Ośrodek „Brama Grodzka - Teatr NN” jest samorządową instytucją kultury działającą w Lublinie na rzecz ochrony dziedzictwa kulturowego i edukacji. Jej działania nawiązują do symbolicznego i historycznego znaczenia siedziby Ośrodka - Bramy Grodzkiej, dawniej będącej przejściem pomiędzy miastem chrześcijańskim i żydowskim, jak również do położenia Lublina w miejscu spotkania kultur, tradycji i religii.

Częścią Ośrodka są Dom Słów oraz Lubelska Trasa Podziemna.

Ośrodek „Brama Grodzka - Teatr NN” jest samorządową instytucją kultury działającą w Lublinie na rzecz ochrony dziedzictwa kulturowego i edukacji. Jej działania nawiązują do symbolicznego i historycznego znaczenia siedziby Ośrodka - Bramy Grodzkiej, dawniej będącej przejściem pomiędzy miastem chrześcijańskim i żydowskim, jak również do położenia Lublina w miejscu spotkania kultur, tradycji i religii.

Częścią Ośrodka są Dom Słów oraz Lubelska Trasa Podziemna.

Ida Gliksztejn (1905-1997)

Ida Gliksztejn, secundo voto Weber, tertio voto Jarkoni, urodziła się 18 lutego 1905 roku w Józefowie nad Wisłą, zmarła 31 stycznia 1997 roku w Ramat ha-Szaron w Izraelu. Nauczycielka, autorka obszernego pamiętnika z lubelskiego getta.

Ida Gliksztejn (1905-1997)
Ida Gliksztejn jako pracownica Instytutu Yad Vashem. Ze zbiorów rodziny Guri

Spis treści

[RozwińZwiń]

Życiorys do 1939 rokuBezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści

Ida Gliksztejn, secundo voto Weber, tertio voto Jarkoni, urodziła się 18 lutego 1905 roku w Józefowie nad Wisłą Przyszła na świat jako Alta Iska Rapaport w rodzinie Arona Icka i Chany Hindy z domu Fuks. W 1917 roki razem z rodzicami i rodzeństwem przeniosła się do Lublina, gdzie początkowo zamieszkała w kamienicy przy ulicy Lubartowskiej 21 (obecnie 47), a następnie w domu przy ulicy Grodzkiej 16. Rodzina przez pewien czas żyła dość skromnie, a jej sytuacja materialna poprawiła się wraz z objęciem przez ojca posady kierownika podlubelskiego tartaku, dzierżawionego od dwóch miejscowych przemysłowców. Ida Rapaport ukończyła żeńskie gimnazjum Róży Szper przy ulicy Zamojskiej 12, a następnie zajęła się udzielaniem prywatnych korepetycji. W drugiej połowie lat 30. udało się jej zdobyć stałą posadę nauczycielki w szkole Tarbut przy ulicy Radziwiłłowskiej 3.

W maju 1928 roku Ida poślubiła Mojżesza Borucha Gliksztejna (ur. 1902 w Lublinie), którego poznała jeszcze podczas nauki w szkole Szperowej (oba gimnazja, żeńskie i męskie, które ukończył Mojżesz Boruch mieściły się w tym samym budynku). Po maturze mąż Idy podjął studia prawnicze na Uniwersytecie Warszawskim, jednak po roku je rzucił i rozpoczął pracę zarobkową. Początkowo pełnił stanowisko sekretarza Związku Rzemieślników w Lublinie, później zaś znalazł zatrudnienie w lubelskiej Izbie Rzemieślniczej, gdzie kolejno pracował jako skarbnik, kierownik biura w wydziale prezydialnym, kierownik wydziału ogólnego i wreszcie wicedyrektor Izby. Małżonkowie mieszkali przy ulicy Niecałej (wówczas Wyszyńskiego) 12, a następnie przy tej samej ulicy pod numerem 20.

