Ośrodek „Brama Grodzka - Teatr NN” jest samorządową instytucją kultury działającą w Lublinie na rzecz ochrony dziedzictwa kulturowego i edukacji. Jej działania nawiązują do symbolicznego i historycznego znaczenia siedziby Ośrodka - Bramy Grodzkiej, dawniej będącej przejściem pomiędzy miastem chrześcijańskim i żydowskim, jak również do położenia Lublina w miejscu spotkania kultur, tradycji i religii.

Częścią Ośrodka są Dom Słów oraz Lubelska Trasa Podziemna.

Ośrodek „Brama Grodzka - Teatr NN” jest samorządową instytucją kultury działającą w Lublinie na rzecz ochrony dziedzictwa kulturowego i edukacji. Jej działania nawiązują do symbolicznego i historycznego znaczenia siedziby Ośrodka - Bramy Grodzkiej, dawniej będącej przejściem pomiędzy miastem chrześcijańskim i żydowskim, jak również do położenia Lublina w miejscu spotkania kultur, tradycji i religii.

Częścią Ośrodka są Dom Słów oraz Lubelska Trasa Podziemna.

Hrubieszów

Spis treści

[RozwińZwiń]

Historia Hrubieszowa

 Początek późniejszej osadzie dał warowny gród wzmiankowany w źródłach historycznych od 1254 r., położony przy szlaku handlowym łączącym Ruś z Mazowszem. W 1400 r. na mocy przywileju króla Władysława Jagiełły wieś królewska Rubieszów uzyskała prawa miejskie. W 1417 r. Rubieszów był ośrodkiem starostwa niegrodowego – jednym z najbogatszych w Polsce. Miasto zrujnowali Tatarzy (1500, 1502), wojska kozackie Chmielnickiego (1648), wojska kozackomoskiewskie (1655), wojska Rakoczego (1657) i armia szwedzka (1709). Okres względnej prosperity dla miasta nastąpił na początku lat trzydziestych XVIII w. Obok tradycyjnej, drewnianej zabudowy pojawiły się wówczas pierwsze domy murowane, m.in. domy zajezdne, pełniące funkcje karczm i hoteli. Wiele z nich spłonęło w czasie wielkiego pożaru (1736). Na początku XIX w. dobra hrubieszowskie nabył ksiądz Stanisław Staszic, który w 1816 r. założył tu Towarzystwo Rolnicze Hrubieszowskie, będące pierwszą w Europie organizacją o charakterze spółdzielni. Zapoczątkował tym dynamiczny rozwój miasta, które szybko zyskało pozycję prężnego ośrodka handlowego i jednego z głównych centrów przemysłu rolno spożywczego w regionie. W połowie XIX w. Hrubieszów był drugim co do wielkości (po Lublinie) miastem w guberni lubelskiej. Działały tu m.in.: miodosytnie, browar, olejarnie, octownie, młyny parowe i wodne. Utworzono stację poczty i telegrafu, cztery szkoły elementarne i szpital. Rozwijało się rzemiosło i przemysł tkacki, zaś w rynku w połowie XIX w. zbudowano hrubieszowskie sukiennice, tzw. Sutki. Na początku XX w. powstało kilka spółdzielni oraz towarzystw kredytowych i pożyczkowooszczędnościowych, w zarządach których zasiadali chrześcijanie i Żydzi, współtworząc elitę intelektualną i gospodarczą miasta. Wraz z rozwojem ekonomicznym Hrubieszowa gwałtownie zwiększyła się liczba jego mieszkańców. 17 września 1939 r. Sowieci utworzyli w Hrubieszowie obóz dla polskich oficerów, których następnie wywieziono do Kozielska i Starobielska. W kwietniu 1942 r. i w styczniu 1944 r. odbyły się egzekucje, w których Niemcy rozstrzelali łącznie ponad  66 hrubieszowian. W 1943 r. spalili niemal wszystkie polskie i ukraińskie wsie, znajdujące się pomiędzy Bugiem a Huczwą, wielu mieszkańców zostało zamordowanych.

