Ośrodek „Brama Grodzka - Teatr NN” jest samorządową instytucją kultury działającą w Lublinie na rzecz ochrony dziedzictwa kulturowego i edukacji. Jej działania nawiązują do symbolicznego i historycznego znaczenia siedziby Ośrodka - Bramy Grodzkiej, dawniej będącej przejściem pomiędzy miastem chrześcijańskim i żydowskim, jak również do położenia Lublina w miejscu spotkania kultur, tradycji i religii.

Częścią Ośrodka są Dom Słów oraz Lubelska Trasa Podziemna.

Ośrodek „Brama Grodzka - Teatr NN” jest samorządową instytucją kultury działającą w Lublinie na rzecz ochrony dziedzictwa kulturowego i edukacji. Jej działania nawiązują do symbolicznego i historycznego znaczenia siedziby Ośrodka - Bramy Grodzkiej, dawniej będącej przejściem pomiędzy miastem chrześcijańskim i żydowskim, jak również do położenia Lublina w miejscu spotkania kultur, tradycji i religii.

Częścią Ośrodka są Dom Słów oraz Lubelska Trasa Podziemna.

Etnografia Lubelszczyzny – pisarstwo ludowe Lubelszczyzny

Literaturą ludową przyjęło się określać anonimową twórczość ludu wiejskiego, wchodzącą w obręb folkloru, pierwotnie w całości ustną, dopiero wtórnie zapisywaną przez uczonych i zbieraczy. Forma takiego przekazu sprawiła, że nie było żadnego wzorcowego dla tej literatury tekstu, gdyż nie była traktowana jako dziedzina wypowiedzi o charakterze artystycznym. Wiązana bywała zazwyczaj z obrzędami, zwyczajami, czy najbliższymi poezji pieśniami ludowymi, które nie miały bytu samodzielnego, występując w połączeniu z muzyką. Warunkowało to ich strukturę, określało sposoby ich wykonywania. W kształtowaniu tekstu ludowego istniała ogólna konstrukcja, otwarta na wędrowne motywy, przekształcane i wzbogacane własną wyobraźnią opowiadającego.

Spis treści

[RozwińZwiń]

Literatura ludowa Lubelszczyzny

Amatorski, samorodny nurt literatury zdominowanej przez obieg ustny słowa, stał się początkiem ludowego piśmiennictwa ukształtowanego na przełomie XIX i XX wieku. Pisarstwo to kulminację swoją osiągnęło w latach 60. XX wieku, stając się wyrazem dążeń i aspiracji środowisk chłopskich. Z biegiem czasu utrwaliła się świadomość ludowych pisarzy, identyfikujących się jako grupa ludzi z własną historią społeczną, artystyczną, itp. Kultura literacka i intelektualny dystans sprawiają, że na wieś patrzymy (jakby) z perspektywy czasu historycznego.

Charakter literatury ludowej ujął trafnie Stanisław Pigoń, określając kryteria pomagające rozpoznać chłopskie piśmiennictwo. Jako najważniejsze wymienił: typ kultury, mentalność człowieka związanego ściśle z pracą na roli, światopogląd ukształtowany mocnymi religijnymi wartościami i język wskazujący na ścisły związek piszącego ze swoim wiejskim środowiskiem. Niektórzy literaturoznawcy, jako znak rozpoznawczy w chłopskim pisarstwie, wymieniają jeszcze brak wykształcenia oraz trwały związek ze swoim wiejskim środowiskiem. Zgodni są co do tego, że warstwy proletariackie i robotnicze, aczkolwiek odznaczające się wieloma cechami wspólnymi z chłopskimi, ze zrozumiałych względów nie są włączone w wiejski nurt ludowej literatury.