W 1930 roku przyszło na świat ich pierwsze dziecko, syn Aleksander Jehuda, zaś siedem lat później córka Ruth. Świetnie rozwijająca się kariera zawodowa Mojżesza Gliksztejna została nagle przerwana, gdy w wyniku narastających w kraju tendencji antysemickich został on w kwietniu 1939 roku zwolniony z pracy. Rodzina była dość dobrze sytuowana materialnie i zasymilowana. Jak się wkrótce okazało, liczne i bliskie kontakty w środowisku polskim umożliwiły części jej członków przeżycie Zagłady.

Okres II wojny światowejBezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści

Po wybuchu wojny i zajęciu Lublina przez Niemców zarówno Ida Gliksztejn, jak i jej mąż podjęli pracę w administracji Gminy Żydowskiej, przekształconej wkrótce w Judenrat. W połowie października 1939 roku Mojżesz objął stanowisko kierownika Wydziału Pracy Przymusowej Mężczyzn przy Radzie Żydowskiej, które sprawował aż do wiosny 1942 roku, czyli do likwidacji getta na Podzamczu. W getcie na Majdanie Tatarskim został zastępcą kierownika kancelarii Rady Żydowskiej i odpowiadał w niej za sprawy organizacyjne i gospodarkę wewnętrzną. Latem 1941 roku, w okresie szalejącej w getcie epidemii tyfusu, zatrudnienie w strukturach Judenratu znalazła Ida. Powierzono jej funkcję kontrolerki sanitarnej w Komisji Sanitarnej funkcjonującej przy Wydziale Zdrowia Rady Żydowskiej. Do jej obowiązków należało m.in. czuwanie nas stanem sanitarnym mieszkańców jednego z rewirów getta, w którym znalazła się m.in. parzysta strona ul. Grodzkiej. Jak sama wspomina:

Dzieliłam między najbiedniejszych środki dezynfekcyjne, meldowałam o wypadkach, kiedy chorego należało zabrać do szpitala, bo często znajdowałam ludzi samotnych, leżących na schodach, czy w komórce na podwórzu. Nawidziałam się ja wtedy biedy i nędzy za całe moje życie! […] Brud był nie do opisania. Zdrowi sypiali razem z chorymi, okrytymi zawszonymi szmatami. Dzieci, zupełnie gołe, nie wychodziły nigdy na ulicę, nie miały czym się okryć. Co w takich warunkach znaczył kawałek mydła, czy paczka proszku do prania? Niektórzy przyjmowali to ode mnie z ironicznym uśmiechem, byli i tacy, którzy odrzucali dar i klęli gminę i mnie.

I. Gliksztejn, Pamiętnik z czasów wojny. Lublin, wrzesień 1939-styczeń 1943, wstęp, posłowie i oprac. A. Kopciowski, Lublin 2017, s. 167.

Do października 1940 roku rodzina mieszkała w przedwojennym mieszkaniu. Następnie przeniosła się na ulicę Probostwo 7, potem zaś, wiosną 1941 roku, do jednopokojowego mieszkania przy tej samej ulicy pod numerem 10. Dzięki uprzywilejowanej pozycji głowy rodziny, ominął ją obowiązek przeniesienia się do utworzonego w marcu getta na Podzamczu. Podczas wiosennych deportacji z getta do obozu zagłady w Bełżcu Ida straciła dwóch braci – Altera i Majera Szulima (schwytany w Radomiu po ucieczce z Lublina i zamordowany w tamtejszym więzieniu w lipcu 1942 r.). Po przenosinach do getta na Majdanie Tatarskim Ida wraz z rodziną zamieszkała w domu przy ulicy Rolnej 63. Niedługo później, 20 kwietnia 1942 r. podczas akcji w nowoutworzonym getcie, zostały zabrane na Majdanek, a następnie rozstrzelane w lesie krępieckim dwie siostry Idy – Brandla i Rochma.

W nocy poprzedzającej ostateczną likwidację getta na Majdanie (9 listopada 1942 r.) Ida Gliksztejn przeskoczyła otaczające je ogrodzenie i udała się po pomoc do koleżanki z pracy jej męża, Reginy Czyżewskiej, zamieszkałej przy ulicy Dolnej Panny Marii. W mieszkaniu tym od dwóch tygodni przebywała już córka Gliksztejnów, Ruth, wyprowadzona z getta 25 października. Dzięki pomocy Czyżewskiej udało się zdobyć dwie oryginalne metryki chrztu, wystawione na nazwiska Genowefy Krzeszowiec i jej córki Teresy. Danymi personalnymi z tych dokumentów Ida i Ruth Gliksztejn posługiwały się zarówno przez cały okres okupacji, jak po wojnie w Polsce, aż do wyjazdu do Izraela.