                Z Hrubieszowem związanych jest wiele postaci ważnych dla polskiej i światowej kultury i nauki, m.in. matematyk, wynalazca maszyny do liczenia i członek Towarzystwa Przyjacioł Nauk – Abraham Jakub Stern (1762 [1769]–1842) – pradziadek Antoniego Słonimskiego; Hirsz (Hersz) Goldszmit, chirurg w Szpitalu Starozakonnych w Hrubieszowie, dziadek Janusza Korczaka (Henryka Goldszmita), słynnego lekarza, pisarza i pedagoga, ktory był jednym z najaktywniejszych działaczy społeczno‑ oświatowych w mieście; lingwista Symcha Arie Kleiner oraz bracia Josef i Jakub Goldszmidtowie, autorzy prac z zakresu prawa żydowskiego i historii. W latach 1918–1922 w Hrubieszowie mieszkał poeta i eseista – Bolesław Leśmian (1877–1937). W Hrubieszowie urodzili się Henry Orenstein – przedsiębiorca, tworca popularnych „Transformersow”, mistrz świata w pokerze oraz Milton Rokeach (1918–1988) – znany amerykański  psycholog społeczny.

Żydzi w Hrubieszowie do 1918 r.

 Hrubieszów jest – obok Chełma – jednym z najwcześniej wzmiankowanych ośrodków żydowskich na Lubelszczyźnie. Najstarsze źródła wskazujące na obecność w Hrubieszowie (Rubieszowie) żydowskich arendarzy i kupców pochodzą już z połowy XV w. Do Kijowa podróżował stąd Eliasz handlujący  utrami i końmi, kupiec Izaak prowadził interesy w Samborze i Jasienicy, zaś Michel i jego syn Jehuda zostali zwolnieni z ceł wewnętrznych przez króla Władysława Jagiełłę. W ostatniej ćwierci XV w. bracia Joszko (Jossko) i Schan, synowie Szachny (Szachniewiczowie), będący prawdopodobnie największymi arendarzami w ówczesnej Polsce, dzierżawili w Hrubieszowie cło. W 1578 r. król Stefan Batory nadał hrubieszowskim Żydom szereg przywilejów, przez co zrównał ich w prawach i obowiązkach z obywatelami chrześcijańskimi. Zezwolił na wybudowanie drewnianej synagogi, domu dla kantora i rabina oraz na wytyczenie cmentarza. Żydzi otrzymali również przywilej kupowania domów w centrum miasta, stawiania sklepów i kramów w rynku, prawo prowadzenia handlu wszelkiego rodzaju artykułami i przywilej warzenia piwa. Jednocześnie gminę hrubieszowską obciążono kilkoma rocznymi podatkami, w tym m.in. podatkiem od uboju rytualnego. Wprowadzone regulacje formalnoprawne zapoczątkowały szybki napływ ludności żydowskiej do Hrubieszowa. W pierwszej połowie XVII w. w mieście działała jesziwa założona przez Izaaka ben Jehudę. Rozwój ekonomiczny gminy został przerwany najazd wojsk Chmielnickiego (1648), które wymordowały znaczną część hrubieszowskich Żydów, zniszczyły synagogę oraz żydowskie domy i sklepy. Wkrótce gmina odrodziła się, głównie dzięki temu, że mieszkańcom udało się przetrwać najazd wojsk kozackich w Lublinie. Hrubieszowska gmina była silnie reprezentowana w Sejmie Czterech Ziem. Żydzi mieszkali głównie na zachód od Nowego Rynku, gdzie w 1715 r. wzniesiono nową, murowaną synagogę. W 1736 r. znaczna część miasta, w tym 27 żydowskich domów, mykwa i synagoga spłonęły w pożarze. W XVIII w. Żydzi, stanowiący około połowy mieszkańców Hrubieszowa, zdominowali niemal cały handel (branża spożywcza, zboże, odzież, tkaniny, książki) i znaczną część rzemiosła (produkcja browarów, młynów parowych i olejarni. W latach 1816–1823 działała tu drukarnia hebrajska. W XIX i na początku XX w. Żydzi odegrali dużą rolę w rozwoju lokalnego przemysłu. Największym przedsiębiorstwem w Hrubieszowie była istniejąca od 1896 r. i należąca do Herszka Kani fabryka tytoniu. W dzielnicy Podgórze działała fabryka maszyn i narzędzi rolniczych należąca do Alberta Cingerota oraz zakład kotlarski. Znaczącym źródłem dochodów społeczności żydowskiej były dzierżawy placów, łaźni, ubojni i młynów. Czerpali także dochody z posiadanych nieruchomości i usług transportowych. W XIX w. Hrubieszów stał się ważnym ośrodkiem chasydyzmu. W 1818 r. osiedlił się tu Josef ben Mordechaj Kacenelenbogen, jeden z przywódców ruchu chasydzkiego, który zainicjował budowę w mieście przytułku dla umysłowo chorych, szpitala i apteki. W mieście były też dwory i sztible cadyków z Kocka, Góry Kalwarii i Bełza. W 1874 r. w Hrubieszowie wzniesiono nową, okazałą, murowaną synagogę, zaś w 1905 r. otwarto dom starców. Na przełomie XIX i XX w. pogarszająca się sytuacja ekonomiczna spowodowała falę emigracji Żydów z Hrubieszowa, głównie do Stanów Zjednoczonych.

