Ośrodek „Brama Grodzka - Teatr NN” jest samorządową instytucją kultury działającą w Lublinie na rzecz ochrony dziedzictwa kulturowego i edukacji. Jej działania nawiązują do symbolicznego i historycznego znaczenia siedziby Ośrodka - Bramy Grodzkiej, dawniej będącej przejściem pomiędzy miastem chrześcijańskim i żydowskim, jak również do położenia Lublina w miejscu spotkania kultur, tradycji i religii.

Częścią Ośrodka są Dom Słów oraz Lubelska Trasa Podziemna.

Ośrodek „Brama Grodzka - Teatr NN” jest samorządową instytucją kultury działającą w Lublinie na rzecz ochrony dziedzictwa kulturowego i edukacji. Jej działania nawiązują do symbolicznego i historycznego znaczenia siedziby Ośrodka - Bramy Grodzkiej, dawniej będącej przejściem pomiędzy miastem chrześcijańskim i żydowskim, jak również do położenia Lublina w miejscu spotkania kultur, tradycji i religii.

Częścią Ośrodka są Dom Słów oraz Lubelska Trasa Podziemna.

Fabryka eternitu w Lublinie

Po wybudowaniu w Lublinie linii kolei nadwiślańskiej i oddaniu jej do użytku w 1877 roku, na atrakcyjności zyskały tereny miedzy linią kolejową a rzeką Bystrzycą. Miasto położone było po północnej stronie rzeki, tam mieściły się najważniejsze obiekty, a dużo wolnego terenu między koleją a rzeką, pozwalało na lokowanie nowych zakładów przemysłowych. I tak w zachodniej części miasta obok torów, blisko rzeki, zbudowano w 1895 roku cukrownię „Lublin” a bardziej na wschód, na łąkach wsi Tatary, na terenie majątku „Firlejowszczyna” powstała fabryka eternitu.

 

 

Spis treści

[RozwińZwiń]

Lokalizacja

ul. Firlejowska 32

Funkcja

produkcja eternitu

Historia

W 1895 roku wybudowano w Lublinie fabrykę cementu. Sukces pierwszej w Królestwie Polskim cementowni zachęcił rodzinę Rylskich do budowy nowego zakładu, produkującego elementy azbestowe. W 1912 roku Onufry, Stefan, Leon i Maria Rylscy zakupili działkę w osadzie Firlejowszczyzna, na której w 1912 roku wybudowano fabrykę eternitu. Środki, jakie zdobyli jako przedsiębiorcy w Odessie, pozwoliły im na wzniesienie zakładu. Projekt przygotował, jeszcze w 1910 roku, inż. Jan Koszyc-Witkiewicz.

 

Fabryka eternitu braci Rylskich
Zasadniczą bryłę budynku wzniesiono w 1912 roku. W 1913 roku dobudowano skrzydło zachodnie (wieża ciśnień, młyn, hala kształtek i magazyny), a w sierpniu tego roku uruchomiono fabrykę. Nad całym zakładem górowała wieża ciśnień. Została wzniesiona z czerwonej cegły z dwukondygnacyjnym czterospadowym dachem, pokrytym eternitem. Wewnątrz mieścił się zbiornik wodny i klatka schodowa. Dach w stylu zakopiańskim zaprojektował inż. Jan Koszyc-Witkiewicz. Charakterystyczne zwieńczenie dachu jest widoczne w panoramie miasta, jaka rozciąga się z placu Po Farze.
Ciekawym elementem architektury było zwieńczenie hali młynów w postaci mansardowego dachu z czterema facjatkami. Po II wojnie światowej został on przebudowany.

Fabryka wyrabiała płytki służące do pokrycia dachów oraz elementy mające w owym czasie szereg zastosowań w budownictwie.
Szukano wówczas taniego, a zarazem łatwego w produkcji i eksploatacji materiału, który dodatkowo chroniłby od ognia. Takim materiałem okazał się eternit. O jego szkodliwości nic wtedy nie wiedziano. Fabrykę wprawiał w ruch silnik diesla o mocy 150 km.

W 1926 roku inż. A. Gruchalski zaprojektował na terenie zakładów dom mieszkalny dla wicedyrektora firmy, który wybudowano w roku następnym. W 1930 roku rozbudowano halę produkcyjną, włączoną w jeden kompleks zabudowań fabrycznych oraz wolnostojące magazyny. Z przekazów ustnych dawnych pracowników wynika, że firma braci Rylskich przez cały okres międzywojenny funkcjonowała dobrze.

 

Okres powojenny
Po II wojnie światowej zakłady zostały upaństwowione, a na ich bazie założono Lubelskie Zakłady Eternitu im. "Partyzantów Ziemi Lubelskiej". Przebudowano dawny młyn zmieniając mu kształt dachu; powstały nowe obiekty fabryczne, włączone w istniejące zabudowania, przez co uzyskano zwartą bryłę. Pogarszająca się kondycja finansowa zakładów po 1990 roku spowodowała znaczny spadek produkcji i postawienie firmy w stan likwidacji w 1992 roku. Stare wyposażenie zaginęło – w tym oryginalna prasa z 1895 roku – a budynek powoli ulegał dewastacji.

W 1994 roku zlikwidowano starą bocznicę kolejową – część dawnej kolei do młyna braci Krauze, zacierając tym samym oryginalny układ komunikacyjny nie tylko fabryki, ale i dzielnicy. Budynki podzielono i wydzierżawiono.

Kalendarium

1910 - powstaje projekt budowy fabryki autorstwa J. Koszyca-Witkiewicza
1912 - założenie fabryki eternitu
1913 - budowa skrzydła zachodniego
1930 - rozbudowa hali produkcyjnej
1992 - postawienie fabryki w stan likwidacji

Architekt

Jan Koszczyc-Witkiewicz

Opis

Obecnie zespół tworzy zwarty kompleks budynków fabrycznych, wśród których dominuje dwukondygnacyjna wieża ciśnień, nakryta łamanym dachem, z wyeksponowanym wątkiem ceglanym. Naroża wieży ujęte są uskokowymi skarpami. Do jej południowo-wschodniego boku przylega ceglany komin, natomiast od strony północno-zachodniej dwukondygnacyjny budynek mieszczący halę kształtek, nakryty dachem puliptowym. Pozostałe obiekty wchodzące w skład zabudowy są parterowe, sporadycznie artykułowane podziałami ramowymi. Łączącym je elementem są typowe, wielokwaterowe okna w metalowych ramach.

Stan zachowania

1995 rok

Budynki tworzące zabudowę fabryczną w większości są w złym stanie technicznym. Elewacje pokrywa wilgotny, odpadający tynk; sporadycznie widać ubytki muru. Najlepiej zachowanym obiektem – i jednocześnie najbardziej wartościowym – jest wieża ciśnień, będąca dziełem jednego z najciekawszych architektów okresu międzywojennego Jana Koszczyca-Witkiewicza.
 
2009 rok
Zespół budynków jest użytkowany, część z nich odnowiona. Znajdują się tam warsztaty oraz sklepy.
 
Opracowanie: Marcin Waciński, Jacek Studziński
Uzupełnienia: Piotr Sugier
Redakcja: Monika Śliwińska

Literatura

Studziński J., Fabryka "Eternit" braci Rylskich - ul. Firlejowska 32 [w:] Czerepińska J., Michalska G., Studziński J., Katalog architektury przemysłowej w Lublinie, t. I cz. II, s. 49, maszynopis opracowany na zlecenie Państwowej Służby Ochrony Zabytków, Lublin 1995.

Powiązane artykuły

Zdjęcia

Inne materiały

Słowa kluczowe