Ośrodek „Brama Grodzka - Teatr NN” jest samorządową instytucją kultury działającą w Lublinie na rzecz ochrony dziedzictwa kulturowego i edukacji. Jej działania nawiązują do symbolicznego i historycznego znaczenia siedziby Ośrodka - Bramy Grodzkiej, dawniej będącej przejściem pomiędzy miastem chrześcijańskim i żydowskim, jak również do położenia Lublina w miejscu spotkania kultur, tradycji i religii.

Częścią Ośrodka są Dom Słów oraz Lubelska Trasa Podziemna.

Ośrodek „Brama Grodzka - Teatr NN” jest samorządową instytucją kultury działającą w Lublinie na rzecz ochrony dziedzictwa kulturowego i edukacji. Jej działania nawiązują do symbolicznego i historycznego znaczenia siedziby Ośrodka - Bramy Grodzkiej, dawniej będącej przejściem pomiędzy miastem chrześcijańskim i żydowskim, jak również do położenia Lublina w miejscu spotkania kultur, tradycji i religii.

Częścią Ośrodka są Dom Słów oraz Lubelska Trasa Podziemna.

Gry i zabawy dzieci żydowskich

Zabawy dzieci żydowskich związane są  szczególnie ze świętami, które były okazją do wspólnego przebywania członków rodziny. Dzieci bawiły się wtedy w różne gry charakterystyczne dla danego święta i poprzez zabawę uczyły się historii swojego narodu, a także  aktywnie uczestniczyły w liturgii synagogalnej (np. podczas święta Purim). Inne opisane zabawy związane  były z nauką w chederze i dotyczyły wyłącznie chłopców, gdyż tylko oni odbierali wykształcenie religijne. Miały one  za zadanie ułatwić zapamiętywanie trudnych ustępów Talmudu lub Tory, wyćwiczyć zdolność zapamiętania i logicznego myślenia.

Spis treści

[RozwińZwiń]

Zabawy w chederze

chederze dominowały zabawy w ciszy i spokoju, nie wymagające zmiany pozycji (wstawania z miejsca). Często w zabawach posługiwano się książką.

Mosze
Taką popularną "chederową rozrywką" było odnajdowanie na stronie przypadkowo otwartej książki - modlitewnika Sidur albo Gemary, liter - które tworzyłyby konkretne słowo np. Mosze - należało odnaleźć na stronie litery: mem, szin i he.
 
Samech-Pe
To kolejna zabawa przy użyciu książki, w której poszukuje się liter, a wygrywa ten, kto pierwszy znajdzie literę o większej wartości liczbowej. Litera samech to wartość – 5, litera pe - 10. Wygrywający wymierza przegranemu tyle klapsów, ile liczy wartość liczbowa odnalezionej litery.
 
"Łyżka, miska i garnek"
Polega na poszukiwaniu na stronie książki liter lamed, szin i taw, od których zaczynają się słowa na oznaczenie następujących przedmiotów: lefl – łyżka, szisl – miska, tepl – garnek. Kto odnajdzie na początku lub na końcu swojej strony literę lamed, ten ma łyżkę, a aby pokonać przeciwnika trzeba mieć i łyżkę, i miskę, i garnek. Wygrywający pyta przegranego: na której stronie, w którym rzędzie, którą z kolejnych liter sobie wybiera. Następnie otwiera stronę, liczy rzędy i kolejność danej litery. W zależności od wartości liczbowej wybranej przez przegranego litery, tyle dostaje on klapsów.
 
"Kontrakty"
W grze należy odnaleźć jednakowe litery na początku lub na końcu wierszy bezpośrednio po sobie następujących. Kto pierwszy znajdzie dwie takie litery ten ma "100". Trzy jednakowe litery w kolejnych wierszach dają "kontrakt", czyli " 1000". Cztery w czterech rzędach dają keselpuk, pięć w pięciu rzędach tokeselgrub. Dziesięć setek składa się na duży Kontrakt". Przewagę zyskuje ten, kto ma największą pulę.
 
