Ośrodek „Brama Grodzka - Teatr NN” jest samorządową instytucją kultury działającą w Lublinie na rzecz ochrony dziedzictwa kulturowego i edukacji. Jej działania nawiązują do symbolicznego i historycznego znaczenia siedziby Ośrodka - Bramy Grodzkiej, dawniej będącej przejściem pomiędzy miastem chrześcijańskim i żydowskim, jak również do położenia Lublina w miejscu spotkania kultur, tradycji i religii.

Częścią Ośrodka są Dom Słów oraz Lubelska Trasa Podziemna.

Ośrodek „Brama Grodzka - Teatr NN” jest samorządową instytucją kultury działającą w Lublinie na rzecz ochrony dziedzictwa kulturowego i edukacji. Jej działania nawiązują do symbolicznego i historycznego znaczenia siedziby Ośrodka - Bramy Grodzkiej, dawniej będącej przejściem pomiędzy miastem chrześcijańskim i żydowskim, jak również do położenia Lublina w miejscu spotkania kultur, tradycji i religii.

Częścią Ośrodka są Dom Słów oraz Lubelska Trasa Podziemna.

Historia lubelskich księgozbiorów i bibliotek (XIX–XX)

W wieku XIX, pomimo niesprzyjającej sytuacji politycznej, czytelnictwo podniosło się z ponad stuletniego upadku i zaczęło się intensywnie rozwijać. W tym okresie zaczęły powstawać pierwsze publiczne czytelnie, które udostępniły książkę rzeszom mniej zamożnych odbiorców. 

Spis treści

[RozwińZwiń]

Pierwsza połowa XIX wiekuBezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści

1811 – Instytut BibliopolicznyBezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści

Pierwszą publiczną biblioteką w Lublinie był Instytut Bibliopoliczny, założony 17 maja 1811 roku z inicjatywy profesorów Lubelskiej Szkoły Departamentowej.

1812 – Biblioteka przy Szkole Wojewódzkiej LubelskiejBezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści

Biblioteka szkolna została założona w 1812 roku przy reaktywowanej w 1810 roku Szkole Departamentowej Lubelskiej (później Wojewódzkiej). Przez wiele lat była to największa i najbardziej znacząca dla kultury miasta biblioteka pełniąca przez jakiś czas również funkcję biblioteki publicznej.

1818 – Biblioteka loży masońskiejBezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści

Na temat biblioteki loży masońskiej „Prawdziwa Jedność” założonej w r. 1818 brak szczegółowych informacji.

Stanisław Małachowski-Łempicki:

Chcąc podtrzymać wśród braci zamiłowanie do nauki, kapituła założyła bibliotekę i urządzała na swych posiedzeniach odczyty na tematy naukowe. (…) Ukazem z 1822 r. car Aleksander skasował organizację. (…) Część książek została przekazana władzom, część sprzedano lub rozdano1.

Druga połowa XIX wiekuBezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści

Biblioteka Towarzystwa LekarskiegoBezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści

Maria Gawarecka:

Najcenniejszy w tym czasie księgozbiór naukowy przeznaczony dla członków posiadało Towarzystwo Lekarskie, założone w Lublinie w 1874 roku. Biblioteka Towarzystwa w 1904 roku liczyła 6214 tomów z różnych dziedzin wiedzy medycznej2.

Działalność czytelni i wypożyczalni przy księgarniachBezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści

Regina Mazurkiewicz:

W XIX wieku księgarnie oprócz swej funkcji handlowej spełniały rolę bibliotek. Uruchamiały wypożyczalnie zwane czytelniami, w których udostępniano książki w celach dochodowych. W Lublinie tego typu działalność zapoczątkował Kazimierz Szczepański, podobnie wypożyczał Stanisław Streibel. Istniało zapotrzebowanie społeczne na udostępnianie przez księgarzy literatury, toteż wypożyczalnię książek otworzył również Stanisław Arct3.

