Ośrodek „Brama Grodzka - Teatr NN” jest samorządową instytucją kultury działającą w Lublinie na rzecz ochrony dziedzictwa kulturowego i edukacji. Jej działania nawiązują do symbolicznego i historycznego znaczenia siedziby Ośrodka - Bramy Grodzkiej, dawniej będącej przejściem pomiędzy miastem chrześcijańskim i żydowskim, jak również do położenia Lublina w miejscu spotkania kultur, tradycji i religii.

Częścią Ośrodka są Dom Słów oraz Lubelska Trasa Podziemna.

Ośrodek „Brama Grodzka - Teatr NN” jest samorządową instytucją kultury działającą w Lublinie na rzecz ochrony dziedzictwa kulturowego i edukacji. Jej działania nawiązują do symbolicznego i historycznego znaczenia siedziby Ośrodka - Bramy Grodzkiej, dawniej będącej przejściem pomiędzy miastem chrześcijańskim i żydowskim, jak również do położenia Lublina w miejscu spotkania kultur, tradycji i religii.

Częścią Ośrodka są Dom Słów oraz Lubelska Trasa Podziemna.

Grupa Chwilowa

Teatr alternatywny w Lublinie założony w 1975 roku jako kabaret Nazwać (Grupa Chwilowa). Początkowo działał przy „Chatce Żaka” w Lublinie. Reżyserem przedstawień był Krzysztof Borowiec. Teatr prezentował swoje spektakle na polskich i zagranicznych festiwalach, m.in. we Włoszech, w Niemczech, Francji, Portugalii, Danii, Norwegii, Szwecji, Czechosłowacji, Wielkiej Brytanii i Izraelu.

 

Spektakl "Cudowna historia" Grupy Chwilowej
Spektakl "Cudowna historia" Grupy Chwilowej, fot. Mieczysław Sachadyn

Spis treści

[RozwińZwiń]

Historia

Na początku, w 1975 roku, był kabaret Nazwać (Grupa Chwilowa), założony przez Jana Bryłowskiego, Bolesława Wesołowskiego i Krzysztofa Borowca

Premiera pierwszego wieczoru poetyckiego Gdzie postawić przecinek. Obrazki miała miejsce wiosną 1975 roku w klubie Arcus w Lublinie.

Jan Bryłowski wspomina:

To był program kabaretowy, tekstowo-muzyczny i rzeczywiście wtedy całkowicie w nowej formule i zauważalny. Z dobrą stroną muzyczną. Tam się pojawiły bardzo ważne postacie muzyczne: Rysio Bodio, taper później, Antek Mierzwiński, skrzypek. W składzie był jeszcze fagot. Szaniawski, fagocista”1.
Dodaje Krzysztof Borowiec: „A na skrzypcach grała Mariola Marciszewska; potem Patyńska, po mężu. [...] I to był pierwszy skład. A ja – z tego względu, że w naszym kraiku zaczynało być kiepsko – zaproponowałem, że skoro my jesteśmy osobami, to nazwijmy się bezokolicznikiem. I nazwaliśmy się: «Nazwać». A w nawiasie zrobiliśmy «Grupa Chwilowa», ponieważ nie wiedzieliśmy, kiedy nas rozpieprzą, bo już zaczęli się za nas brać. Ale społecznie zaczęło to funkcjonować jako Grupa Chwilowa, więc bezokolicznik wyrzuciliśmy2.

 

Po sukcesie dwóch pierwszych programów – Gdzie postawić przecinek. Obrazki oraz Pieśni nagminne – wieczór autorski Witalisa Romeyko – nagrodach na Festiwalu Teatrów Debiutujących „Start 75” w Opolu i FAMIE, Grupa rozszerzyła skład i rozpoczęła prace nad swoim pierwszym spektaklem teatralnym.


W naszej grupie bardzo szybko dojrzała świadomość, że z kabaretu – choć nie byliśmy łatwo strawnymi rozśmieszaczami – komuna korzysta jak z wentyla – wspomina szef zespołu Krzysztof Borowiec. Lęk, że nasze rozśmieszanie, wbrew naszym intencjom, służy władzy, pokazując jej rzekomo ludzkie oblicze, sprawił, że nasz kabaret zmienił się prawie natychmiast w teatr. W teatr, który nie był miejscem dla artystycznych popisów, ale miejscem gorącej rozmowy, miejscem, w którym się żyje naprawdę3. Krzysztof Borowiec sam nazywał Grupę Chwilową „teatrem życiem płaconym”.