Kardic
Gra podobna do "Kontraktów", tyle ze szuka się tych samych liter na początku wierszy. Kto znajdzie dwie, ten ma "parę”, a trzy jednakowe litery to kardic.

Zabawy dzieci starszych

 Zbiory Mikołaja Spóza z Puław. At basz

Wypisuje się kolejno wszystkie litery alfabetu hebrajskiego. Następnie pod każdą literę podstawia się literę z przeciwnego końca, tworząc wyrazy tak, że można domyśleć się właściwego znaczenia wyrazu.
 
Al-bam
Jest podobną grą do At basz z tą różnicą, że podstawiany szereg liter pochodzi nie z końca alfabetu, ale jest to kolejny dalszy ciąg liter pierwszego rzędu, tak że pod alef znajduje się lamed, pod bet-mem, stąd nazwa gry Al-bam.
 
Ajak buchar
Podobną skomplikowaną grą przypominającą poprzednie jest wpisywanie liter w rubryczki, a konkretnie kratkę dziewięciopolową. Zaczynając od prawej wpisuje się: alef, bet, gimel poniżej dalet, he, wav, a następnie uzupełnia dodając obok litery z kolejnego rzędu jod,kaf, itp., tak że w każdej klatce znajdują się trzy litery tworzące w dwóch pierwszych rzędach "od góry": Ajak-buchar. Wtedy litery zastępuje się cyframi, osoba zgadująca ma za zadanie rozpoznać, jakie litery kryją się pod kolejnymi cyframi i ułożyć z nich wyraz.

Zagadki logiczne

Jedną z popularnych rozrywek było zadawanie sobie wzajemnie (w chederze robił to nauczyciel) zagadek logicznych o różnym stopniu trudności.

  • Kobieta przed szabatem wpadła w rozpacz - chciała uczcić to święto, ale miała tylko jedną świecę, tradycja nakazuje zaś zapalenie dwóch świec i odmówienie nad nimi błogosławieństwa. Kobieta postawiła więc lustro, aby odbiła się w nim świeca i w ten sposób miałaby dwie. Czy mądrze postąpiła?

- Nie, ponieważ w lustrze odbiła się również sama, tak więc były teraz dwie kobiety, a na każdą z nich przypadała i tak jedna świeca.

 
  • Gdy Izraelici 40 lat przebywali na pustyni, Jozue zobaczył raz jednego z Żydów wykonującego zakazaną podczas szabatu pracę. Aby ukarać go po dniu szabatu, zapisał sobie w pamięci jego imię, które brzmiało Icchak, aby potem przedstawić je Mojżeszowi. W szabat jednak nie wolno niczego zapisywać, ale Jozue zapomniał sobie, że to sobota. Co się w tej opowieści nie zgadza?
- Jozue nie zapomniał o szabacie, bo o tym każdy pamięta. Jeżeli zapomniał, że to była sobota, to na jakiej podstawie mógł uznać, iż Żyd Icchak wykonywał zakazaną w szabat pracę?
 
  • W czasach gdy Izraelici wędrowali po pustyni, każdy kto popatrzył na błogosławiącego w Imię Boga kapłana, ten natychmiast ślepł na całe życie. Kto by zaś spojrzał po raz drugi, ten miał umrzeć. Jaka w tym nielogiczność?
- Jak ślepy może zobaczyć błogosławiącego kapłana?

  • Ponieważ do Przybytku Świętego Świętych mógł wchodzić jedynie Arcykapłan i tylko w Jom Kipur, to jak radzono sobie w Tisza be Aw (dzień żałoby po zburzeniu Świątyni, gdy na znak żałoby należało zdjąć zasłonę wisząca przed Arką Przymierza?
 - Gdy świątynia istniała, jaki był sens w obchodzeniu żałoby po jej zburzeniu? Nie zdejmowano więc zasłony przed Tisza be Aw.
 
  • Czy wolno kapłanowi, który zgubił coś na cmentarzu, wejść tam ponownie i rzecz zgubioną odszukać? 
- Jak kapłan mógł coś zgubić na cmentarzu, jeżeli nie wolno mu tam chodzić?
 