Wypożyczalnia książek przy księgarni ArctaBezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści

Regina Mazurkiewicz:

W pierwszym okresie była to czytelnia zawierająca książki wyłącznie w języku polskim, później także w języku francuskim, a od 1877 r. książki dla dzieci. Wypożyczalnia dziecięca należała do rzadkości w tych czasach nie tylko w Lublinie. Stanisław Arct zapewniał czytelnikom nowości wydawnicze, o których informował w ogłoszeniach księgarskich i katalogach czytelni. Można zatem powiedzieć, że czytelnia Arctów mimo że nie posiadała specjalnego pomieszczenia pełniła rolę biblioteki prowadzonej przez Michała Arcta w Lublinie. (…) B. Prus stwierdził (w jednym ze swoich felietonów zamieszczonych w: B. Prus, „Katalog z podróży”, W-wa 1950, T.1, s. 75–76), iż posiada rolę pierwszoplanowego nie tylko w Lublinie, ale nawet w porównaniu z czytelniami w Warszawie4.

Księgozbiór Hieronima ŁopacińskiegoBezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści

Hieronim Łopaciński, nauczyciel w Lubelskim Gimnazjum, zaczął gromadzić swój księgozbiór zaraz po przybyciu do Lublina w 1884 roku. W dniu tragicznej śmierci w 1906 roku jego prywatna biblioteka liczyła 11775 tomów. To właśnie ta biblioteka stała się zalążkiem Biblioteki Publicznej im. H. Łopacińskiego.

XX w. – (do 1939) rozwój bibliotek publicznychBezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści

Na początku XX wieku zaczęły powstawać w Lublinie pierwsze biblioteki publiczne.

Maria Gawarecka:

Lublin na przełomie XIX i XX wieku nie miał ani biblioteki, ani czytelni publicznej, o czym nieraz z żalem wspominano w prasie lubelskiej. Sytuacja zasadniczo zmieniła się wówczas, kiedy fala rewolucji 1905/6 przyniosła ze sobą możność zrzeszania się i zakładania stowarzyszeń bez uprzedniego zezwolenia odnośnych władz gubernialnych. Na Lubelszczyźnie powstały wówczas biblioteki przy kołach „Światła” i „Macierzy”. Epokowym wydarzeniem było otwarcie Biblioteki im. Hieronima Łopacińskiego. Zaczęły też wówczas działać – Czytelnia Społeczna i Czytelnia Lubelska oraz czytelnie i wypożyczalnie na peryferiach miasta5.

Najważniejsze lubelskie biblioteki publiczne do roku 1939Bezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści

Biblioteka im. H. Łopacińskiego (1907)

Biblioteka ta powstała w roku 1907 w oparciu o księgozbiór H. Łopacińskiego.

Biblioteki Oświatowe

  • Biblioteka Polskiej Macierzy Szkolnej w Lublinie. Bibliotekę tą otworzono 10 listopada 1906 r.  Posiadała ona czytelnię książek i czasopism. Była pierwszą biblioteką oświatową w Lublinie. (...) Biblioteka PMS mieściła się w gmachu Szkoły Handlowej przy ul. Bernardyńskiej 14. W roku 1907 PMS a wraz z nią Biblioteka zostały zlikwidowane. Bibliotekę ponownie otwarto w marcu 1908 roku pod szyldem Towarzystwa Czytelni Lubelskiej. Czytelnia lubelska dotrwała do odzyskania przez Polskę niepodległości6.
  • Biblioteka Centralna. Biblioteka ta została utworzona w listopadzie 1915 roku. Mieściła się ona się w budynku lubelskiego Teatru przy ul. Szpitalnej 2 (obecnie Peowiaków).

Biblioteka KUL-u (1918)

Biblioteka rozpoczęła swoją działalność w chwili powstania Uniwersytetu. Miała swoją siedzibę przy ul. Dolnej Panny Marii 4. Biblioteka posiadała zbiory z zakresu teologii, prawa kanonicznego, filozofii, nauk humanistycznych, prawnych i społeczno-ekonomicznych.

Biblioteka Pedagogiczna (1927)

W kwietniu 1927 r. otworzono dla nauczycieli przy ul. 3 Maja 6 Bibliotekę Pedagogiczną z czytelnią przy Kuratorium Okręgu Szkolnego. Z czasem Biblioteka zgromadziła najbogatszy w Lublinie zbiór dzieł pedagogicznych. Na początku 1928 r. miała 5 tys. tomów, prenumerowała 40 czasopism (w tym 5 francuskich i 8 niemieckich). W roku 1939 liczyła już 13 500 tomów książek i czasopism z przewagą naukowych i popularnonaukowych. Z czytelni korzystało ok. 200 osób miesięcznie7.

