Ośrodek „Brama Grodzka - Teatr NN” jest samorządową instytucją kultury działającą w Lublinie na rzecz ochrony dziedzictwa kulturowego i edukacji. Jej działania nawiązują do symbolicznego i historycznego znaczenia siedziby Ośrodka - Bramy Grodzkiej, dawniej będącej przejściem pomiędzy miastem chrześcijańskim i żydowskim, jak również do położenia Lublina w miejscu spotkania kultur, tradycji i religii.

Częścią Ośrodka są Dom Słów oraz Lubelska Trasa Podziemna.

Ośrodek „Brama Grodzka - Teatr NN” jest samorządową instytucją kultury działającą w Lublinie na rzecz ochrony dziedzictwa kulturowego i edukacji. Jej działania nawiązują do symbolicznego i historycznego znaczenia siedziby Ośrodka - Bramy Grodzkiej, dawniej będącej przejściem pomiędzy miastem chrześcijańskim i żydowskim, jak również do położenia Lublina w miejscu spotkania kultur, tradycji i religii.

Częścią Ośrodka są Dom Słów oraz Lubelska Trasa Podziemna.

Goraj – historia miejscowości

Goraj otrzymał prawa miejskie około 1373 roku. W 1379 roku erygowano tu parafię, której proboszczami byli m.in. profesorowie Akademii Zamojskiej. Nadanie Goraja jego właścicielowi, Dymitrowi, zostało potwierdzone w 1389 roku przez Władysława Jagiełłę. Do 1508 roku majątek pozostawał w rękach Gorajskich. Następnymi właścicielami byli: Mikołaj Firlej z Dąbrowicy, Wiktor Sienieński, Andrzej Górka i jego syn Stanisław Górka, Paweł Trojanowski.
Miasto zostało spalone około 1561 roku i później – w 1780 roku. W 1595 roku Trojanowski sprzedał dobra gorajskie Janowi Zamoyskiemu, który wcielił je do Ordynacji Zamojskiej. Gdy Gorajem zajmowali się dzierżawcy, doprowadzili do upadku znajdującego się tu jednego ze starszych zamków na Zamojszczyźnie.

 

Spis treści

[RozwińZwiń]

HISTORIA

Pierwszy zapis
Nazwa Goraj – „Demetrio de Goray” – pojawia się w 1375 roku w dokumencie Władysława Opolczyka nadającym prawo magdeburskie miastu Jarosławiowi.
 
 
Objaśnienie nazwy
Do końca XVII wieku nazwa miasta była zapisywana jako Goray, z końcowym –y, które jest graficznym odpowiednikiem późniejszego –j. Nazwa ta składa się z pnia gór– (od góra) oraz formantu topograficznego –aj, który prawdopodobnie ma emocjonalne zabarwienie. Być może teren ten, poprzecinany górskimi pasemkami i wąwozami, był niezbyt wygodny w użytkowaniu. Dlatego mieszkańcy niejako go „przezwali”.
 
 
Charakter
Goraj w najstarszych zapisach wzmiankowany był jako wieś przy zamku. Zamek Goraj został założony na wzgórzu wznoszącym się nad przylegającym do niego od południa dużym stawem, przez który przepływa Biała Łada. Od północnego zachodu rozciągały się bagniste łąki, od wschodu teren znacznie się wznosił. Warunki fizjograficzne wyznaczyły miejsce na zaplecze gospodarcze zamku – podgrodzie – ulokowane na południu, łączące się z zamkiem drogą biegnącą brzegiem stawu. Zatem ukształtowanie terenu wyznaczyło obszar rozwijającego się miasteczka i możliwości jego rozbudowy.

 
Data nadania przywileju lokacyjnego
Nie wiemy dokładnie kiedy Goraj otrzymał przywilej lokacyjny. Przypuszczalnie prawa miejskie otrzymał około 1373 roku. Wspomina się również o 1398 roku jako dacie nadania miastu prawa magdeburskiego.

 
Pieczęć, herb
Najstarsza znana pieczęć herbowa pochodzi z 1581 roku. Widnieje na niej napis „Sigilum miasta Goraj”. Pieczęć ta pojawia się z herbem „Łodzia”, trzy następne pieczęcie z herbem Zamoyskich „Jelita”. W posiadaniu Górków Goraj pozostawał bardzo krótko, podobnie Zamoyskich, zatem za herb miasta można uznać herb Dymitra z Goraja – „Korczak”.

