Ośrodek „Brama Grodzka - Teatr NN” jest samorządową instytucją kultury działającą w Lublinie na rzecz ochrony dziedzictwa kulturowego i edukacji. Jej działania nawiązują do symbolicznego i historycznego znaczenia siedziby Ośrodka - Bramy Grodzkiej, dawniej będącej przejściem pomiędzy miastem chrześcijańskim i żydowskim, jak również do położenia Lublina w miejscu spotkania kultur, tradycji i religii.

Częścią Ośrodka są Dom Słów oraz Lubelska Trasa Podziemna.

Ośrodek „Brama Grodzka - Teatr NN” jest samorządową instytucją kultury działającą w Lublinie na rzecz ochrony dziedzictwa kulturowego i edukacji. Jej działania nawiązują do symbolicznego i historycznego znaczenia siedziby Ośrodka - Bramy Grodzkiej, dawniej będącej przejściem pomiędzy miastem chrześcijańskim i żydowskim, jak również do położenia Lublina w miejscu spotkania kultur, tradycji i religii.

Częścią Ośrodka są Dom Słów oraz Lubelska Trasa Podziemna.

Grabowiec

Spis treści

[RozwińZwiń]

Historia Grabowca

Grabowiec, będący jedną z najstarszych osad na Lubelszczyźnie, w źródłach historycznych wzmiankowany jest od 1268 r. Znajdował się tu gród obronny z drewnianym zamkiem, leżący na szlaku handlowym prowadzącym z Włodzimierza Wołyńskiego do Zawichostu, broniący linii rzeki Wieprz. Od 1366 r., wraz z ziemią bełską, znajdował się w granicach Litwy. Przed 1418 r. lokowano tu miasto, prawdopodobnie na prawie polskim, zaś w 1447 r. relokowano na prawie magdeburskim. W 1462 r. Grabowiec został włączony do Korony. Od połowy XV do połowy XVI w., jako lenno książęce i królewszczyzna, stanowił administracyjne i handloworzemieślnicze centrum rozległego terytorium. W 1500 r. został zniszczony przez najazd Tatarów, w drugiej połowie XVI w. – przez pożary i rekwizycje wojskowe. W XVII i XVIII w. Grabowiec podupadł i stracił swe znaczenie gospodarcze. W 1869 r. utracił prawa miejskie. Oprócz ludności katolickiej i żydowskiej mieszkali tu wyznawcy prawosławia. W okresie międzywojennym osada miała charakter handlowy i rolniczorzemieślniczy. Działały w niej dwa zakłady fryzjerskie, zakład fotograficzny, dwie apteki, lecznica dla zwierząt i ochotnicza straż pożarna. We wrześniu 1939 r. Grabowiec został zajęty przez wojska radzieckie, zaś w październiku – przez Niemców. W lutym 1943 r. niemal wszystkich mieszkańców przesiedlono do obozu przejściowego w Zamościu, a w opuszczonych gospodarstwach osiedlano Ukraińców z powiatu zamojskiego. W lutym 1944 r. Grabowiec został wyzwolony przez oddziały Armii Krajowej, w efekcie czego wiosną 1944 r. powstała tzw. Rzeczypospolita Grabowiecka. W odwecie Niemcy niemal doszczętnie zniszczyli Grabowiec, zginęła ponad połowa jego mieszkańców.

Żydzi w Grabowcu do 1918 r.

