul. Szerokiej. Najwyższa z kamienic, pod numerem 13, miała monumentalną fasadę zwieńczoną wolutowym szczytem. Do jej formy nawiązuje, w pewnym stopniu, dzisiejsza architektura Placu Zamkowego.

Gumowski narysował również wiele zabytków architektury drewnianej, np. zrębowy dom z balkonem i facjatkami z ul. Krawieckiej 6, domek żydowski i domek mieszczański na Podzamczu. Jedenaście spośród przedstawionych obiektów dziś już nie istnieje. W tym samym czasie co dzieła Gumowskiego powstały prace Karla Richarda Henkera (1873-?) - architekta, grafika i dekoratora wnętrz z Charlottenburga. Henker podczas pobytu w Lublinie w 1918 roku stworzył cykl grafik obrazujących między innymi dzielnicę żydowską. Pięćdziesiąt dziewięć dzieł wykorzystał w swojej książce Żydowskie miasto w Lublinie Majer Bałaban, przyjaciel artysty20. Spośród nich na szczególną uwagę zasługują: widok na Podwale z Placu Po Farze, sklep „klęcznikowy" w Bramie Żydowskiej, czyli Grodzkiej, kościół św. Wojciecha, widok z Podwala na tylną stronę ul. Grodzkiej, widok na ul. Krawiecką, magazyn przy ul. Kowalskiej 17, „most zamkowy" nad ul. Podzamcze, domy z ul. Szerokiej od numeru 9 do 19, drewniany, zrębowy dom z balkonem i facjatkami z ul. Krawieckiej 6, domy i podwórka ul. Krawieckiej, wnętrze synagogi Parnas przy ul. Szerokiej 44, bethamidrasz przy ul. Jatecznej 7, synagoga Maharszalszul i elementy jej wyposażenia. Dzieła Henkera znamy tylko dzięki opracowaniu Bałabana. Prowadzone poszukiwania oryginałów rysunków nie przyniosły, jak dotąd, rezultatów.

Malarz i mistrz litografii Leon Wyczółkowski (1852-1936) swoje prace graficzne wydawał w tekach tematycznych. Jedną z nich była wykonana w latach 1918-1919 Teka autolitografii Lublin. Budowle i zaułki żydowskie. Znajdują się w niej przedstawienie ul. Zamkowej, widok Zamku wraz z Podzamczem widzianym z Placu po Farze, widok Lublina z łąk za Katedrą i Zamku od strony wschodniej.

Wiele dzieł z widokami Lublina pozostawił po sobie Witold Chomicz (1910-1974) - malarz, grafik, profesor krakowskiej ASP, który na początku lat dwudziestych przebywał w Lublinie. Chomicz był od 1924 roku członkiem awangardowej grupy „Elipsa", wtedy też przyjaźnił się z Józefem Czechowiczem. W latach 1924-1939 wydał tekę grafik Stare mury Lublina, zawierającą 17 dzieł wykonanych w technice mieszanej. Dzieła zawierają motywy architektury Lublina. Najbardziej interesująca jest panorama Podzamcza z Zamkiem, dwa widoki Bramy Grodzkiej od strony dzielnicy żydowskiej, rudery przed Zamkiem, ul. Zamkowa nad Bramą Zasraną oraz dwa lubelskie zaułki21.

Architekturą Lublina fascynował się Symcha Binem Trachter (1893-1942), urodzony przy ulicy Lubartowskiej. Po studiach w Warszawie, Krakowie i Wiedniu oraz pobycie we Francji, powrócił do Lublina, gdzie między 1920 a 1925 rokiem, a następnie od 1929 do 1938 roku prowadził w domu rodzinnym pracownię22. Zachowało się niewiele prac tego artysty. Niewykluczone, że większa część spuścizny Trachtera przetrwała jednak wojnę, zamurowana tuż przed wybuchem wojny w domu rodziców artysty23. Symcha Binem Trachter wykonał wiele ilustracji architektury Lublina, między innymi: kościół na Podwalu, pejzaż miasta od strony wschodniej z widokiem na kaplicę Tyszkiewiczów przy kościele oo. Dominikanów, obraz olejny i rysunek węglem przedstawiający Bramę Grodzką oraz rysunek wnętrza synagogi Maharszalszul.

W dorobku malarza i rysownika Henryka Lewenstadta (1893-1945) nie ma zbyt wielu dzieł poświęconych rodzinnemu miastu. Choć po studiach w Krakowie i Monachium wrócił do Lublina, tworzył głównie w Kazimierzu Dolnym nad Wisłą. Lewenstadt wykonał w 1927 i 1930 roku dwa rysunki przedstawiające zaułki dzielnicy żydowskiej. Był również autorem zaginionej Teki Stary Lublin, na którą składały się rysunki węglem i sangwiną wykonane w 1930 roku24.