Pośród wielu artystycznych dziedzin ludowej kultury, pisarstwo jest zjawiskiem stosunkowo młodym. Pierwsze jego udokumentowania pojawiają się sporadycznie na początku XIX wieku, ale dopiero po 1870 roku można je określić jako masowe. W tym też czasie pojawiają się na rynku wydawniczym utwory Kajetana Sawczuka z Komarna (1892–1917), którym interesował się m.in. Stefan Żeromski i Irena Kosmowska. Ważną postacią był również Stanisław Bojarczuk (1869–1956) zamieszkały koło Krasnegostawu, tworzący piękne, pełne zadumy sonety, nazywany Petrarką chłopskim, czy Ferdynand Kuraś (1871–1929) poeta i pamiętnikarz.


Literatura ludowa powstawała w znacznej izolacji od tak zwanej literatury oficjalnej i długo pozostawała niezauważana. Dawniej określano ją mianem literatury samorodnej lub spod strzechy. Dopiero na początku XIX wieku piszący zaczęli być dostrzegani, a ich twórczość zaistniała jako zjawisko społeczne. Od końca XIX wieku pojawiają się tendencje znoszące tą izolację. Pisarze zaczynają podpisywać swoje utwory i publikować drukiem. Najczęściej są to wiersze i pamiętniki.


Na przełomie XIX i XX wieku zaczęły pojawiać się pojedyncze publikacje wierszy ludowych poetów, m.in. w „Gościu Nadwiślańskim”, „Ziemi”, „Zielonym Sztandarze” i „Orlim Locie”.


Na Lubelszczyźnie okres międzywojenny zaznaczył się większym zainteresowaniem ludowymi pisarzami, odnotowanym między innymi licznymi recenzjami, publikacjami w prasie, czy konkursami na tego rodzaju pisarstwo. Wtedy też ukształtowało się nowe pokolenie ludowych pisarzy. Ujawniły się tutaj nowe tematy oraz zagadnienia społeczne i polityczne. Pamiętniki S. Buczyńskiego czy proza Z. Kupisza są tego wyraźnym przykładem. Tutaj też dochodzą do głosu z nową siłą utwory Michała Okrzejskiego poruszającego problemy tragicznych losów żołnierskich I wojny światowej. Czas okupacji otworzył listę tak znanych później ludowych poetów, jak m.in. Jan Pocek (1917–1971), Władysław Kuchta (1911–1993), Jan Król (1918–1990). Ich twórczość wpłynęła niewątpliwie na dynamiczny rozkwit ludowego pisarstwa i była wysoko oceniona przez potomnych.


Po II wojnie światowej, w latach 50. na Lubelszczyźnie pisarze chłopscy zrzeszyli się w Międzywojewódzki Klub Pisarzy Ludowych, z siedzibą w Lublinie, a od 1968 roku w Stowarzyszenie Twórców Ludowych.


W latach 60. i 70. oraz w późniejszym okresie dało się odczuć na Lubelszczyźnie wzmożoną aktywność literacką. Jak pisze znawca literatury ludowej Donat Niewiadomski „[...] Do połowy lat 70. XX wieku utrzymywały się kryteria wyróżniające pisarza ludowego: pochodzenie chłopskie (ewentualnie robotnicze), brak formalnego (zwłaszcza wyższego) wykształcenia, osobiste uprawianie roli, wiejskie lub małomiasteczkowe zamieszkanie, spójnia mentalna z macierzystym środowiskiem. Ważne jest także wykonywanie twórczości związanej tematycznie z wiejskim mikrokosmosem, wyrażającej społeczno-kulturową świadomość ludu”.


Przedstawicielami pisarstwa ludowego w tym okresie byli m.in.: Stanisław Buczyński, Władysław Kuchta, Józef Małek, Bronisław Pietrak, Jan Pocek .
Współcześnie odnotować można na Lubelszczyźnie ponad 200 osób zajmujących się nieprofesjonalną twórczością literacką. W STL zarejestrowanych jest ponad 155 autorów, lecz pozostaje jeszcze wielu niezrzeszonych, a spełniających kryteria ludowego twórcy. Co roku do STL przyjmowani są nowi członkowie wyłaniani drogą konkursów literackich, lub zatwierdzani przez powołane w tym celu jury.


