Ośrodek „Brama Grodzka - Teatr NN” jest samorządową instytucją kultury działającą w Lublinie na rzecz ochrony dziedzictwa kulturowego i edukacji. Jej działania nawiązują do symbolicznego i historycznego znaczenia siedziby Ośrodka - Bramy Grodzkiej, dawniej będącej przejściem pomiędzy miastem chrześcijańskim i żydowskim, jak również do położenia Lublina w miejscu spotkania kultur, tradycji i religii.

Częścią Ośrodka są Dom Słów oraz Lubelska Trasa Podziemna.

Ośrodek „Brama Grodzka - Teatr NN” jest samorządową instytucją kultury działającą w Lublinie na rzecz ochrony dziedzictwa kulturowego i edukacji. Jej działania nawiązują do symbolicznego i historycznego znaczenia siedziby Ośrodka - Bramy Grodzkiej, dawniej będącej przejściem pomiędzy miastem chrześcijańskim i żydowskim, jak również do położenia Lublina w miejscu spotkania kultur, tradycji i religii.

Częścią Ośrodka są Dom Słów oraz Lubelska Trasa Podziemna.

Fundusz Inicjatyw Społecznych (FIS)

Fundusz Inicjatyw Społecznych, lubelskie, niezależne wydawnictwo działające w latach 1985–1990. Jego twórcami byli Paweł Bryłowski, Andrzej Peciak i Tomasz Pietrasiewicz. Dwa lata później do zespołu dołączyli Tomasz Grudzień i Wiesław Ruchlicki. Działalność FIS-u polegała na edycji serii znaczków Poczty „Solidarność”, przeznaczonych głównie na finansowanie, w postaci dotacji, niezależnych inicjatyw w regionie i w kraju, oraz na wydawaniu książek. Wydano pięć serii znaczków oraz 13 książek. Po zniesieniu cenzury Fundusz kontynuował działalność jako Wydawnictwo FIS.

 

Spis treści

[RozwińZwiń]

Powstanie wydawnictwa

W marcu 1985 roku inicjatorzy Funduszu Inicjatyw Społecznych, Paweł Bryłowski, Andrzej Peciak i Tomasz Pietrasiewicz, rozesłali do prasy podziemnej komunikat o utworzeniu wydawnictwa. Przed podjęciem tej inicjatywy twórcy wydawnictwa związani byli ze środowiskiem lubelskich teatrów alternatywnych. Od 1977 roku uczestniczyli w kolportażu prasy KOR-oskiej i lubelskich „Spotkań”, późnień wydawnictw Solidarności. Działalność kolporterską kontynuowali po wprowadzeniu stanu wojennego.

O powstaniu wydawnictwa powiedzieli:
Andrzej Peciak: „W pewnym momencie doszliśmy do wniosku, że możemy nie tylko kolportować czyjeś rzeczy, ale samemu być wydawcą”.
Tomasz Pietrasiewicz: „Warto samemu założyć wydawnictwo i mieć wpływ na to, co się wydaje”.
Paweł Bryłowski: „Powodem najważniejszym oczywiście było przyczynienie się do oporu w stosunku do systemu panującego w Polsce. [Chociaż] Żadne z nas nie wierzyło, że doczekamy momentu, że będziemy żyli w wolnej Polsce”1.

Spośród innych wydawnictw funkcjonujących w drugim obiegu wydawniczym wyróżniała FIS oryginalna formuła działania. Wydawano znaczki, by pozyskać fundusze na wspieranie inicjatyw niezależnych. Dotacja polegała na przekazaniu wybranym, niezależnym instytucjom połowy lub 2/3 nakładu znaczków do samodzielnego kolportażu. W Regionie Środkowo-Wschodnim wspierano organizowanie Wakacji z Bogiem, czyli wakacyjnych wyjazdów dla dzieci działaczy „Solidarności”, wydawanie pism: „Solidarność Nauczycielska”, „SW Lublin”, „Informator «Solidarność» Region Środkowo-Wschodni”, „Grot”, „Roztocze”. Spoza regionu dotowano wydawanie „Karty”, „Przeglądu Wiadomości Agencyjnych”, „Tygodnika Mazowsze”2.

Serie znaczków wydane przez Fundusz Inicjatyw Społecznych

Nakładem FIS-u ukazało się pięć serii znaczków:

„Polskie Lato 1980–1985” (1985);
„Solidarność z walczącym Afganistanem” (1985);
„40-lecie Instytutu Literackiego 1946–1986” (1986);
„Wizyta Jana Pawła II w Lublinie” (1987);
„Pamięci żołnierzy Okręgu Lubelskiego AK” (1988).

Serię „Polskie Lato” w 1985 roku wyróżniono nagrodą sekcji kultury podziemnej Tymczasowej Komisji Krajowej Solidarności. Dwuznaczkowa i dwujęzyczna seria „Solidarność z walczącym Afganistanem” ukazała się w 6 rocznicę inwazji ZSRR na Afganistan. Połowę nakładu przekazano przedstawicielom mudżahedinów w Brukseli. Wydanie tych znaczków odnotował tygodnik „Time”.