Na Lubelszczyźnie i w samym Lublinie powstało wiele dzieł Lionela Reissa. Artysta urodził się w Janowie Lubelskim, skąd, jeszcze jako dziecko, wyemigrował wraz z rodziną do USA. Na przełomie lat dwudziestych i trzydziestych kilkakrotnie przebywał w Polsce. Wśród jego dzieł przedstawiających lubelskie zabytki warto wymienić dwa szkice Bramy Grodzkiej25.

Widoki dzielnicy żydowskiej znajdują się w dorobku wielu innych artystów plastyków: Maksymiliana Gierymskiego, Zenona Kononowicza, Juliusza Kurzątkowskiego, Henryka Zwolakiewicza, Czesława Stefańskiego - malującego w latach 1936-1938 akwarele z motywami dzielnicy żydowskiej i Wieniawy, Zygmunta Kazimierza Bartkiewicza, jak również fotografików: Feliksa Kaczanowskiego, Gerarda Ciołka. Istnieje wiele zdjęć anonimowych, a także do dzisiaj nieopisanych, a znajdujących się w zakamarkach domowych albumów i archiwach instytucji.

Możliwa do obejrzenia

Możliwa do obejrzenia nieistniejąca lubelska dzielnica żydowska jest obecnie tylko dzięki fotografiom i dziełom plastycznym. Pozornie beznamiętne zdjęcia Stefana Kiełszni; statyczne, pocztówkowe ujęcia Jana Bułhaka; postacie ludzi zatrzymane przez Altera Kacyzne; malarskie wizje Symchy Binema Trachtera; drobiazgowe rysunki Witolda Chomicza, rysunki rzutów zawarte na marginesach prac Jana Kantego Gumowskiego - są dziś jedynym źródłem poznawania topografii tej części miasta i wyglądu budowli ją tworzących. Oglądając zachowane przekazy ikonograficzne, zaczynamy sobie uświadamiać, jak wiele zmieniło się w Lublinie w ciągu niespełna stu lat oraz jak mało wiemy o miejscach i faktach związanych z historią miasta.

Warto podkreślić, że cytowana w powyższym artykule literatura nie wyczerpuje tematu, a większość publikowanych artykułów ma charakter przyczynkarski. Zaledwie kilka rozpraw naukowych traktuje o historii lubelskiej fotografii, poszczególni fotograficy i mniej znani plastycy nie doczekali się dotychczas monografii. Bardzo mało miejsca zajmuje w nich tematyka związana z dzielnicą żydowską26. W ostatnich latach, za sprawą lubelskiego środowiska kolekcjonerskiego, więcej uwagi zaczęto poświęcać pocztówkom. Duże znaczenie dla badań nad ikonografią miasta miała sesja naukowa pod tytułem Ikonografia dawnego Lublina zorganizowana w 1999 roku przez lubelski oddział Stowarzyszenia Historyków Sztuki. Wygłoszone na niej referaty porządkowały wiele zagadnień i sygnalizowały nowe kierunki poszukiwań.

Wydaje się, że naszedł czas na zanalizowanie zarówno ikonografii dzielnicy żydowskiej, jak i całej ikonografii Lublina, nie tylko w aspekcie zbioru dzieł sztuki - malarstwa, grafiki i fotografii dokumentującego miejsce lub przedstawiającego temat. Opis i klasyfikacja powinna być wstępem do głębszego przemyślenia poszczególnych warstw interpretacyjnych, czyli do szczegółowej analizy elementów, wzajemnych związków, zmian jakie dokonały się na przestrzeni czasu. Proces ten powinien kończyć się interpretacją dzieła w kategoriach własnej, opisowej narracji, ponieważ na podstawie zbiorów ikonograficznych można łatwo wnioskować o życiu miasta i ludzi w nim żyjących. Zdjęcia w najwierniejszy sposób przekazują ikony codzienności, a w przypadku Lublina mają również znaczenie w ocalaniu pamięci o miejscach, których już nie ma.