                W Hrubieszowie urodził się Jakub (Jaques) Kalmanson (druga połowa XVIII w.), lekarz, maskil. Był synem hrubieszowskiego rabina, studiował w Niemczech i we Francji. Po powrocie do kraju osiedlił się w Warszawie, gdzie został osobistym lekarzem krola Stanisława Augusta. W latach Sejmu Wielkiego (1788–1792) pracował jako tłumacz i pośredniczył w rozmowach pomiędzy sekretarzem krola a przedstawicielami gmin żydowskich. Jest autorem pamfletu Essai sur l’etat actuel des Juifs de Pologne et leurperfectibilite (Warszawa 1796), wydanego w języku polskim w przekładzie Juliana Czechowicza jako Uwagi nad niniejszym stanem Żydow polskich i ich wydoskonaleniem (Warszawa 1797), w ktorym proponował ograniczenie autonomii Żydow, likwidację chederow na rzecz szkoł publicznych, a także przymusową „europeizację” strojow i obyczajow żydowskich. Niektore jego propozycje zostały przyjęte przez władze pruskie i zawarte w rozporządzeniu z 1797 r. nt. „Generalne Urządzenie Żydow w Prowincjach Prus Południowych i Nowo Wschodnich”.

Okres międzywojenny w Hrubieszowie

 W latach dwudziestych i trzydziestych Żydzi dominowali na polu ekonomicznym. Żydowscy przedsiębiorcy prowadzili kilka zakładów przemysłowych, posiadali większość sklepów i zakładów rzemieślniczych. Żydzi mieszkali głównie w obrębie starego rynku i przylegających doń bocznych uliczkach, z których wiele do dziś zachowało swoje dawne nazwy (Jatkowa, Krucza, Szewska, Łazienna). Centrum życia religijnego była ulica Bożnicza, przy której znajdowała się murowana synagoga, dwa gminne bejt hamidrasze, kilka prywatnych bejt ha midraszy, w tym chasydzkie sztible skupiające zwolenników cadyków z Bełza, Radzynia, Kocka, Turzyska i Radoszyc. Pod zarządem gminy znajdowały się także cmentarz z domem pogrzebowym, szpital, przytułek dla starców, dom sierot, bezprocentowa kasa pożyczkowa, sklep kahalny, mykwa, stowarzyszenia dobroczynne: Linas haCedek i Bejt Lechem (Dom Chleba). Gmina dofinansowywała działalność funduszy syjonistycznych: Keren haJesod (Fundusz Podwalin), Keren Kajemet le Israel (Żydowski Fundusz Narodowy) i ortodoksyjny Keren ha Jiszuw (Fundusz Osadnictwa). W mieście istniały biblioteka im. I. L. Pereca oraz liczne szkoły żydowskie, m.in. prywatne chedery, gminna TalmudTora, działająca pod patronatem Agudy religijna szkoła dla dziewcząt Bejt Jaakow, a także hebrajska szkoła Tarbut. W mieście aktywne były oddziały wielu partii i organizacji politycznych, wśród których szczególną pozycję zajmowały partie syjonistyczne, m.in. syjonistyczno socjalistyczna Poalej SyjonLewica. Dużą popularnością cieszyły się także ortodoksyjna Aguda i robotniczy Bund. W 1928 r. ukazywała się gazeta „Undzer Wort” (Nasze Słowo). W latach trzydziestych pogarszające się warunki ekonomiczne spowodowały kolejną falę emigracji do Stanów Zjednoczonych, Argentyny, Meksyku i Palestyny.

Holokaust w Hrubieszowie

 Po wybuchu wojny część żydowskich mieszkańców Hrubieszowa (ok. 1400 osób, tj. ok. 35% mieszkających w mieście Żydów) wraz z wycofującą się Armią Czerwoną uciekła za Bug, na tereny Związku Radzieckiego. Pozostali zostali osadzeni w otwartym getcie, utworzonym w czerwcu 1940 r. w obrębie ulic: Rynek, Ludna i Jatkowa. Przewodniczącym miejscowego Judenratu został Szmuel (Julek) Brand. W maju 1942 r. do getta przesiedlono liczną grupę Żydów ze wsi powiatu hrubieszowskiego, zaś na początku lipca – Żydów ze zlikwidowanego getta w Bełzie. Łącznie przez hrubieszowskie getto przeszło ok. 10.000 osób, w tym m.in. Żydzi z Częstochowy, Mielca i Krakowa. 1 czerwca 1942 r. do obozu zagłady w Sobiborze deportowano ok. 2500 miejscowych Żydów. 7–8 czerwca, podczas  wydawania pozostałym w getcie Żydom „kart pobytu”, na miejscowym cmentarzu żydowskim rozstrzelano ok. 500 osób, w tym 180 dzieci. 28 października 1942 r. do obozu w Sobiborze deportowano ok. 2000 hrubieszowskich Żydów. We wrześniu 1943 r. Niemcy zlikwidowali getto i obóz pracy przy ul. Wygon. Około 150 więźniów obozu zostało wówczas rozstrzelanych przez Niemców na tutejszej strzelnicy, zaś wszystkich pozostałych więźniów getta deportowano do obozu pracy w Budzyniu. Niemcy zniszczyli hrubieszowskie synagogi, cmentarz i bejt hamidrasze.

 
 
Po wojnie
W majub1945 r. w Hrubieszowie przebywało ok. 200 Żydów, większość wkrótce opuściła miasto. W sierpniu 1946 r. było tu już tylko 42 Żydów, wielu z nich opuściło Hrubieszów w późniejszych latach.