Literatura ludowa nie rozwija się równomiernie w poszczególnych regionach. W województwie lubelskim uwidacznia się najwięcej twórczych indywidualności. W skali kraju przypada tu 29 proc., kolejno w małopolskim 16 proc., mazowieckim 14 proc.


Biorąc pod uwagę dorobek współczesnych twórców Lubelszczyzny, należy stwierdzić, że na ludową literaturę składa się przede wszystkim liryka (poezja), i szeroko pojęta proza autorska, a także zapisy lokalnych wierzeń, obrzędów, obyczajów, zwyczajów przekazywanych sobie z pokolenia na pokolenie. Po części przynależy do niej również dramat literacki pojawiający się ostatnio coraz częściej, związany z tymi przekazami w postaci zapisów tekstów do przedstawień, inscenizacji widowisk obrzędowych, kolędniczych etc.


W dwudziestoleciu międzywojennym kontynuowano formy teatru i dramatu obrzędowego (o zarysowanym scenariuszu, bez ustalonego tekstu), odwołujące się do lokalnych realiów, były to: inscenizacje herodów, szopek, sobótek, dożynek, chrzcin i przede wszystkim wesel (znane w latach 30. wesele lubelskie, czy herody). Teksty herodów krążą gdzieniegdzie jeszcze po dziś dzień. Są grywane przez amatorskie zespoły ludowe między innymi w Muzeum Wsi lubelskiej, czy na Przeglądzie Teatrów Obrzędowych w Nałęczowie i Tarnogrodzie.


Głównym propagatorem upowszechniania tak szeroko pojętej ludowej literatury był w ubiegłym wieku J. Cierniak, który odwoływał się do tradycji teatru obrzędowego, obyczajowego, zabawowego, a nawet sakralnego. Amatorskim inicjatywom teatralnym stawiał wysokie cele kształcące, edukacyjne, kulturowe. Formy obrzędowe w ten sposób kultywowane nabierały szczególnego wyrazu artystycznego i znacząco wpływały na życie artystyczne i towarzyskie wsi.


Obecnie znane są widowiska obrzędowe w zapisie P. Hołyszowej i innych twórców ludowych i regionalistów.
W świadomości społecznej jeszcze do niedawna istniał pogląd, że twórcy ludowi nie piszą, lub nie potrafią pisać dramatów w rozumieniu tradycyjnych kanonów literackich. Na tę świadomość miało zapewne wpływ przekonanie, że obrzędowe widowiska zastąpią ten właściwy dramat. Trzeba podkreślić, że w literaturze ludowej pojawiają się zawsze teksty i utwory wymykające się spod ścisłych, formalnych ustaleń gatunkowych. W Lubelskiem takim przykładem pozostaje chociażby twórczość I. Grabarczuka, którego dramaty spełniają wszelkie literackie wymogi. Na pograniczu tego pisarstwa pozostają też różne teksty paradramatyczne, skecze sytuacyjne, satyryczne, humorystyczne, czy okazjonalne. W ścisłym związku pozostają tutaj scenariusze inscenizacji, także kabaretowych, jak chociażby wysoko notowane scenariusze pióra Józefa Małka.

W polskiej literaturze ludowej za podstawowy gatunek liryczny (dawniej) przyjęto pieśni w wielu jej odmianach zależnych od tematu i okoliczności ich wykonywania. Jest to jednak odrębne, specjalistyczne zagadnienie, którym nie sposób się w tym miejscu zajmować.