Pozostali w getcie na Majdanie mąż i syn trafili 9 listopada 1942 roku na Majdanek. Aleksander Jehuda został zamordowany niedługo później w komorze gazowej, Mojżesz zaś w trakcie akcji „Dożynki”, na początku listopada następnego roku.

Dzięki pomocy kolejnego kolegi z pracy męża, działacza PPR Ryszarda Postowicza, Idę i jej córkę umieszczono w willi zamieszkałej przez Stefanię Parczewską, mieszczącej się na podlubelskim Sławinku przy Alei Róż. W tym miejscu obie doczekały wyzwolenia w lipcu 1944 roku.

Po wojnieBezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści

W kwietniu 1945 roku Ida Gliksztejn wyjechała do Bytomia, gdzie najpierw podjęła pracę sekretarki w miejscowym Komitecie Żydowskim, a następie przyjęła stanowisko w administracji Technikum Państwowego dla Dorosłych. W kwietniu 1946 roku poślubiła Herberta Webera, pochodzącego ze Lwowa kierownika wydziału w bytomskiej fabryce włókienniczej. Kilka miesięcy po śmierci męża, w czerwcu 1948 roku urodziła jego córkę – Annę Helenę (po wyjeździe do Izraela używającej imienia Anat).

Ida Gliksztejn podczas Pierwszego Krajowego Zjazdu Lublinian w Polsce
Ida Gliksztejn podczas Pierwszego Krajowego Zjazdu Lublinian w Polsce

Niedługo po przyjeździe do Bytomia, Gliksztejn nawiązała stałą współpracę Centralną Żydowską Komisją Historyczną w Łodzi, pracując w charakterze lokalnej korespondentki spisującej relacje Żydów, którzy przeżyli Zagładę.

W tym samym czasie rozpoczęła spisywanie obszernego pamiętnika poświęconego okupacyjnym losom społeczności żydowskiej Lublina, który zakończyła w 1947 r. Jego rękopis znalazł się w zbiorach Żydowskiego Instytutu Historycznego w Warszawie (Zbiór pamiętników Żydów ocalałych z Zagłady, sygn. 302/91), zaś pierwsze polskie wydanie całości ukazało w 2017 roku (wydawca: Ośrodek Brama Grodzka-Teatr NN).

W 1949 roku postanowiła uzupełnić edukację i rozpoczęła wieczorowe studia w Wyższej Szkole Ekonomicznej w Katowicach. W 1951 roku ukończyła Państwowy Wyższy Kurs Nauczycielski w Bytomiu (uprawniający do uczenia w szkołach powszechnych), w 1952 roku roczne studia w Państwowym Centralnym Studium Administracji Gospodarczej w Katowicach, zaś dwa lata później otrzymała dyplom Centralnego Urzędu Szkolnictwa Zawodowego, uprawniający do nauki ekonomii politycznej w szkołach zawodowych. Jeszcze pod koniec lat 40. zaczęła pracę nauczycielki w bytomskim technikum, zaś w połowie lat 50. została asystentką w Katedrze Ekonomii Politycznej na Wydziale Mechanicznym Politechniki Śląskiej im. W. Pstrowskiego w Gliwicach.