 
Przynależność administracyjna i zmiana granic
Goraj jest gminą powiatu biłgorajskiego, położoną w województwie lubelskim. Początkowo był własnością prywatną, jednak w 1595 roku Paweł Trojanowski sprzedał dobra gorajskie Janowi Zamoyskiemu, który wcielił je do Ordynacji Zamojskiej. Przez cały okres I Rzeczypospolitej Goraj wchodził w skład powiatu urzędowskiego województwa lubelskiego. W 1772 roku znalazł się pod zaborem austriackim, awansując do rangi siedziby dystryktu w cyrkule bełskim z siedzibą w Zamościu. Na mocy Konwencji Warszawskiej z 1776 roku miasto powróciło do Polski, ale po ostatecznym upadku Rzeczypospolitej ponownie znalazło się w zaborze austriackim. W 1810 roku władze Księstwa Warszawskiego włączyły Goraj do powiatu zamojskiego, w którym pozostawał do 1919 roku. Wtedy wszedł w skład powiatu biłgorajskiego. W latach 1975–1998 gmina Goraj wchodziła w skład województwa zamojskiego.
 
 
Zróżnicowanie narodowo-wyznaniowe ludności Goraja w 1865 roku

Ogółem

Chrześcijanie

Żydzi

Procent ludności żydowskiej

1926

1409

517

26,8

 

Zróżnicowanie narodowo-wyznaniowe ludności Goraja w 1904 roku

Ogółem

Prawosławni

Katolicy

Żydzi

%

Ewangelicy

2761

12

2114

640

23,
 
 
 
Kalendarium
1375 – nazwa Goraj – „Demetrio de Goray” pojawia się w dokumencie Władysława Opolczyka, nadającym prawo magdeburskie miastu Jarosławiowi.
1377 – nadanie Goraja Dymitrowi przez Ludwika Węgierskiego.
1379 – erygowanie parafii pw. św. Bartłomieja.
1398 – prawdopodobna data nadania Gorajowi prawa magdeburskiego.
1566 – powstanie cechu tkackiego.
1596 – Goraj został wcielony do Ordynacji Zamojskiej.
1637 – powstanie cechu kuśnierskiego.
1639 – powstanie cechu szewskiego.
1772 – Goraj znalazł się pod zaborem austriackim.
1779–1782 – wzniesieniu kościoła św. Bartłomieja Apostoła.
1809 – Goraj wszedł w skład Księstwa Warszawskiego.
1815 – Goraj znalazł się w Królestwie Polskim.
około 1850 – założenie cmentarza żydowskiego.
1869 – Goraj został pozbawiony praw miejskich.
I połowa lat 30. – w Goraju działa ochotnicza straż pożarna.
1939 – wybuch wojny, częściowe spalenie Goraja.

INSTYTUCJE KOŚCIELNE

Parafia
W 1379 roku erygowano w Goraju parafię. Obejmowała ona bardzo rozległy teren, jednak z biegiem lat został on pomniejszony przez powstanie nowych parafii (Radzięcin – XVI wiek, XX wiek – Branew, Chrzanów i Gilów). Uposażenie parafii było znaczne, m.in. folwark liczący w XVIII wieku 217 mórg. W okresie przedrozbiorowym probostwo powierzano profesorom Akademii Zamojskiej. W czasie erygowania parafii powstał drewniany kościół pw. św. Bartłomieja. Nowo zbudowany kościół został zniszczony przez kalwinów w 1598 roku. Trzeci kościół zniszczyli Szwedzi, następny spłonął w 1780 roku. Obecny kościół został wybudowany w latach 1779–1782 przez ks. Baltazara Dulewskiego, scholastyka zamojskiego, kanonika chełmskiego i zamojskiego. Kościół uległ pożarowi w 1795 roku, lecz został odbudowany w latach późniejszych.


Cmentarze
– cmentarz parafialny, rzymskokatolicki, czynny, założony w roku 1772, poszerzany w latach: 1780, 1846, 1909 i 1919. Ma kształt czworoboku o powierzchni 2,3 ha, jest podzielony na 8 prostokątnych kwater.

– nieczynny cmentarz z I wojny światowej, w kształcie prostokąta o powierzchni 0,15 ha, bez podziału na kwatery. Na cmentarzu pochowani są żołnierze niemieckiej i austriackiej armii.

Przy parafii istniał szpital będący schronieniem dla ubogich. Sporą aktywność okazywały bractwa (np. różańcowe) i tercjarze. Funkcjonowała również biblioteka parafialna. Ważną rolę spełniała szkółka parafialna, w której uczono pisać i czytać niektórych modlitw i psalmów, katechizmu i łaciny, a także śpiewu kościelnego i rachunków. Uczniowie brali też udział w nabożeństwach kościelnych.