Judaika w Hrubieszowie

 Synagoga (nieistniejąca,ul. Pogodna)
Pierwsza, drewniana synagoga została zbudowana prawdopodobnie w drugiej połowieb XVI w., nie później niż w 1578 r., na mocy przywileju króla Stefana Batorego. Obszerny budynek został zniszczony w 1648 r., w czasie najazdu Kozaków Chmielnickiego. Po restytucji hrubieszowskiej gminy w 1715 r. w jej miejscu wzniesiono nową, murowaną synagogę w stylu barokowym. Budynek spłonął w 1736 r. i został odbudowany prawdopodobnie dopiero w 1874 r. Był to okazały gmach na planie prostokąta, nakryty wysokim dachem łamanym, zastąpionym – prawdopodobnie w XIX w. – niższym dachem czterospadowym, w okresie międzywojennym pokrytym blachą. W połowie wysokości budynku znajdował się gzyms, dzielący elewację horyzontalnie na dwie części. Górna połowa była rozczłonkowana pilastrami, pomiędzy którymi znajdowały się półkoliście zwieńczone okna, w dolnej części mieściły się ślepe arkady. Od strony północnej i południowej znajdowały się przybudówki z babińcami. Niewielki przedsionek prowadził do przesklepionej sali męskiej. Znajdujący się przy ścianie wschodniej aron ha kodesz posiadał bogate opracowanie rzeźbiarskie. Synagoga została zdewastowana przez Niemców podczas II wojny światowej. Po wojnie budynek przez kilka lat stał opuszczony i popadał w ruinę. W 1957 r. został sprzedany przez Kongregację Wyznania Mojżeszowego w Lublinie Szaji Kacowi. Nowy właściciel częściowo rozebrał, a następnie sprzedał budynek przedsiębiorstwu budowlanemu, które przeprowadziło ostateczną rozbiórkę. Sprzedaż synagogi należącej do skarbu państwa odbyła się nielegalnie, toteż władze lokalne podały Kongregację do sądu.

 Bejt hamidrasze(ul. Pogodna)
W okresie międzywojennympo drugiej stronie ul. Bożniczej, naprzeciwkosynagogi, znajdowały się bejt ha‑ Midrasze gminne: „Wielki” i „Mały”. Dzieje i wygląd tych obiektów nie są znane.
 
Szpital żydowski (ul. Partyzantów 31) [2]
W parterowym, murowanym budynku, w którym do niedawna mieściła się siedziba sanepidu, w okresie międzywojennym znajdowały się szpital żydowski (zbudowany w 1844 r.), sierociniec i przytułek dla starców. Po II wojnie światowej zdewastowany budynek został przejęty przez skarb państwa. Na początku lat sześćdziesiątych obiekt wyremontowano, dobudowano drugą kondygnację, a od 1964 r. miała w nim siedzibę powiatowa stacja Sanepidu. W 2006 r. budynek został przejęty przez Gminę Wyznaniową Żydowską w Warszawie. Obecnie jest opuszczony.
 