Sara Rapaport, Ruth Gliksztejn, Anna Helena (Anat) Weber i Ida Gliksztejn
Sara Rapaport, Ruth Gliksztejn, Anna Helena (Anat) Weber i Ida Gliksztejn

Wyjazd do IzraelaBezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści

W kwietniu 1957 roku wraz z dwiema córkami Ida Gliksztejn opuściła Polskę i wyjechała do Izraela. Po długich staraniach udało się jej otrzymać pracę w księgowości Irgun Imahot Owdot (Związku Pracujących Matek) przy federacji związków zawodowych Histadrut w Tel Awiwie. Po pewnym czasie znalazła zatrudnienie w Instytucie Jad wa-Szem w Jerozolimie, gdzie zajęła się identycznym zajęciem, jak wcześniej w Polsce – spisywaniem relacji ocalałych z Zagłady. W latach 60. pracowała ponadto jako kierowniczka biura w Związku Byłych Więźniów Obozów Koncentracyjnych w Hajfie. Po raz trzeci wyszła za mąż za Abrahama Jarkoniego i wspólnie z nim zamieszkała w Kfar Chasidim, moszawie położonym niedaleko Hajfy, założonym w 1924 roku przez pochodzących z Polski chasydów.

Ocalała rodzinaBezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści

Z rodziny Idy wojnę udało się przeżyć także jej siostrze Sarze Rapaport, która po likwidacji getta na Majdanie Tatarskim przedostała się do Warszawy, gdzie znalazła schronienie u rodziny Izabeli Lubicz-Nycz, z którą przed wojną pracowała w jednej szkole w Lublinie. Jako „aryjka” znalazła pracę w Miejskim Domu dla Kobiet przy ulicy Leszno 96 i kierowała podległym mu internatem dla dziewcząt. Związała się z lewicową konspiracją warszawską, współuczestnicząc w akcji pomocy Żydom. Była jednym z członków założonego z inicjatywy zamojskiego socjalisty Stefana Sendłaka Komitetu Zamojsko-Lubelskiego Niesienia Pomocy Żydom w Warszawie, później zaś współpracowniczką Żegoty. Zmarła w Izraelu w 1991 roku.

Z dalszej rodziny ocalała także siostra Mojżesza, Syma, która jeszcze w 1932 roku wyjechała do Palestyny ze świeżo poślubionym mężem Szmulem Mandelsbergiem, bratem znanej lubelskiej historyczki Beli Mandelberg-Szyldkraut. Zmarła w Tel Awiwie w 1996 roku.

LiteraturaBezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści

Archiwum Państwowe w Lublinie, Akta stanu cywilnego Okręgu Bożniczego w Józefowie [nad Wisłą] 1826-1912, sygn. 93, s. 42, akt 84; tamże, Akta stanu cywilnego Okręgu Bożniczego w Lublinie 1826-1942, sygn. 318, s. 456, akt 74; tamże, Rada Żydowska w Lublinie 1939-1942, sygn. 5, k. 54; tamże, sygn. 36, k. 7, 53, 78; tamże, sygn. 39, k. 77, 79, 80, 115-116, 254; sygn. 128, k. 41;

Archiwum Uniwersytetu Warszawskiego, Akta osobowe Mojżesza Borucha Gliksztejna;

Centralne Archiwum Wojskowe w Warszawie, sygn. Ap 4798 Gliksztejn Mojzesz Boruch;

Archiwum Instytutu Jad wa-Szem w Jerozolimie, sygn. 0.3/1317, A. Weber, Protokół zeznania świadka; tamże, sygn. 0.3/3060, I. Jarkoni, Zeznanie; Grojse enderungen in der lubliner handwerker kamer, „Lubliner Tugblat”, nr 82, 7 IV 1939;

Gliksztejn I., Pamiętnik z czasów wojny. Lublin, wrzesień 1939-styczeń 1943, wstęp, posłowie i oprac. A. Kopciowski, Lublin 2017;

Kopciowski A., Ida Gliksztejn i jej rodzina. Losy do wybuchu wojny, [w:] I. Gliksztejn, Pamiętnik z czasów wojny. Lublin, wrzesień 1939-styczeń 1943, wstęp, posłowie i oprac. A. Kopciowski, Lublin 2017, s. 25-43;

Kopciowski A., Posłowie, [w:] I. Gliksztejn, Pamiętnik z czasów wojny. Lublin, wrzesień 1939-styczeń 1943, wstęp, posłowie i oprac. A. Kopciowski, Lublin 2017, s. 163-192;

Relacja Aleksandra Guri, w zbiorach autora.

Powiązane osoby

Zdjęcia