 
Instytucje kościelne innych wyznań
W połowie XVI wieku założono w Goraju zbór kalwiński, który przetrwał do połowy XVII wieku.
Ludność żydowska posiadała murowaną synagogę (z I połowy XVII wieku), która została rozebrana w latach 1940–1944.

Kirkut został założony zapewne w 1850 roku. Jest położony około 250 m na południowy zachód od rynku. Obecnie jest zdewastowany, zachowały się tylko fragmenty porozbijanych nagrobków. W głębi stoi stella nagrobna z napisem „Pomordowanym 1940–1942”. Jedna z mieszkanek Goraja wspomina: Jak Żydów zabrakło, to cmentarz rozgrabili. Ludzie chałupy, obory pobudowali, do dziś tam siedzą. A te żydowskie pomniki to jeszcze i dziś w niektórych budynkach widać.
Z danych z 1904 roku wynika, że w Goraju nie było ani chederu, ani też żydowskiego domu modlitwy.

INSTYTUCJE ŚWIECKIE

Towarzystwa i stowarzyszenia
Nauczyciele byli inicjatorami powstawania drużyn harcerskich. Tak jak w wielu miasteczkach Lubelszczyzny, w Goraju istniały dwie żeńskie drużyny harcerskie.

 
Szkoły świeckie
W czasie gdy Goraj należał do Księstwa Warszawskiego, utworzono pierwszą szkołę elementarną. Opieką nad szkołą zajęło się towarzystwo szkolne, do którego należeli dorośli mieszkańcy miasta. Na jej potrzeby członkowie towarzystwa wpłacali od 1,5 zł do 5 zł rocznie. Szkołę wspierali finansowo również ordynaci. Szkoła w Goraju posiadała własny dom, w którym oprócz izby szkolnej mieściło się wygodne mieszkanie dla nauczyciela. Od 1833 roku, w związku z ustawą, która poddawała szkolnictwo pod zwierzchność władz państwowych, szkoła podlegała kompetencjom inspektora Gimnazjum Wojewódzkiego w Lublinie. W 1864 roku nadzór nad szkolnictwem objęły Dyrekcje Naukowe. W każdym regionie znajdowali się inspektorzy, którzy korespondowali z władzami, wizytowali i hospitowali szkoły, itp. Utrzymanie szkoły nadal należało do obowiązku mieszkańców. W 1876 roku postanowiono wybudować nową szkołę. Miała ona posiadać salę na 80 uczniów oraz dwa pokoje i kuchnię dla nauczyciela. Budynek oddano do użytku w 1877 roku. Służył on Gorajowi przez 30 lat, jednak po wielu remontach postanowiono wybudować kolejną szkołę, która częściowo uległa zniszczeniu w czasie I wojny światowej.

 
Partie i organizacje patriotyczne
W powiecie biłgorajskim w latach 20. XX wieku aktywną działalność prowadziły partie polityczne, takie jak Polska Partia Socjalistyczna, Komunistyczna Partia Polski oraz partie ludowe. Zapewne miały one w Goraju swoich przedstawicieli. Na pewno działało w tym czasie PSL „Wyzwolenie”. Działały tu również partie żydowskie np. Aguda (Agudas Jisroel), która miała duże wpływy w mniejszych miasteczkach żydowskich.

URBANISTYKA

Dane ogólne
Do II wojny światowej zachowała się oryginalna drewniana zabudowa rynku. Wszystkie pierzeje miały ustawione szczytowo domy podcieniowe, z wysokimi dachami różnych typów: naczółkowy, łamany polski, krakowski, mansardowy, półszczytowy, czterospadowy i dwuspadowy. Podcienia były wsparte na profilowanych słupkach, często z łukowymi mieczami tworzącymi malownicze łęki. Wśród nich znajdował się dom z podcieniem wzdłużnym. W Goraju znajdował się także dom z wnęką centralną oraz dom z wnęką narożną. W wielu domach drzwi wejściowe miały półkoliste nadproża.
 