Piśmiennictwo samorodne, amatorskie, środowiskowe, tworzące chłopski, wiejski nurt literatury polskiej stanowiło zalążkową formę piśmienniczą w kulturze typu ludowego, zdominowanej przez ustny obieg słowa (folklor); literatura ludowa swoje apogeum osiągnęła w latach 30. i 60. XX wieku; w dobie pouwłaszczeniowej była formą przekazywania samowiedzy warstwy chłopskiej, wyrazem dążeń emancypacyjnych, edukacyjnych oraz społecznych aspiracji środowisk chłopskich; w II Rzeczypospolitej ukształtowała się grupowa świadomość pisarzy ludowych, którzy identyfikowali się jako zbiorowość mająca własną historię polityczną i artystyczną.


Do literatury ludowej nie zalicza się pisarstwa robotniczego i proletariackiego (z lat 20. XX wieku) oraz tzw. ruchu robotników piszących po 1945 roku. Literatura ludowa w ujęciu typologicznym z przełomu XIX i XX wieku jest zjawiskiem pośredniczącym między zróżnicowaniem regionalnym (wariantywność charakterystyczna dla kultury folklorystycznej) a ujednolicającym działaniem systemu zorganizowanego życia literackiego.

 

Poezja ludowa

Poezja, oprócz pamiętnikarstwa, jest najbardziej typową formą pisanego słowa, która ograniczyła rozwój ustnej twórczości chłopskiej; jej pojawienie się było umotywowane specyfiką środowiska: potrzebą autokreacji (bliska folklorowi pozycja twórcy-wykonawcy), wysoki status mowy wiązanej uważanej za odpowiednik wszelkiej formy literackiej, prestiż społeczny pisarza-działacza, mitologizacja pisma i druku. Ponad półtorawieczna historia poezji potwierdziła jej wtórność estetyczno-formalną w ramach systemu polskiej kultury literackiej, oraz przewagę funkcji użytkowych nad estetycznymi, znaczenie (jako formy przekazu tradycji kultury narodowej, idei i propagandy politycznej) dla edukacji kulturalnej i kształtowania świadomości środowiskowo-grupowej chłopstwa.

Ujęcie typologiczne tekstów, różnorodnych pod względem poetyki i potencjalnych funkcji (począwszy od „przyfolklorystycznych” obiegów w sytuacjach ustnego wykonania autorskich tekstów, na przynależności do zorganizowanego życia literackiego i konwencji artystystycznej kończąc), pozwala wyróżnić zjawiska określone jako poezja:

magiczno-rytualna, reliktowa, będąca interpretacją cyklów przyrody, o funkcjach obrzędowo-sakralnych, z wyrazistym pierwiastkiem autorskim, zazwyczaj należąca jednak do obiegu ustnego (K. Zaborowska, R. Grzegorczykowa, K. Wołos);

religijna, stale żywotna, o funkcjach sakralno-obrzędowych; zawarte w niej motywy religijne i wizje chrześcijańskie są organicznie zespolone z ludową wyobraźnią (J. Luśtych, J. Myjak-Myjkowski, M. Kajka, Zaborowska);

moralizatorsko-dydaktyczna, o funkcjach wzorotwórczych, charakterystyczna dla II połowy XIX wieku i początku XX; zawiera np. pochwałę pobożności, pracowitości, trzeźwości, idealizację obyczajów przodków (F. Olszewski, W. Grzegorczyk-Poniewierka);

rodzinna i domowa, o funkcjach więziotwórczych i obrzędowych, propaguje i ocenia wzorce życia wspólnoty rodzinno-sąsiedzkiej; obejmuje m.in. teksty weselne, pogrzebowe, dożynkowe, poezję „pór roku”, śpiewniki domowe i towarzyskie (zwłasza na Śląsku); jest jednym z podstawowych nurtów polskiej poezji ludowej (J. Ligoń, J. Rak, D. Szendzielorz, P. Hołyszowa, S. Okoń, A. Skupień-Florek, J. Grabarczuk, A. Pach, W. Kuchta, M. Basa);

satyryczna i wierszowana, humorystyka, żywotny nurt o funkcjach ludycznych i regulacyjnych, obejmuje humoreski, bajki, satyry, fraszki (J. Rak, J. Ryś, W. Kunysz, J. Małek, W. Czubernatowa);