Serię 7 znaczków z głównymi postaciami Instytutu Literackiego w Paryżu wydano w 40 rocznicę powstania tej polskiej instytucji emigracyjnej. Połowa nakładu została wysłana Jerzemu Giedroyciowi. W ten sposób nawiązano wieloletnią współpracę i przyjaźń z Instytutem Literackim. Z okazji III pielgrzymki Jana Pawła II do Polski w 1987 roku i wizyty w Lublinie wydrukowano serię składającą się z dwóch znaczków. Ostatnia seria, złożona z 5 znaczków, była dedykowana „Pamięci żołnierzy Okręgu Lubelskiego AK”, skazanym na zapomnienie przez władze komunistyczne. Przypomniano m.in. Hieronima Dekutowskiego „Zaporę” i Kazimierza Tumidajskiego „Marcina”.

Znaczki drukowano w profesjonalnych drukarniach w Warszawie, niektóre były ząbkowane, brakowało tylko kleju. Ich nakład dochodził nawet do 10 000 egz. Projektantem graficznym wszystkich serii był lubelski plastyk, współpracownik FIS, Jerzy Lakutowicz. Serie znaczków „afgańska”, „papieska” „paryska” zostały odnotowane przez Służbę Bezpieczeństwa w 1987 roku3.

Książki wydane przez Fundusz Inicjatyw Społecznych

Nakładem Wydawnictwa FIS ukazały się następujące publikacje:

Sławomir Mrożek, Donosy, Lublin 1985.
Ernest Skalski, Jałta 40 lat później, we współpracy z wydawnictwem Vademecum, Lublin 1985.
Aleksander Galicz, Kocham was, ludzie, Lublin 1986.
Jacek Żakowski, Anatomia smaku, czyli o losach „Tygodnika Powszechnego”, we współpracy z Biblioteką Informatora, Lublin 1986.
Reprint pierwszego numeru paryskiej „Kultury”, Lublin 1986.
Oblicza Rosji, Lublin 1987.
Galina Sieriebrakowa, Huragan, we współpracy z wydawnictwem Vademecum, Lublin 1987.
Bohumil Hrabal, Obsługiwałem angielskiego króla, Lublin 1988.
Leo Lipski, Opowiadania, Lublin 1988.
Ephraim Kishon, Wybór opowiadań, Lublin 1988.
Jan Kowalski (właśc. Jan Zieliński), Leksykon polskiej literatury emigracyjnej, Lublin 1989.
Napaść sowiecka 1939 r., (przedruk bez zaznaczenia wydawcy krajowego), Lublin 1989.
Leszek Moczulski, Wojna polska. Rozgrywka dyplomatyczna w przededniu wojny i działania obronne we wrześniu–październiku 1939 r., Lublin 19904.

FIS drukował książki oryginalne, rzadziej wykonywał przedruki publikacji emigracyjnych. Do tych pierwszych należały książki Ernesta Skalskiego, Jacka Żakowskiego, Aleksandra Galicza, Leo Lipskiego, Bohumila Hrabala, Ephraima Kishona i praca zbiorowa Oblicza Rosji. Legalny „FIS” w 1990 roku wydał Leksykon polskiej literatury emigracyjnej, którego nakład, 20 000 egz., sprzedano w ciągu trzech miesięcy.

Z inicjatywy twórców FIS-u utworzono „Bibliotekę Literatury Emigracyjnej”, w ramach której ukazały się publikacje:
Czesław Straszewicz, Turyści z bocianich gniazd, nakładem Wydawnictwa Niezależnego CiS (1987).
Zygmunt Haupt, Pierścień z papieru, nakładem wydawnictwa Respublica (1988).

Pierwszą publikację twórcy FIS samodzielnie wydrukowali z wykorzystaniem metody sitodruku. Druk kolejnych książek zlecano konspiracyjnej drukarni, która mieściła się w domu państwa Grudniów w Lublinie. W 1987 roku drukarze Wiktor Tomasz Grudzień i Wiesław Ruchlicki dołączyli do wydawnictwa. Kiedy FIS zakupił w Warszawie maszynę offsetową Roneo Vickers postanowiono, że trafi ona właśnie do drukarni w domu Grudniów. Farby i papier pozyskiwano z drukarni KUL. Dodatkowo skupywano papier w sklepach rozsianych po małych miejscowościach regionu.

Pojawienie się w Lublinie publikacji FIS-u odnotowała Służba Bezpieczeństwa. W kwietniu 1987 roku znaleziono Anatomię smaku, w lipcu Oblicza Rosji i poezję Aleksandra Galicza5.

 

Opracował Łukasz Kijek

 

Przypisy

1 Ewa Kuszyk-Peciak, Niezależny ruch wydawniczy w Lublinie w latach 1983–1989, Lublin 2003, s. 31, 32,
[online:] http://biblioteka.teatrnn.pl/dlibra/dlibra/docmetadata?id=9140&from=&dirids=1&ver_id=&lp=8&QI=, [dostęp:] 27.08.2015.
2 Fundusz Inicjatyw Społecznych 1985–1990, Lublin 2015, s. 5.
3 Ewa Kuszyk-Peciak, Niezależny ruch wydawniczy w Lublinie w latach 1983–1989, Lublin 2003, s. 32, 33.
4 Fundusz Inicjatyw Społecznych 1985–1990, Lublin 2015, s. 6.
5 Ewa Kuszyk-Peciak, Niezależny ruch wydawniczy w Lublinie w latach 1983–1989, Lublin 2003, s. 35.