Stary cmentarz (u zbiegu ulic Kruczej i Targowej)
Został założony prawdopodobnie ok. 1578 r. na mocy przywileju króla Stefana Batorego w dzielnicy Wójtostwo. Był czynnie użytkowany do wybuchu II wojny światowej. Założony na planie nieregularnego wieloboku, zajmował powierzchnię 2,5 ha. Ostatni znany pochówek odbył się na nim w 1941 r. W latach II wojny światowej na cmentarzu Niemcy przeprowadzali masowe egzekucje ludności żydowskiej, a macewy wykorzystali do utwardzania dróg i placów. W latach 1945–1946 ok. 100 ocalałych Żydów z Hrubieszowa, dzięki finansowemu wsparciu Jointu, ekshumowało ciała ofiar egzekucji z terenu miasta i okolic, by pochować je na cmentarzu. Nekropolia została wówczas ogrodzona drewnianym płotem, zebrano też część macew, a w 1946 r. we współpracy z władzami miasta postawiono skromny, istniejący do dziś pomnik z napisem: „Cześć męczennikom Żydom z Hrubieszowa, ofiarom bestialskiego morderstwa hitlerowskiego. 1939–1944”. Po wyjeździe Żydów z Hrubieszowa znaczna część terenu cmentarza została zajęta na cele rolnicze i przemysłowe. Znajdujące się na nim macewy zostały rozkradzione przez okolicznych mieszkańców z przeznaczeniem na cele budowlane. Pod koniec lat osiemdziesiątych na cmentarzu pozostało zaledwie kilka nagrobków i nieliczne pozostałości po zniszczonych macewach. Po wieloletnich staraniach środowisk żydowskich ochroną i renowacją cmentarza zajął się mieszkaniec Hrubieszowa i ówczesny burmistrz– Kazimierz Łukiewicz. We współpracy z miejscową młodzieżą i przy wsparciu lokalnych środowisk opiniotwórczych odnalazł na terenie miasta wiele zachowanych macew, pochodzących z hrubieszowskiego cmentarza. W 1990 r. z fundacji Abrama Schera z Monachium postawiono pomnik w formie granitowej steli na postumencie, z napisem w trzech językach: „Ku pamięci i czci Żydom ofiarom zagłady 1939–1945”. W 1997 r. powstał kolejny pomnik w formie lapidarium („Ściany Pamięci”), zaprojektowany przez prof. Wiktora Zina i Abrahama Silbersteina, ufundowany przez wojewodę zamojskiego, władze miasta Hrubieszowa i Związek Hrubieszowian w Izraelu. Lapidarium tworzy 76 macew – w tym 48 nagrobków wmurowanych w ścianę i 28 macew ustawionych przed nią. Na poziomej tablicy przy pomniku lapidarium znajduje się napis w trzech językach: „Ku czci i pamięci Żydów Hrubieszowa ofiar Zagłady. 1939–1945”. Resztę ocalałych nagrobków, w tym fragmenty siedemnastowiecznych, zakopano przy pomniku.
 