patriotyczno-obywatelska, eksponująca poczucie więzi narodowych, tradycji historycznej i wspólnoty językowej, zwłaszcza na Śląsku, Warmii i Mazurach (J. Ligoń, A. Samulowski, J. Kupiec, Kajka, F. Wilczek, F. Kuraś, J. Marcinek, Basa);

agitacyjno-polityczna, eksponująca ideały ruchów chłopskich i wartości etosu chłopskiego, z dominacją wierszowanej publicystyki społecznej; jeden z głównych nurtów poezji ludowej (M. Szarek, F. Magryś, Jantek z Bugaja, A. Kucharczyk, M. Kossowski, J. Kapuściński, S. Nędza-Kubiniec, W. Breowicz, M. Kozaczkowa);

liryka refleksyjna i osobista, o autonomicznej funkcji estetycznej i ekspresywnej, oprócz poezji religijnej nurt najbardziej dojrzały estetycznie; motywy refleksyjne są obecne w twórczości: M. Szarka, Raka, Hołyszowej, E. Wrony, S. Gąsienicy-Byrcyna, H. Nowobielskiej; lirykę osobistą uprawiał przede wszystkim Jan Pocek, a także: K. Sawczuk, E. Michalska, S. Buczyński.

Przedstawiciele pisarzy i poetów ludowych
Pośród ludowych pisarzy lubelskich daje się również zauważyć żywe zainteresowanie tematyką regionalną, kulturą regionu, historyczną tożsamością. Pisarze lubelscy zainteresowani są także twórczością literacką adresowaną do dzieci. Powstają więc utwory wierszowane i prozatorskie, głównie bajki – najczęściej wierszowane.
Tematy poruszane przez twórców należą do kręgu świata dzieci, ich najbliższego otoczenia, miejsc, rzeczy, zwierząt, które – wbudowane w nowy poetycki, liryczny kontekst – nabierają nowych barw i znaczeń. Przedstawicielami tego typu twórczości są m.in. Maria Gleń, Józef Małek, W. Głodowska itd.

 

Proza ludowa

Proza ludowa charakteryzuje się brakiem osobnej, stabilnej struktury gatunkowej, ma liczne paralele z pierwocinami stanowej literatury szlacheckiej.
Jej podstawowe typy:
Teksty praktyczne – użytkowe, poświadczane od przełomu XVIII i XIX wieku, na Śląsku zwane zapiśnikami: zapisy rodowodowe (B. Widera, K. Sobota), prognostyki, głosy na kalendarzach (J. Fronczyk), rękopiśmienne bloki typu silva rerum, kroniki lokalne (J. Gajdzica, A. Pustówka, M. Więcko).   
Relacje z podróży – (F. Boroń, J. Gallus, L. Wycisk), naiwne historiografie, formy epistolarne, korespondencje do prasy, sprawozdania z pielgrzymek; publicystyka o funkcjach dydaktyczno-moralizujących i politycznych, zamieszczana głównie w prasie ludowwej; podejmuje sprawy lokalne, gospodarcze, walkę o godność stanową chłopów, emancypację kulturową i polityczną, akcentuje ludowy stosunek do przeszłości (zabory, pańszczyzna); formalnie nawiązuje do gatunku przypowieści (J. Bojko, F. Wójcik, M. Jasionowski, Wątki Wiącek, B. Stolarski).
Pamiętniki samorzutne oraz inspirowane (konkursowe), wspomnienia, sporadycznie autobiografie (M. Szarek, F. Kuraś) oraz dzienniki (W. Daruk). To wyraz dążeń społecznych, zapis stanowej identyfikacji i kulturowej tożsamości, świadectwo kształtowania się osobowości pod wpływem działania zmian społecznych. Do typowych pamiętników należą: rodzinno-lokalne (J. Słomka, T. Skorupka); historyczne powstańcze, żołnierskie i partyzanckie (J. Ciszek, I. Drygas, J. Pilch, K. Omyła, M. Basa), społeczne dotyczące konfliktów społecznych i politycznych (K. Deczyński, J. Bojko), dokumentujące udział w instytucjach życia publicznego i w ruchu chłopskim (W. Witos, S. Sikoń, J. Stryczek); jest to najbogatsza forma słowa ludowego; formy narracyjno-fabularne (pisana beletrystyka ludowe), o cechach dydaktyczno-moralizatorskich oraz ludycznych. Pojawiający się w nich zalążkowo fikcyjny typ świata przedstawionego nie przekracza jednak lokalnej (środowiskowej) koncepcji prawdy i prawdopodobieństwa; także podstawowe gatunki: przypowieść, powiastka alegoryczna (P. Borowy), nowela dydaktyczna (J. Bojko), gawęda, humoreska, anegdota, opowieść z życia (J. Kupiec, W. Kunysz, A. Pach, B. Pietrak); sporadycznie formy parapowieściowe (M. Jasionowski, R. Turek).