Pierwsi Żydzi pojawiali się w Grabowcu prawdopodobnie ok. 1569 r. W 1630 r. mieszkało tu 20 Żydów, zajmujących wspólnie jeden dom. W ciągu kolejnych kilkudziesięciu lat ludność żydowska stała się najliczniejszą grupą etnicznowyznaniową w mieście. Utrzymywali się głównie z handlu miodem, wyszynku i arendy, a także lichwiarstwa. W XVIII w. wykupywali domy i parcele położone wokół rynku i wyparli tym samym ludność chrześcijańską z centrum miasta. W 1765 r. bezpośrednio przy rynku znajdowało się 13 domów żydowskich, a w nieco dalszej odległości – kolejnych 19. Około 1716 r. zbudowano synagogę, zaś ok. 1720 r. wytyczono pierwszy cmentarz, co pozwala przypuszczać, iż przed połową XVIII w. mogła tu powstać samodzielna gmina. W latach 1799–1806 (tj. w okresie przynależności Grabowca do zaboru austriackiego) funkcjonowała w nim Deutschjudische Schule (Szkoła NiemieckoŻydowska). Nauczycielami tej szkoły byli B. Bart (1799), H. Feld (1806). W XIX w. wybudowano mykwę i bejt ha midrasz. W 1891 r. założono nowy cmentarz, który był czynnie użytkowany do 1942 r. W XIX w. Żydzi utrzymywali się z handlu, rzemiosła, wyszynku i furmaństwa. Wśród żydowskich mieszkańców Grabowca silne były wpływy chasydyzmu – działały tu sztible zrzeszające zwolenników różnych cadyków.

Okres międzywojenny w Grabowcu

Większość miejscowej społeczności żydowskiej stanowili drobni kupcy i ubodzy rzemieślnicy – szewcy, krawcy, kamasznicy, rzeźnicy i piekarze. Mieszkało tu kilku bogatych kupców, zajmujących się handlem zbożem, posiadających większe składy bławatne oraz składy z konfekcją. Wielu zwolenników pośród młodego pokolenia grabowieckich Żydów miał Bund i organizacje syjonistyczne. Przed wybuchem II wojny światowej własnością tutejszej gminy były synagoga, bejt ha midrasz i dwa cmentarze. Gmina współfinansowała działalność instytucji pomocowych, m.in. Linas haCedek i Gemilut Chesed. Było tu kilka prywatnych bejt hamidraszy, siedem chederów i biblioteka żydowska, którą prowadził MoszkoKiwa Fink. W drugiej połowie lat dwudziestych założono lokalny oddział stowarzyszenia Tarbut, prowadzący działalność kulturalnooświatową. Stowarzyszenie „Jawne” od początku lat trzydziestych do 1938 r. prowadziło w Grabowcu elementarną szkołę hebrajską. Na początku lat trzydziestych powstał oddział Towarzystwa KulturalnoOświatowego „Frajhajt”, będący pod wpływami partii Poalej Syjon i prowadzący m.in. kursy oświatowe dla dorosłych.

Jak donosił władzom powiatu burmistrz Grabowca Jozefa Sebowicz, tutejsi Żydzipowstanie styczniowe. Raport burmistrza z 27 listopada 1861 r. przesłany do naczelnika powiatu w Hrubieszowie brzmiał: ,,Od tygodnia pewna liczba mieszkańców tutejszych, podmawiana jak się okazuje przez starozakonnego Josia Sztechel, czy to do nieuległości lub niespokojności lub innych zamiarow, w mieście szukali schronienia po domach w nocnej porze i na zborach po kilkunastu miewali swoje tajne narady”. W lutym 1862 r. w grabowieckiej synagodze pojawiła się odezwa w języku hebrajskim, nawołująca do wspołpracy z polskimi powstańcami.

Holokaust w Grabowcu

 Na początku października 1939 r. wraz z wycofującą się Armią Czerwoną na wschód uciekło kilkuset Żydów z Grabowca. W 1940 r. powstał Judenrat, na czele którego stanął miejscowy szewc Jankiel Szlajer. W 1941 r. Niemcy utworzyli getto dla ok. 2000 Żydów. 1 maja tego roku do Grabowca przesiedlili kilkuset Żydów z gmin: Miączyn, Werbkowice, Mołodiatycze. W maju 1942 r. przeprowadzili pierwszą egzekucję, w której rozstrzelali 33 Żydów. 8 czerwca Żydów z Grabowca przepędzono na stację kolejową w Miączynie, skąd 1200 wysłano do obozu zagłady w Sobiborze. Pozostałym 850 Żydom pozwolono wrócić do getta. Wszyscy zostali skierowani do pracy przymusowej. Większość pracowała na roli, część w tartaku w Werbkowicach, a ok. 100 rzemieślników znalazło zatrudnienie u miejscowych majstrów. Ostateczna likwidacja getta nastąpiła w połowie października 1942r. Niemcy wszystkich Żydów przepędzili do getta w Hrubieszowie, skąd większość z nich została 28 października wysłana do Sobiboru. Nieliczne rodziny żydowskie z Grabowca przetrwały okupację, ukrywając się w leśnych kryjówkach lub korzystając z pomocy ludności chrześcijańskiej.