Akcja

Większość omówionych powyżej przykładów jest wyborem zdjęć pochodzących ze zbiorów Archiwum Fotografii, znajdującego się w Ośrodku „Brama Grodzka - Teatr NN". Pomysł stworzenia archiwum powstał w 1997 roku. Z inicjatywy Ośrodka w „Gazecie w Lublinie" opublikowano apel skierowany do lublinian o dostarczanie przedwojennych zdjęć w celu zorganizowania wystawy dokumentalnej. Akcja spotkała się z ogromnym zainteresowaniem ze strony mieszkańców miasta. Od października 1997 roku kwerendę rozszerzono na kolekcje prywatne oraz instytucje statutowo zajmujące się przechowywaniem dokumentów: muzea, biblioteki, archiwa w kraju i za granicą. Zebrane fotografie posłużyły do stworzenia dwóch ekspozycji: Wielkiej Księgi Miasta. Lublin w fotografii do 1939 roku, otwartej w maju 1998 roku, oraz Portretu Miejsca. Makiety lubelskiego zespołu staromiejskiego, której wernisaż miał miejsce rok później.

Obecnie Archiwum zawiera około 2 tys. fotografii w postaci odbitek na papierze, negatywów, diapozytywów, dagerotypów i kopii w formie cyfrowej. Podstawę zbioru stanowi: 120 zdjęć Stefana Kiełszni, 41 zdjęć Stanisława Magierskiego, 22 fotografie Jana Bułhaka, 52 zdjęcia Józefa Czechowicza, 48 fotografii Wiktora Ziółkowskiego, 6 fotografii Romana Visniaka, 6 zdjęć lotniczych Lublina oraz zdjęcia rodzinne. Zbiory są archiwizowane w formie kart katalogowych, sporządzanych według standardowego opisu z uwzględnieniem podstawowych informacji: autora, daty wykonania, przedstawionego miejsca.

W zasobach Archiwum Ośrodka znajdują się ponadto dwa filmy nakręcone w Lublinie. Nakręcony w 1937 roku ręczną kamerą MOVEX 8, trwający siedem minut obraz autorstwa Stanisława Magierskiego,(Zobacz film>>) składa się z trzech części: fragmentów trzeciomajowego pochodu przed Hotelem Victoria, gdzie widoczna jest ul. Krakowskie Przedmieście i Brama Krakowska; dzielnicy żydowskiej widzianej z placu po Farze oraz dożynek na terenie ul. Lipowej. Końcówka filmu zawiera scenki z targu w Kazimierzu Dolnym nad Wisłą. Drugi z filmów pod tytułem Żyd Süssto propagandowy niemiecki plakat z 1940 roku. Przypuszcza się, że niektóre z jego scen były kręcone w Lublinie, m.in. w synagodze Maharszalszul.

Obecnie trwają starania o pozyskanie filmu Obrazek turystyczny, uważanego za najstarszy film o Lublinie. Według informacji uzyskanych od pracowników Muzeum Filmu w Amsterdamie, gdzie przechowywana jest jego kopia, prawdopodobnie został on nakręcony około 1920 roku. Materiał jest bardzo krótki i niekompletny, a składa się z sekwencji ruchomych widokówek.

Dotychczasowe działania prowadzone w Ośrodku pozwoliły na zgromadzenie w Archiwum Fotografii wyczerpujących informacji na temat przedwojennego Lublina, w szczególności na temat żydowskiej dzielnicy. Archiwum wchodzi obecnie w skład „Wirtualnej Biblioteki Lublina i Regionu Lubelskiego" (www.teatrnn.pl). Dzięki zastosowaniu nowoczesnych technologii archiwizowania i obróbki zdjęć udało się przybliżyć przeszłość, o której nie powinno się zapomnieć.

Joanna Zętar

 

Przypisy

1 Gawarecki H., O dawnym Lublinie. Szkice z przeszłości miasta, Lublin 1974, s. 115.
 
2 Rolska-Boruch I.,Malarski portret gotyckiego miasta Lublina z Kamienicy Lubomelskich, [w:] Nestorowicz Z. (red.), Ikonografia dawnego Lublina. Materiały z sesji Stowarzyszenia Historyków Sztuki Oddział w Lublinie, Lublin 1999, s. 14-24.
 