Liczba budynków w Goraju w latach 1787–1887
   1787    1827    1857    1865    1887
 R  M D R M D R M D R M D R M D
 293 1 330 331 1 325 326 1 259 260 2 265 267 338 34
 
 R – razem, M – murowanych, D – drewnianych

ZABYTKI BUDOWNICTWA I ARCHITEKTURY

Wykaz zabytków
– Kościół parafialny pw. św. Bartłomieja Apostoła wzniesiony w latach 1779–1782.
Kościół barokowy jednonawowy, orientowany. Murowany z cegły, otynkowany. Nawa prostokątna z węższym i nieco niższym jednoprzęsłowym prezbiterium zamkniętym półkoliście. Od południa znajduje się zakrystia ze skarbczykiem na piętrze i ośmioboczną wieżyczką mieszczącą klatkę schodową, a od północy kaplica. Przy nawie od południa mieści się kruchta. Chór jest murowany, wsparty na dwóch filarach, z lekko wysuniętą częścią środkową. Kaplica jest otwarta od nawy arkadą. Fasada jest jednokondygnacyjna, rozczłonkowana zdwojonymi pilastrami i ożywiona płycinami. Na osi znajduje się otwór drzwiowy w profilowanym uszatym obramieniu z trójkątnym szczytem. Szczyt fasady został zwieńczony frontonem ze spływami po bokach. Elewacje boczne są rozczłonkowane pilastrami podtrzymującymi belkowanie. Na barokowym szczycie kruchty znajdował się zegar słoneczny. Dachy nad nawą i prezbiterium oraz kruchtą są dwuspadowe, nad zakrystią dach jest pulpitowy. Wszystkie kryte są blachą. Ołtarz główny z fragmentami barokowymi, z herbami Jelita i Korybut, zdobiony jest rzeźbami barokowymi śś. Andrzeja, Bartłomieja, aniołów i Boga Ojca w zwieńczeniu oraz obrazami św. Bartłomieja i Zaśnięcia Matki Boskiej. Tabernakulum jest rokokowe, z obrazem Ostatniej Wieczerzy. W kościele również znajdują się: kamienna chrzcielnica i kropielnica, pochodzące z przełomu XVIII i XIX wieku.
 

– dzwonnica-brama z 1782 roku;
– dwa drewniane domy: na ul. Kościelnej (1795) i na ul. Janowskiej (XIX wiek);
– kapliczka św. Jana Nepomucena z przełomu XIX i XX wieku;
– cmentarz żydowski (prawdopodobnie z 1850 roku).

WARTOŚCI NIEMATERIALNE

Tradycyjne umiejętności i zajęcia ludności
Goraj był miasteczkiem rzemieślniczym. Już w 1566 roku powstał tu cech tkacki, w 1637 roku kuśnierski, a w 1639 roku szewski. Mieszkali tu również niemieccy sukiennicy. Przemysł tkacki upadł w czasie I wojny światowej. Goraj był również jednym ze starszych ośrodków garncarstwa w powiecie. Stanowiło ono najczęściej dodatkowe źródło utrzymania dla ludności. Wyrabiano garnki, miski, donice oraz dwojaki. Zapewne ludność żydowska zajmowała się wszelkiego rodzaju handlem, sprzedając swoje towary na targach i jarmarkach.

 
Dzieła muzyki, literatury, sztuki związane z miejscowością.
Miasteczko Goraj zostało uwiecznione na kartach literatury. W powieści Szatan w Goraju opisał je Isaac Bashevis Singer.

 

 

 
Opracowała Aleksandra Duź

Literatura

Brykowski R., Winiarz Z. (red.), Katalog zabytków sztuki w Polsce, Warszawa 1960.
Róg M.,  Szkolnictwo elementarne w Goraju w latach 1864–1914, [w:] Koprukowniak A.(red.), Miejskie społeczności lokalne w Lubelskiem 1795–1918, Lublin 2000, s. 123-154.
Nita Z., Reporterskie wędrówki śladami Singera – Kraśnik, Krzeszów, Goraj, Janów, Frampol, „Akcent”, nr 3 (93), 2003, s. 77-82.
Miszczak M., Goraj. Żydzi we wspomnieniach mieszkańców. Opowieści o dawnym Goraju, „Nowa Gazeta Biłgorajska”, nr 39/2006.
Nita Z. J., Szatan w Goraju, „Midrasz”, nr 7-8, Warszawa 2000.
Skakuj D., Zarys Dziejów powiatu biłgorajskiego w latach 1867-1939, Biłgoraj 2005.
Sokal R., Z Isaacem Bashevisem Singerem po ziemi biłgorajskiej, Biłgoraj 2003.
 
Źródła internetowe (stan na 2008 rok)
http://www.diecezja.zam-lub.pl/index.php?co=parafie1&idp=26
http://www.roztocze.info/niezbednik-turysty/indeks-miejscowosci/156-goraj.html

Powiązane artykuły

Zdjęcia

Inne materiały

Słowa kluczowe