 

Dramat ludowy

Próby chłopskiego dramatopisarstwa towarzyszyły bogatemu ruchowi amatorskich teatrów ludowych, który jako zjawisko kulturalno-społeczne wykrystalizował się w końcu XIX wieku (głównie w Galicji i na Śląsku), miał ponadlokalne formy organizacji (np. Związek Teatrów i Chórów Włościańskich założony w 1907 roku we Lwowie); pisarze ludowi tworzyli „dialogi”, obrazki sceniczne o treściach religijnych, moralizatorskich i patriotycznych. Są one dobrze udokumentowane na Śląsku z II połowy XIX wieku i z początku XX wieku (A. Sikora, J. Ligoń, P. Kołodziej); próby dramatopisarstwa w ścisłym sensie podejmowali m.in.: J. Kania, M. Jasionowski, J. Marcinek, M. Bachleda-Curuś, F. Legierski). W dwudziestoleciu międzywojennym kontynuowano formy teatru i dramatu obrzędowego (o zarysowanym scenariuszu, bez ustalonego tekstu), odwołujące się do lokalnych realiów, były to: inscenizacje herodów, szopek, sobótek, dożynek, chrzcin i przede wszystkim wesel. Amatorskim ruchem teatralnym kierowały organizacje, m.in.: założony w Warszawie Związek Teatrów Ludowych oraz Instytut Teatrów Ludowych, które finansowały czasopismo „Teatr Ludowy”; głównym ideologiem ruchu był J. Cierniak, który odwoływał się do tradycji teatru sakralnego, obrzędowego, obyczajowego, zabawowego; teatrowi amatorskiemu stawiał cele kulturalne i społeczno-wychowawcze. Były one odmienne w różnych środowiskach.


Rekonstruowane formy obrzędowe współtworzyły formy życia artystystycznego i towarzyskiego na wsi; współcześnie dominują scenariusze widowisk obrzędowych (Pach, Kunysz, Hołyszowa, M. Burzyńska). Po treści pozaobrzędowe, obyczajowe i społeczno-polityczne sięga ruch kabaretów wiejskich.

We współczesnym pisarstwie ludowym niektórzy krytycy literaccy wyróżniają pewne dające się uchwycić nurty dla niego charakterystyczne. I tak w najogólniejszym zarysie podaje się trzy zasadnicze kierunki uwzględniające przede wszystkim treści tego pisarstwa i ekspresję autorskiej wypowiedzi. Są to:

Nurt folklorystyczny – gdzie autorzy bazują na zasobach tradycji lokalnej;
Nurt folkloryzujący – bazujący na tej tradycji z artystycznym jej przetwarzaniem;
Nurt eksperymentujący z ekspresją autorskiej wypowiedzi właściwej dla literatury powszechnej.