3 Bartnik R., Widoki Lublina w zbiorach graficznych Muzeum Lubelskiego, [w:] Ikonografia dawnego Lublina, s. 122.
4 Miedzioryt, popularyzujący ikonografię miasta, uważany za najstarszy widok Lublina, miał wiele powtórzeń: Pitera van der Aa La galerie agreable du Monde, wykonany w Lejdzie w 1729 roku, A. Cellariusa Regni Poloniae Magnique Lituaniae... novissima descripto, wykonany w Amsterdamie w 1659 roku, Gabriela BodenehraCurioses Stats und Kriegs Theatrum in Polen, wykonany w Augsburgu około 1720 roku. Informacje z: Frejlich A., Widok Lublina Jerzego Brauna i Abrahama Hogenberga. Zarys genezy widoków miast w sztuce nowożytnej, [w:]Ikonografia dawnego Lublina, s. 31-51 oraz Gawarecki H., Najstarszy widok Lublina A. Hogenberga i jego późniejsze powtórzenia w XVII i XVIII wieku, „Studia i Materiały Lubelskie" (1963) t. I, s. 53-72.
5 Album Lubelskie Adama Lerue powstał na postawie rysunków z natury sporządzanych podczas prowadzonej pod kierunkiem Kazimierza Stronczyńskiego w latach 1844-1855 inwentaryzacji zabytków. Zob. Kurzątkowski M.; Album Lubelskie Adama Lerue jako źródło ikonograficzne, [w:]Ikonografia dawnego Lublina,s. 52-57.
6 Lipniewski J.,Widokówki lubelskie - historia i znaczenie dla ikonografii miasta (1896-1939) [w:] Ikonografia dawnego Lublina, s. 87-88.
7 Tamże, s. 99
8 Na Wystawie Rolniczo-Przemysłowej w 1901 roku lubelscy fotograficy byli w czołówce wystawców. Złoty medal otrzymali: zakład Aleksandra Stepanoffa i Józef Wasilewski z zakładu Adama Kłosowskiego. Dużym zainteresowaniem cieszyły się widoki na platynie autorstwa Wandy Sierocińskiej. Prasa pisała o kartach pocztowych Zofii Grzybowskiej, pocztówkach z drukarni Ludwika Pietrzykowskiego, bombonierkach z widokami Lublina z Cukierni Semadeniego, zdjęciach Stanisława Zawadzkiego, Zofii Mikłaszewskiej i Ludwika Hartwiga. Informacje z: Kamiński I. J., Życie artystyczne w Lublinie 1901-1926, Lublin 2000, s. 357.
9 Gawarecki H., O dawnym Lublinie, s. 118., Lipniewski, Widokówki lubelskie, s. 91-93.
10 Odnous B.,Fotograf zaginionego miasta, „Karta" 2000 nr 31, s. 10-13; H. Gawarecki, Dawny Lublin na fotografiach Stefana Kiełszni, Lublin 1975.
11 K. Jarzembowski,Magierski Stanisław Jacek, w: Polski Słownik Biograficzny, t. XIX, Wrocław 1974, s. 171-173.
12 A. Tyszczyk, Poemat o mieście Lublinie i jego fotografie, „Na Przykład", 1999 nr 11/12 (listopad/ grudzień), s. 13-16.
13 Informacje zaczerpnięte z rozmowy przeprowadzonej z Edwardem Hartwigiem w dniu 18 stycznia 1994 roku dla potrzeb projektu „Historia mówiona". Zapis dostępny w Ośrodku ,3rama Grodzka - Teatr NN".
14 H. Dereczyński, Wstęp,w: J. Bułhak, Fotografia ojczysta, Wrocław 1951, s. 5-9.
15 Informacje pochodzą z biogramu artysty prezentowanego na monograficznej wystawie w Kazimierskim Domu Kultury w zimie 2002 roku.
16 M. Web, Polyn. Jewish Life in the Old Country. Alter Kacyzne, New York 1999, s. 16-17, 19-20.
17 J. Lipniewski, Szkic do dziejów lubelskich pocztówek, w:Lublin na dawnej pocztówce, red. T. Panfil, M. Wyszkowski, J. Lipniewski, Lublin 1997, s. 20.
18 Widoki Lublina, w tym również widoki dzielnicy żydowskiej, omawia Renata Bartnik. Zob. R. Bartnik, Widoki Lublina w zbiorach graficznych Muzeum Lubelskiego, w:Ikonografia dawnego Lublina, s. 120-143.
19 J. Żywicki, Lublin w litografiach Jana Gumowskiego w:Ikonografia dawnego Lublina, s. 59-64.
20 M. Bałaban, Żydowskie Miasto w Lublinie. Z rysunkami Karla Richarda Henkera, Lublin 1991.
21 W. Chomicz, Stare mury Lublina, „Architektura" 23 (1969), s. 240-244; Witold Chomicz. Malarstwo. Rysunek. Grafika. Katalog wystawy, Kraków 1973.
22 R. Bartnik, Malarze żydowscy w zbiorach Muzeum Lubelskiego, w:Żydzi lubelscy. Materiały z sesji poświęconej Żydom lubelskim, red. W. Hawryluk, G. Linkowski, Lublin 1996, s. 29-34; J. Malinowski, Malarstwo i rzeźba Żydów polskich w XIX i XXwieku,Warszawa 2000, s. 251.
23 Informacja za: Bartnik, Malarze żydowscy, s. 33.
24 Bartnik, Widoki Lublina, s. 139; J. Malinowski, Malarstwo i rzeźba Żydów polskich, s. 250.
25 Twórczość Lionela Reissa doczekała się kilku opracowań opublikowanych w Stanach Zjednoczonych: My Models Were Jews. A painter 's Pilgrimage to Many Lands. A Selection of One Hundred and Seventy-Eight Paintings, Water-colors, Drawing and Etchings by Lionel S. Reiss.Introductions by prof. Franz Boas, dr. Cecil Roth, dr. John Haynes Holmes, New York 1938;A World at Twilight. A Portrait of the Jewish Communities of Eastern Europe Before the Holocaust, art by Lionel S. Reiss, text by Milton Hindus, preface by Isaac Bashe-vis Singer, New York 1971; New Lights and Old Shadows. New Lights of an Israel Reborn Old Shadows of a Vanished World. A Selection of Two Hundred and Ten Paintings, Watercol-ors, Drawings and Etchings by Lionel S. Reiss. With an Introduction by dr. Cecil Roth, New York 1975.
26 Ważnymi opracowaniami tematu są: rozdział poświęcony fotografii zawarty w książce I. J. Kamiń-skiego Życie artystyczne w Lublinie oraz praca magisterska Artura Misiewicza dotycząca historii fotografii lubelskiej w okresie dwudziestolecia międzywojennego: Misiewicz, Fotografia w Lublinie w latach 1918-1939,Lublin 1985 (maszynopis).

