Ośrodek „Brama Grodzka - Teatr NN” jest samorządową instytucją kultury działającą w Lublinie na rzecz ochrony dziedzictwa kulturowego i edukacji. Jej działania nawiązują do symbolicznego i historycznego znaczenia siedziby Ośrodka - Bramy Grodzkiej, dawniej będącej przejściem pomiędzy miastem chrześcijańskim i żydowskim, jak również do położenia Lublina w miejscu spotkania kultur, tradycji i religii.

Częścią Ośrodka są Dom Słów oraz Lubelska Trasa Podziemna.

Ośrodek „Brama Grodzka - Teatr NN” jest samorządową instytucją kultury działającą w Lublinie na rzecz ochrony dziedzictwa kulturowego i edukacji. Jej działania nawiązują do symbolicznego i historycznego znaczenia siedziby Ośrodka - Bramy Grodzkiej, dawniej będącej przejściem pomiędzy miastem chrześcijańskim i żydowskim, jak również do położenia Lublina w miejscu spotkania kultur, tradycji i religii.

Częścią Ośrodka są Dom Słów oraz Lubelska Trasa Podziemna.

Historia lubelskich księgozbiorów i bibliotek (XIX-XX w.)

W wieku XIX, pomimo niesprzyjającej sytuacji politycznej, czytelnictwo podniosło się z ponad stuletniego upadku i zaczęło się intensywnie rozwijać. W tym okresie zaczęły powstawać pierwsze publiczne czytelnie, które udostępniły książkę rzeszom mniej zamożnych odbiorców. 

 

Spis treści

[RozwińZwiń]

PIERWSZA POŁOWA XIX WIEKU

 

1811- Instytut Bibliopoliczny
Pierwszą publiczną biblioteką w Lublinie był Instytut Bibliopoliczny, założony 17 maja 1811 roku z inicjatywy profesorów Lubelskiej Szkoły Departamentowej.

>>>> czytaj więcej o Instytutcie  Bibliopolicznym



1812- Biblioteka przy Szkole Wojewódzkiej Lubelskiej
Biblioteka szkolna została założona w 1812 roku przy reaktywowanej w 1810 roku Szkole Departamentowej Lubelskiej (później Wojewódzkiej). Przez wiele lat była to największa i najbardziej znacząca dla kultury miasta biblioteka pełniąca przez jakiś czas również funkcję biblioteki publicznej.

>>>> czytaj więcej o Bibliotece  przy Szkole Wojewódzkiej Lubelskiej



1818- Biblioteka loży masońskiej
Na temat biblioteki loży masońskiej „Prawdziwa Jedność” założonej w r. 1818 brak szczegółowych informacji.

 

Stanisław Małachowski-Łempicki: Chcąc podtrzymać wśród braci zamiłowanie do nauki, kapituła założyła bibliotekę i urządzała na swych posiedzeniach odczyty na tematy naukowe. (…) Ukazem z 1822 r. car Aleksander skasował organizację. (…) Część książek została przekazana władzom, część sprzedano lub rozdano. [1]

 

DRUGA POŁOWA XIX WIEKU

 

Biblioteka Towarzystwa Lekarskiego

 

Maria Gawarecka: Najcenniejszy w tym czasie księgozbiór naukowy przeznaczony dla członków posiadało Towarzystwo Lekarskie, założone w Lublinie w 1874 roku. Biblioteka Towarzystwa w 1904 roku liczyła 6214 tomów z różnych dziedzin wiedzy medycznej. [2]


Działalność czytelni i wypożyczalni przy księgarniach

 

Regina Mazurkiewicz: W XIX wieku księgarnie oprócz swej funkcji handlowej spełniały rolę bibliotek. Uruchamiały wypożyczalnie zwane czytelniami, w których udostępniano książki w celach dochodowych. W Lublinie tego typu działalność zapoczątkował Kazimierz Szczepański, podobnie wypożyczał Stanisław Streibel. Istniało zapotrzebowanie społeczne na udostępnianie przez księgarzy literatury, toteż wypożyczalnię książek otworzył również Stanisław Arct. [3]