Jan Bryłowski opowiada o teatrach alternatywnych:



W 1976 roku, na pierwsze Konfrontacje Młodego Teatru w Lublinie, Grupa Chwilowa przygotowała Scenariusz. Kolejne premiery to: Pokaz (1977), Lepsza przemiana materii (1978), Martwa natura (1980) i Cudowna historia (grudzień 1983). Pomimo zdecydowanie antyreżimowych przekonań zespołu, przedstawienia Grupy Chwilowej nie miały nic wspólnego z politycznymi manifestami. 
Lubię zaczynać od obrazów, a nawet od konkretnych rzeczy, najlepiej takich, które mają już swoją historię, nie są pozbawionymi duszy rekwizytami teatralnymi – wyjaśnia reżyser. – Nasze przedstawienia nic nie rozstrzygały, raczej stawiały pytania, na które każdy musiał sam odpowiedzieć. Zawsze staraliśmy się zostawić widza sam na sam ze sobą4.

 



Grupa Chwilowa wielokrotnie gościła na polskich i zagranicznych festiwalach, m.in. we Włoszech, w Niemczech, Francji, Portugalii, Danii, Norwegii, Szwecji, Czechosłowacji, Wielkiej Brytanii i Izraelu.

W 1988 roku Cudowną historię uznano za wydarzenie Fringe Festival w Edynburgu – jednego z najbardziej prestiżowych przeglądów teatru eksperymentalnego na świecie.

Aktorzy Grupy Chwilowej
Aktorzy Grupy Chwilowej (Autor: Lużyński, Jerzy)

Praca nad spektaklami

Spektakle Grupy Chwilowej powstawały właściwie bez scenariusza. W trakcie kolejnych prób zmieniała się forma przedstawienia. Jak podkreśla Mirosław Haponiuk: Pierwsze spektakle powstawały jako prace warsztatowe, jako «work in progress». Nie ukrywały swojej warsztatowej, otwartej na innowacje formy. Ewoluowały zależnie od aktorów, przestrzeni scenicznej, nowych pomysłów inscenizacyjnych, nowej publiczności – dojrzewały w trakcie konfrontacji z widzami. [...] Niechęć do ostatecznie skończonych przedstawień pozostała do końca znamienną cechą pracy Grupy Chwilowej. [...] Grupa Chwilowa proponowała aktorstwo chłodne, zdyscyplinowane, pełne dystansu, autoironiczne5.

Z Grupą Chwilową byli związani m.in.: Krzysztof Borowiec, Jan Bryłowski, Renata Dziedzic, Julia Karpińska, Grzegorz Linkowski, Jerzy Lużyński, Antoni Mierzwiński, Mirosław Muła, Tomasz Pietrasiewicz, Jerzy Rarot, Bolesław Wesołowski, Emil Warda.

Grupa Chwilowa na obozie teatralnym
Grupa Chwilowa na obozie teatralnym (Autor: nieznany)

Niepowtarzalny styl Grupy, siła i sugestywność budowanych przez nich scenicznych metafor, rozstrzygały o uniwersalizmie, komunikatywności przekazu – w Lepszej przemianie materii odbywało się spotkanie dwóch orszaków pogrzebowych, później zaś jeżdżący na wrotkach aktorzy wypadali z kręcącej się karuzeli. Natomiast Cudowna historia kończyła się biciem dzwonów, które zamiast serc miały gipsowe odlewy głów aktorów.

Dwa pierwsze stricte teatralne przedstawienia Grupy Chwilowej próbowały, z różnym efektem przełamywać barierę między widzami i aktorami, artystami i gapiami. Uniemożliwiały bierną kontemplację, postawę biernego odbiorcy. Lokowały widzów w obrębie spektaklu i zmuszały ich do jakiejś reakcji. Zarazem do absurdu sprowadzały pozateatralną rzeczywistość społeczną, stawały się narzędziem jej krytyki i prowokowały często jeszcze bardziej radykalną postawę krytyczną widzów. Jeden ze spektakli Scenariusza odbył się w kinie. Widzowie przyszli na normalny seans filmowy, a przed filmem byli zmuszeni do oglądania spektaklu6.

Szkic Konrada Kozłowskiego – projekt „gębo-dupy”, rekwizytu w spektaklu „Scenariusz”:

Projekt „gębo-dupy”
Projekt „gębo-dupy” (Autor: Kozłowski, Konrad)

Miejsca

Grupa Chwilowa początkowo działała w budynku „Chatki Żaka” przy ulicy Nowotki 16 (obecnie Radziszewskiego 16).
Jan Bryłowski wspomina:

Tam już były: Teatr Provisorium, już był Janusz Opryński, szefował temu Provisorium, i powstał teatr Scena 6 Henia Kowalczyka, no i [była] Grupa Chwilowa więc to już się stworzyło pewne środowisko. [...] Ta «Chatka Żaka» stała się jednym z ośrodków ruchu alternatywnego w Polsce. Tak jak Łódź – Siódemki [Teatr 77], Wrocław – Kalambur, Teatr Ósmego Dnia [Poznań]. Kraków był mocnym ośrodkiem, Gdańsk… To środowisko zaczęło się, może nie tyle integrować, co poznawać i tworzyć taką, no właśnie ogólnopolską sieć ludzi, którzy robią podobne rzeczy. Jeszcze [była] Warszawa – Akademia Ruchu7.