Nowy cmentarz
Prawdopodobnie pod koniec XIX w. – w związku z przepełnieniem starej nekropolii – gmina hrubieszowska zakupiła grunt (przy drodze do Gródka) z przeznaczeniem na nowy cmentarz. Choć jest zaznaczony na mapie z 1876 r., nie wiadomo jednak, czy kiedykolwiek był użytkowany.
                Z inicjatywy Związku Hrubieszowian w Izraelu z miejscowości Holon raz do roku do Hrubieszowa przyjeżdża młodzież izraelska.

Warto zobaczyć w Hrubieszowie

 zespół klasztorny Dominikanów: kościół pw. św. Mikołaja, klasztor, dzwonnica, cmentarz przykościelny (XVIII–XIX w.), ul. 3 Maja 12,

dawna cerkiew, obecnie kościół pw. Matki Boskiej Nieustającej Pomocy (1905), cmentarz, ul. Dwernickiego,

cerkiew, obecnie kościół pw. św. Stanisława, dwie dzwonnice, cmentarz, ul. Staszica 13,

cerkiew pw. Wniebowzięcia Najświętszej Marii Panny (1873), ul. 3 Maja 4,

zespół dworski Du Château: dwór, dwie oficyny, ogród z dziedzińcem, ogrodzenie, obecnie siedziba Towarzystwa Regionalnego Hrubieszowskiego i Muzeum Regionalne (1791), ul. 3 Maja 11,

dworek Gołachowskich z ogrodem (XIX w.), ul. 3 Maja 17,

dworek (druga połowa XIX w.), ul. Czerwonego Krzyża 18A,

dworek (druga połowa XVIII w.), ul. Krucza 12,

domy z pierwszej połowy XIX w.: ul. Kościelna 2B, Targowa 7, pl. Wolności 8, dom Kisewetterów, ul. 3 Maja 31,

cmentarz rzymskokatolicki z nagrobkami rodzin: Du Château’, Kisewetterów, Zinów, Milowiczów, Pohoreckich, kwaterami wojskowymi z czasów I i II wojny światowej oraz grobami żołnierzy Armii Krajowej i ofiar band Ukraińskiej Powstańczej Armii z lat 1946–1948, przy drodze wylotowej w kierunku Kryłowa, ul. Kolejowa, róg Nowej.

 

 

 

Opracowała: Marta Kubiszyn
Artykuł jest fragmentem opracowania: Śladami Żydów. Lubelszczyzna, Lublin 2011