Wypożyczalnia książek przy księgarni Arcta


Regina Mazurkiewicz: W pierwszym okresie była to czytelnia zawierająca książki wyłącznie w języku polskim, później także w języku francuskim, a od 1877 r. książki dla dzieci. Wypożyczalnia dziecięca należała do rzadkości w tych czasach nie tylko w Lublinie. Stanisław Arct zapewniał czytelnikom nowości wydawnicze, o których informował w ogłoszeniach księgarskich i katalogach czytelni. Można zatem powiedzieć, że czytelnia Arctów mimo że nie posiadała specjalnego pomieszczenia pełniła rolę biblioteki prowadzonej przez Michała Arcta w Lublinie. (…) B. Prus stwierdził (w jednym ze swoich felietonów zamieszczonych w: B. Prus, „Katalog z podróży”, W-wa 1950, T.1, s. 75-76), iż posiada rolę pierwszoplanowego nie tylko w Lublinie, ale nawet w porównaniu z czytelniami w Warszawie. [4]


Księgozbiór Hieronima Łopacińskiego
Hieronim Łopaciński, nauczyciel w Lubelskim Gimnazjum, zaczął gromadzić swój księgozbiór zaraz po przybyciu do Lublina w 1884 roku. W dniu tragicznej śmierci w 1906 roku jego prywatna biblioteka liczyła 11775 tomów. To właśnie ta biblioteka stała się zalążkiem Biblioteki Publicznej im. H. Łopacińskiego.
  >>>> czytaj więcej o Hieronimie Łopacińskim i jego księgozbiorze
 

XX W. (DO 1939)- ROZWÓJ BIBLIOTEK PUBLICZNYCH

Na początku XX wieku zaczęły powstawać w Lublinie pierwsze biblioteki publiczne.

 

Maria Gawarecka: Lublin na przełomie XIX i XX wieku nie miał ani biblioteki, ani czytelni publicznej, o czym nieraz z żalem wspominano w prasie lubelskiej. Sytuacja zasadniczo zmieniła się wówczas, kiedy fala rewolucji 1905/6 przyniosła ze sobą możność zrzeszania się i zakładania stowarzyszeń bez uprzedniego zezwolenia odnośnych władz gubernialnych. Na Lubelszczyźnie powstały wówczas biblioteki przy kołach „Światła” i „Macierzy”. Epokowym wydarzeniem było otwarcie Biblioteki im. Hieronima Łopacińskiego. Zaczęły też wówczas działać – Czytelnia Społeczna i Czytelnia Lubelska oraz czytelnie i wypożyczalnie na peryferiach miasta. [5]



Najważniejsze lubelskie biblioteki publiczne do roku 1939:
1. Biblioteka im. H. Łopacińskiego (1907)
Biblioteka ta powstała w roku 1907 w oparciu o księgozbiór H. Łopacińskiego.


2. Biblioteki Oświatowe
a) Biblioteka Polskiej Macierzy Szkolnej w Lublinie. Bibliotekę tą otworzono 10 listopada 1906 r.  Posiadała ona czytelnię książek i czasopism. Była pierwszą biblioteką oświatową w Lublinie. (...) Biblioteka PMS mieściła się w gmachu Szkoły Handlowej przy ul. Bernardyńskiej 14. W roku 1907 PMS a wraz z nią Biblioteka zostały zlikwidowane. Bibliotekę ponownie otwarto w marcu 1908 roku pod szyldem Towarzystwa Czytelni Lubelskiej. Czytelnia lubelska dotrwała do odzyskania przez Polskę niepodległości. [6]
b) Biblioteka Centralna. Biblioteka ta została utworzona w listopadzie 1915 roku. Mieściła się ona się w budynku lubelskiego Teatru przy ul. Szpitalnej 2 (obecnie Peowiaków).
          
3.  Biblioteka KUL–u (1918)
Biblioteka rozpoczęła swoją działalność w chwili powstania Uniwersytetu. Miała swoją siedzibę przy ul. Dolnej Panny Marii 4. Biblioteka posiadała zbiory z zakresu teologii, prawa kanonicznego, filozofii, nauk humanistycznych, prawnych i społeczno - ekonomicznych.

4. Biblioteka Pedagogiczna (1927)
W kwietniu 1927 r. otworzono dla nauczycieli przy ul. 3 Maja 6 Bibliotekę Pedagogiczną z czytelnią przy Kuratorium Okręgu Szkolnego. Z czasem Biblioteka zgromadziła najbogatszy w Lublinie zbiór dzieł pedagogicznych. Na początku 1928 r. miała 5 tys. tomów, prenumerowała 40 czasopism (w tym 5 francuskich i 8 niemieckich). W roku 1939 liczyła już 13 500 tomów książek i czasopism z przewagą naukowych i popularnonaukowych. Z czytelni korzystało ok. 200 osób miesięcznie. [7]

 

Ulica 3 maja 6 w której od 1927 roku mieściła się Biblioteka Pedagogiczna. Ze zbiorów Wydziału Architektury Urzędu Miasta Lublin.