Trzy spośród wymienionych teatrów – obok «Grupy Chwilowej», kierowana przez Henryka Kowalczyka Scena 6 oraz Provisorium, którego dyrektorem artystycznym był Janusz Opryński – rozpoczynały działalność w Akademickim Centrum Kultury «Chatka Żaka». To głównie z inicjatywy tych teatrów już we wrześniu 1980 roku powstało Niezależne Zrzeszenie Studentów8.
Kłopoty teatrów rozpoczęły się wraz z wprowadzeniem stanu wojennego. Zespoły mające w repertuarze spektakle polityczne, oparte na tekstach autorów, których cenzura w Polsce nie pozwalała wydawać, stały się niewygodne i niechętnie widziane. Oskarżono je o judzenie i zły wpływ na środowisko studenckie. Decyzję o usunięciu teatrów z «Chatki Żaka» podjął w grudniu 1983 roku rektor UMCS prof. Józef Szymański9.

Mówi Henryk Kowalczyk:

2 stycznia 1984 roku przeszliśmy do Lubelskiego Domu Kultury. Po dwóch latach, dokładnie 1 stycznia 1987 roku, przenieśliśmy się do Lubelskiego Studia Teatralnego, tam na Grodzkiej, gdzie teraz jest Tomasz Pietrasiewicz i Teatr NN”0.

 

Działalność Grupy po 1990 roku

W 1990 roku część Grupy pod kierownictwem Tomasza Pietrasiewicza rozpoczęła pracę nad własnym projektem artystycznym, powołując do życia nowy lubelski teatr – Teatr NN. Po tym rozstaniu Borowiec i Lużyński nawiązali współpracę z dwójką rosyjskich aktorów: Iriną Nabatową i Aleksiejem Zajcewem. W 1991 roku stworzone wtedy przedstawienie Postój w pustyni zdobyło w Edynburgu Fringe First (jedną z głównych nagród).

Pod szyldem Grupy Chwilowej powstały jeszcze: Dom nad Morzem (1995) – we współpracy z Teatrem z Lublina Elżbiety Bojanowskiej – oraz Album rodzinny (1998) – wspólnie z lubelskimi bardami.

Realizacje

Gdzie postawić przecinek. Obrazki (1975)
Scenariusz (1976)
Lepsza przemiana materii (1978)
Martwa natura (1980)
Cudowna historia (1983)
Postój w pustyni (1991)
Dom nad morzem (1995)
Album rodzinny (1998)
Reprint Scenariusz (2003)

 

  

Przypisy

1 Rozmowa z Janem Bryłowskim zarejestrowana w ramach programu „Historia Mówiona” Ośrodka „Brama Grodzka – Teatr NN”, Lublin 20.01.2011.
2 Rozmowa z Krzysztofem Borowcem zarejestrowana w ramach programu „Historia Mówiona” Ośrodka „Brama Grodzka – Teatr NN”, Lublin 5.12.2005.
3 Zwierzenia artysty w wieku przedemerytalnym. Mirosław Haponiuk rozmawia z założycielem i dyrektorem Teatru Grupa Chwilowa Krzysztofem Borowcem, „Na Przykład” nr 5 (76), listopad 2000.
4 Tamże.
5 M. Haponiuk, Od kabaretu do teatru metafizycznego – o teatrze Grupa Chwilowa. Początki, [w:] Kultura alternatywna w Lublinie. Studia, szkice, eseje, pod red. E. Krawczak.
6 Tamże.
7 Rozmowa z Janem Bryłowskim zarejestrowana w ramach programu „Historia Mówiona” Ośrodka „Brama Grodzka – Teatr NN”, Lublin 20.01.2011.
8 M. Haponiuk, Od kabaretu do teatru metafizycznego – o teatrze Grupa Chwilowa. Początki, [w:] Kultura alternatywna w Lublinie. Studia, szkice, eseje, pod red. E. Krawczak.
9 W. Machajek, Teatry z ulicy Grodzkiej, „Dzień”, 18.04.1990).
10 Rozmowa z Henrykiem Kowalczykiem przeprowadzona przez Agnieszkę Górę w Wojewódzkim Domu Kultury w roku 2011.
 

 

Literatura

Zlatkes G., Pieśń nagminna o Grupie Chwilowej, „Informator Konfrontacji Młodego Teatru”, Lublin, kwiecień 1980.

Powiązane artykuły

Zdjęcia

Audio

Historie mówione

Inne materiały

Słowa kluczowe