  • Ilu synów miał Jakub?
    - Dwunastu
    Ilu synów miał Izaak?
    - Dwóch
    W takim razie dlaczego Abel zabił Kaina?
- To Kain zabił Abla. Wcześniejsze pytania mają osłabić czujność pytanego i dać pozory prawdziwości i wiarygodności.
 
  • Noe miał trzech synów Sema. Chama i Jafeta. Jak się nazywał ich Ojciec?

 

Gry i zabawy dziecięce charakterystyczne dla poszczególnych świąt żydowskich

Szawuot
Zabawą starszych dzieci jest przygotowywanie wycinanek z kolorowych papierów, a młodsze świszczą w tatarak.

Pascha
Pod koniec długiego wieczoru sederowego dorośli razem z dziećmi  bawili się śpiewając piosenki tzw. łańcuszkowe polegające na powtarzaniu początkowych wersów i dodawaniu do nich kolejnych - jedna z popularniejszych była piosenka o koźlątku. Charakterystyczne dla tych świąt są również opisane powyżej wszystkie gry "na orzechy".

Pomiędzy świętem Paschy a Szawuot obchodzony jest Lag ba Omer - specjalny dzień, radosna przerwa w trwającym od Paschy okresie żałoby, poświęcony szczególnie dzieciom. Dzień ten znany by jako dzień ucznia. Żony mełamedów częstowały malców słodyczami, a mełamed zabierał je na spacer do lasu, czy na łąkę, gdzie do woli bawiono się w wojnę, staczano bitwy z szablami i łukami.

Hoszana Raba
Rozrywką jest obtłukiwanie hoszanot - pęczków wierzby nadrzecznej tak, aby na łodydze nie pozostał ani jeden listek.
Dziadkowie z wnukami, W drodze do synagogi.
Pocztówka z przełomu XIX i XX wieku.
Simchat Tora
Przygotowywanie chorągiewek z nazwami plemion Izraela: „Sztandar obozu Jehudy", "Sztandar obozu Aszera", którymi powiewa się w trakcie procesji i pląsów z Torą. Starsze dzieci uderzają w dzwonki, a wieczorem wszyscy palą ogniska z resztek szałasów.

Chanuka
Najbardziej charakterystyczna jest gra w drejdel (fryga). Jest to odlany z ołowiu lub drewniany bączek, na którego ściankach bocznych umieszczone są litery: nun, gimel, hej, szin, tłumaczone jako: Nes gadol haja szam ("Cud wielki się tam zdarzył"), przeinaczane czasem w transpozycji ludowej jako: Nate ganew hakt szleser ("Natan złodziej wyłamuje zamki"). W zależności od tego, na którą stronę upadnie fryga, litery wskazują poszczególne czynności: niszt (nic) - nic się nie dzieje; ganc (całe, wszystko) - wygrana, zabiera się całą pulę; halb (połowa) - dostaje się połowę stawki; sztel (postaw) - to przegrana, należy położyć do puli taką samą stawkę jaka była. Czasem, zamiast wkładania do "banku" drobnych pieniędzy albo słodyczy, rysuje się kredą trójkąty na stole, na którym puszczany jest bączek. Przegrywający zamazuje swoje trójkąty.

Purim
Najpopularniejszą zabawą jest zagłuszanie imienia Hamana podczas odczytywania w synagodze Zwoju Estery. Służy do tego grzechotka, zwana Haman greger, lub kołatka Haman klaper, z tym że kołace się lub grzechoce nie tylko przy odczytywaniu imienia Hamana, ale także przy wzmiankach o Jego synach i żonie. Wyłowienie w trakcie czytania Zwoju Estery tych imion wymaga nie lada uwagi i umiejętności. Poza czynieniem tumultu, dzieci czasami zacierają wypisane wcześniej kredą na podłodze lub podeszwach imię Hamana.
 

 

Opracowała Ewa Grochowska

 

Zdjęcia

Historie mówione

Słowa kluczowe