5. Wypożyczalnie - cabinets de lecture (1929) [8]

W „Książce Adresowej Polski 1926/27” wymienione zostały dwie wypożyczalnie cabinets de lecture:

  • „Lector”, wł. Lewicki Stan., ul. Szopena 5,
  • „Nowości”, wł. Jarosiński  Lucj., ul. 3 Maja 10, [9]

 

Natomiast w „Książce Adresowej Polski 1929 roku" odnotowane jest ich cztery:

  • „Helios”,  wł. Serwaczyński Wł., ul. Bernardyńska 13,
  • „Kultura”, wł. Gutharc  B., ul. Krakowskie Przedmieście 48,
  • „Lector”, Instytut Literacki, sp. Z o. o., ul. Szopena 5,
  • „Nowości”, wł. Jarosiński  Lucj., ul. 3 Maja 10.

 

BIBLIOTEKI ODNOTOWANE W „ILUSTROWANYM PRZEWODNIKU PO LUBLINIE” (1931)

  • Biblioteka Publiczna im. H. Łopacińskiego mieści się w gm. Trybunalskim, Rynek na Starym Mieście,
  • Biblioteka Uniwersytecka mieści się przy ul. Dolna Panny  Marii  4,
  • Biblioteka Wojskowa D.O.K. II, ul. Szpitalna 12,
  • Biblioteka Kuratorium Szkolnego, 3 Maja 6,
  • Biblioteka Macierzy Szkolnej,  Rynek 1. [10]

 

 

KSIĘGOZBIÓR KS. LUDWIKA ZALEWSKIEGO

Warto pamiętać, że największym księgozbiorem prywatnym zgromadzonym w okresie międzywojennym w Lublinie był księgozbiór ks. Ludwika Zalewskiego. Niestety, został on po jego śmierci w roku 1952 wywieziony z Lublina. W latach późniejszych udało się odzyskać tylko część tego księgozbioru.

  >>>> czytaj więcej o księgozbiorze ks. Ludwika Zalewskiego

 

 

 

Opracował Tomasz Pietrasiewicz
Redakcja Alicja Magiera, Agnieszka Wiśniewska

 

 

Przypisy

[1] Mieczysława Adrianek, Tradycje bibliofilskie lubelskiej inteligencji na początku XIX w., w: Biuletyn Biblioteki UMCS 1980, s. 39-47.
[2] Mieczysława Adrianek, Tradycje bibliofilskie lubelskiej inteligencji na początku XIX w., w: Biuletyn Biblioteki UMCS 1980, s. 50-51.
[3] Mieczysława Adrianek, Tradycje bibliofilskie lubelskiej inteligencji na początku XIX w., w: Biuletyn Biblioteki UMCS 1980, s. 50-51.
[4] Regina Mazurkiewicz, Działalność wydawniczo-księgarska Arctów 1836-1900, w: Studia z dziejów drukarstwa i księgarstwa w Lublinie w XIX i XX wieku, Lublin 1988,  s. 111.
[5] Regina Mazurkiewicz,, Działalność wydawniczo-księgarska Arctów 1836-1900, w: Studia z dziejów drukarstwa i księgarstwa w Lublinie w XIX i XX wieku, Lublin 1988, 
s. 111-113.
[6] Maria Gawarecka, Nasze biblioteki, w: Kalendarz Lubelski, Lublin 1972, s. 184-185.
[7] Maria Gawarecka, Nasze biblioteki, w: Kalendarz Lubelski, Lublin 1972, s. 186.
[8] Maria Gawarecka, Nasze biblioteki, w: Kalendarz Lubelski, Lublin 1972, s. 189.
[9] Książka Adresowa Polski 1929, Warszawa 1928, s. 550.
[10] Ilustrowany przewodnik po Lublinie, Lublin 1931, s. 23.

 

 

Literatura

Adrianek Mieczysława, Tradycje bibliofilskie lubelskiej inteligencji na początku XIX w., w: Biuletyn Biblioteki UMCS 1980.
Gawarecka Maria, Nasze biblioteki, w: Kalendarz Lubelski, Lublin 1972.
lustrowany przewodnik po Lublinie, Lublin 1931.
Książka Adresowa Polski 1929, Warszawa 1928.
Mazurkiewicz Regina, Działalność wydawniczo-księgarska Arctów 1836-1900, w: Studia z dziejów drukarstwa i księgarstwa w Lublinie w XIX i XX wieku, Lublin 1988.

 

Powiązane artykuły

Zdjęcia

Inne materiały

Słowa kluczowe