Judaika w Grabowcu

Synagoga (nieistniejąca)
Choć w niektórych opracowaniach pojawiają się wzmianki o synagodze lub – co bardziej prawdopodobne– bejt  ha midraszu istniejącym w Grabowcu już w XVI w., wraz z pojawieniem się tu pierwszych Żydów, przyjmuje się, że pierwsza synagoga  powstała ok. 1716 r. Nie zachowały się materiały pozwalające na rekonstrukcję jej wyglądu ani dziejów. W 1942 r. została zniszczona przez Niemców, do dziś nie zachował się po niej żaden materialny ślad. Prawdopodobnie przed 1880 r. w pobliżu  synagogi powstał gminny bejt ha midrasz. Spłonął w pożarze w 1887 r., w latach dziewięćdziesiątych XIX w. został odbudowany.

 
Stary cmentarz (ul. Grabowiec-Góra)
Założony ok. 1720 r. na powierzchni ok. 1 ha, na północnym stoku Grabowieckiej Góry, w pobliżu rzeki Wolicy. Był czynnie użytkowany zapewne do końca lat dziewięćdziesiątych XIX w. Został zniszczony w czasie II wojny światowej, a pochodzące z niego macewy posłużyły do utwardzania ulic przy siedzibie kripo (okolice remizy strażackiej, dawna ul. Poprzeczna, obecnie ul. 700-lecia). Cmentarz został dewastowany w czasie wojny. Nie zachowały się na nim żadne macewy, a jego granice nie są czytelne.
 
 
Nowy cmentarz (Bronisławka)
Oddany do użytku najprawdopodobniej ok. 1891 r., znajdował się po północnej stronie drogi do Hrubieszowa, poza zabudową miejską, w wąwozie. Nekropolia o powierzchni ok. 1,3 ha była użytkowana do 1941 r. Została zdewastowana przez Niemców w czasie II wojny światowej. Znajdujące się na niej macewy wykorzystano do utwardzania dróg i przy wznoszeniu zabudowań gospodarczych w osadzie. Cmentarz niszczono również po wojnie. Na jego terenie znajduje się zbiorowa mogiła ofiar egzekucji przeprowadzonej przez Niemców wiosną 1942 r. Teren cmentarza jest porośnięty drzewami i krzewami, granice nie są czytelne, nie ma na nim żadnej macewy. Zachowana w całości macewa znajduje się w Regionalnej Izbie Pamięci (ul. Wojsławska), patronat nad nią sprawuje Zespół Szkół im. Henryka Sienkiewicza w Grabowcu. Kilkadziesiąt kolejnych macew odnalezionych na terenie miejscowości zostało zabezpieczonych przez miejscowych regionalistów.

Warto zobaczyć w Grabowcu

kościół pw. św. Mikołaja (1854–1855) wraz z dzwonnicą (1855), ul. Kościelna 5,

budynek (1898), będący pierwotnie siedzibą urzędu gminy, z drewnianymi gankami i elewacją dekorowaną motywami rosyjskiej sztuki ludowej, ulica Wojsławska, obok byłej lecznicy weterynaryjnej,

cmentarz (koniec XVIII w.), ul. Cmentarna, droga d wsi Siedliska,

Regionalna Izba Pamięci, ul. Wojsławska.

 

 

 

Opracowała: Marta Kubiszyn
Artykuł jest fragmentem opracowania: Śladami Żydów. Lubelszczyzna, Lublin 2011