 

Literatura

Bartnik R., Malarze żydowscy w zbiorach Muzeum Lubelskiego, w:Żydzi lubelscy. Materiały z sesji poświęconej Żydom lubelskim, red. W. Hawryluk, G. Linkowski, Lublin 1996, s. 29-45.
Bartnik R., Widoki Lublina w zbiorach graficznych Muzeum Lubelskiego, w:Ikonografia dawnego Lublina. Materiały z sesji Stowarzyszenia Historyków Sztuki Oddział w Lublinie, red. Z. Nestorowicz, Lublin 1999, s. 120-143.
Chomicz W., Stare mury Lublina, „Architektura" 23 (1969), s. 240-244.
Gawarecki H., Dawny Lublin na fotografiach Stefana Kiełszni, Lublin 1974.
Gawarecki H., Najstarszy widok Lublina A. Hogenberga i jego późniejsze powtórzenia w XVII i XVIII wieku, „Studia i Materiały Lubelskie" (1963) t. I, s. 53-72.
Gawarecki H., O dawnym Lublinie. Szkice z przeszłości miasta, Lublin 1974, s. 115-118.
Ikonografia dawnego Lublina. Materiały z sesji Stowarzyszenia Historyków Sztuki Oddział w Lublinie, red. Z. Nestorowicz, Lublin 1999.
Jarzembowski K., Magierski Stanisław Jacek, w: Polski Słownik Biograficzny, Wrocław 1974, t. XIX, s. 171-173.
Kamiński I. J., O sztuce w Lublinie, w:Lublin w dziejach i kulturze Polski, red. T. Radzik, A. A. Witusik, Lublin 1997.
Kamiński I. J., Życie artystyczne w Lublinie 1901-1926, Lublin 2000.
Lipniewski J., Szkic do dziejów lubelskich pocztówek, w:Lublin na dawnej pocztówce, red. T. Panfil, M. Wyszkowski, J. Lipniewski, Lublin 1997, s. 11-20.
Lipniewski J., Widokówki lubelskie - historia i znaczenie dla ikonografii miasta (1896-1939),w:Ikonografia dawnego Lublina. Materiały z sesji Stowarzyszenia Historyków Sztuki Oddział w Lublinie, red. Z. Nestorowicz, Lublin 1999, s. 88-119.
Lublin trzech pokoleń, wstęp i podpisy M. Kurzątkowski, Lublin 1987.
Malinowski J., Malarstwo i rzeźba Żydów polskich w XIX i XX wieku, Warszawa 2000.
Odnous B., Fotograf zaginionego miasta, „Karta" nr 31, 2000, s. 10-15.
Tyszczyk A., Poemat o mieście Lublinie i jego fotografie, „Na Przykład" 1999 nr 11/12 (listopad/grudzień), s. 13-16.
Web M., Polyn. Jewish Life in the Old Country. Alter Kacyzne, New York 1999.
Żywicki J., Lublin w litografiach Jana Gumowskiego, w:Ikonografia dawnego Lublina. Materiały z sesji Stowarzyszenia Historyków Sztuki Oddział w Lublinie, red. Z. Nestorowicz, Lublin.