Wypożyczalnie – cabinets de lecture (1929)8

W Książce Adresowej Polski 1929 są odnotowane wypożyczalnie nazwane „cabinets de lecture”:

„Helios”, wł. Serwaczyński Wł., ul. Bernardyńska 13,
„Kultura”, wł. Gutharc B., ul. Krakowskie Przedmieście 48,
„Lector”, wł. Lewicki Stan., ul. Szopena 5,
„Nowości”, wł. Jarosiński Lucj., ul. 3 Maja 10.

Natomiast w Książce Adresowej Polski 1926/27 odnotowane jest dwie wypożyczalnie „cabinets de lecture”:

„Lector”, Instytut Literacki, sp. Z o. o., ul. Szopena 5,
„Nowości”, wł. Jarosiński Lucj., ul. 3 Maja 10.

Kamienica przy ul. 3 Maja 6 w Lublinie
Kamienica przy ul. 3 Maja 6 w Lublinie (Autor: nieznany)

Biblioteki odnotowane w Ilustrowanym przewodniku po Lublinie (1931)Bezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści

  • Biblioteka Publiczna im. H. Łopacińskiego mieści się w gm. Trybunalskim, Rynek na Starym Mieście,
  • Biblioteka Uniwersytecka mieści się przy ul. Dolna Panny  Marii 4,
  • Biblioteka Wojskowa D.O.K. II, ul. Szpitalna 12,
  • Biblioteka Kuratorium Szkolnego, 3 Maja 6,
  • Biblioteka Macierzy Szkolnej, Rynek 19.

Księgozbiór ks. Ludwika ZalewskiegoBezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści

Warto pamiętać, że największym księgozbiorem prywatnym zgromadzonym w okresie międzywojennym w Lublinie był księgozbiór ks. Ludwika Zalewskiego. Niestety, został on po jego śmierci w roku 1952 wywieziony z Lublina. W latach późniejszych udało się odzyskać tylko część tego księgozbioru.

LiteraturaBezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści

Adrianek M., Tradycje bibliofilskie lubelskiej inteligencji na początku XIX w., [w:] Biuletyn Biblioteki UMCS 1980.
Gawarecka M., Nasze biblioteki, [w:] „Kalendarz Lubelski”, Lublin 1972.
lustrowany przewodnik po Lublinie, Lublin 1931.
Książka Adresowa Polski 1929, Warszawa 1928.
Mazurkiewicz R., Działalność wydawniczo-księgarska Arctów 1836–1900, [w:] Studia z dziejów drukarstwa i księgarstwa w Lublinie w XIX i XX wieku, Lublin 1988.

PrzypisyBezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści

  1. Wróć do odniesienia M. Adrianek, Tradycje bibliofilskie lubelskiej inteligencji na początku XIX w, [w:] Biuletyn Biblioteki UMCS 1980, s. 39–47.
  2. Wróć do odniesienia M. Gawarecka, Nasze biblioteki, [w:] „Kalendarz Lubelski”, Lublin 1972, s. 186.
  3. Wróć do odniesienia R. Mazurkiewicz, Działalność wydawniczo-księgarska Arctów 1836–1900, [w:] Studia z dziejów drukarstwa i księgarstwa w Lublinie w XIX i XX wieku, Lublin 1988, s. 111.
  4. Wróć do odniesienia R. Mazurkiewicz, Działalność wydawniczo-księgarska Arctów 1836–1900, [w:] Studia z dziejów drukarstwa i księgarstwa w Lublinie w XIX i XX wieku, Lublin 1988, s. 111–113.
  5. Wróć do odniesienia M. Gawarecka, Nasze biblioteki, [w:] „Kalendarz Lubelski”, Lublin 1972, s. 186.
  6. Wróć do odniesienia M. Gawarecka, Nasze biblioteki, [w:] „Kalendarz Lubelski”, Lublin 1972, s. 186.
  7. Wróć do odniesienia M. Gawarecka, Nasze biblioteki, [w:] „Kalendarz Lubelski”, Lublin 1972, s. 189.
  8. Wróć do odniesienia Książka adresowa Polski 1929, s. 550.
  9. Wróć do odniesienia Ilustrowany przewodnik po Lublinie, Lublin 1931, s. 23.

Powiązane artykuły

Zdjęcia

Inne materiały

Słowa kluczowe