Pośród krytyków literackich panuje przekonanie o potrzebie wyodrębnienia bardziej szczegółowych rozróżnień – przyjętych tutaj jako pojęcie nurtów określonych przez trzy podstawowe kryteria: podjętej tematyki utworów, ich stylistycznego wzorca i gatunku.
Za Janem Adamowskim – znakomitym znawcą ludowej literatury – podajemy te nurty z ich czołowymi przedstawicielami. Ograniczamy się w tym miejscu oczywiście tylko do interesującej nas Lubelszczyzny.
Nurt folklorystyczny najbliższy korzeniom chłopskiej kultury. Uwidacznia się szczególnie w liryce i poezji, sięgającej stylistycznie i tematycznie do pierwszych wzorców pisanego folkloru w przeważającej części opartego na starych pieśniach ludowych, czy okolicznościowych przyśpiewkach. Kontynuację tych pieśni dostrzec można w wierszowanych legendach, opowieściach ludowych, których wątki i treści często bywają czerpane z ballad i śpiewanych romansów. Poetyka jednych i drugich ma ze sobą wiele wspólnego.
Przedstawiciele nurtu folklorystycznego to m.in. W. Iwanowski, K. Wołos.
Nurt tekstów życzeniowych (okazjonalnych, związanych ze świętami dorocznymi i rodzinnymi). Przedstawiciele tego nurtu to m.in. F. Boryta, W. Głodowska, K. Wiśniewska.
Nurt etnograficzny z tekstami poetyckimi i prozatorskimi, kultywujący pamięć tradycyjnych zwyczajów, obrzędów, wierzeń. Przedstawiciele tego nurtu to m.in. F. Boryta, W. Kuchta, Czesław Maj.
Nurt gawędziarski z zasadniczą cechą narracji odautorskiej, przybierającej postać wartkiej opowieści o ważnych zdaniem autora wydarzeniach, ludziach, historiach. Przedstawiciele tego nurtu to m.in. B. Pietrak Czesław Maj, F. Boryta, J. Radomska, K. Wiśniewska.
Nurt pamiętnikarski, mający cechy dokumentu, inspirowany miedzy innymi konkursami, ale też inspirowany własną potrzebą zachowania, ocalenia dla potomnych zapisu ważnych dla życia danej społeczności wydarzeń. Jego przedstawiciele to m.in. W. Daruk, S. Buczyński.
Nurt z tematem wojny, gdzie w twórczości pisarskiej przeważają elementy wspomnieniowe dotyczące wojennych wydarzeń albo bezpośrednie do nich nawiązania, refleksje. Przedstawicielami są m.in.: S. Buczyński, J. Pocek, A. Magdziak, W. Sitkowski.
Nurt satyryczny, z ciekawą formą fraszki, który stara się napiętnować plagi i rażące wady społeczne. Można tutaj wymienić najczęściej krytykowany alkoholizm, pieniactwo, nieróbstwo itp. Przedstawiciele tego nurtu to m.in. J. Grabarczuk B. Pietrak, W. Sitkowski, J. Małek.

 

Najnowsze nurty prozatorskie i poetyckie

Obecnie w literaturze ludowej daje się zauważyć nowsze nurty prozatorskie i poetyckie, w których znajdują się teksty z dominującą refleksją twórcy nad podstawowymi, egzystencjalnymi zagadnieniami: życia, śmierci, samotności, przemijania. Tutaj też wyraźnie wyodrębnia się poezja religijna.
Przeważają w niej formy modlitewne, dziękczynne, intencjonalne, utwory religijne o wyraźnym odniesieniu do Boga-Stwórcy, do Maryi-Matki (liryka maryjna), teksty pieśni religijnych itp. Ostatnio pojawiła się w pisarstwie ludowym mnogość tekstów związanych z osobą błogosławionego Jana Pawła II, o większej lub mniejszej wartości artystycznej, będących przejawem religijnego i duchowego zrywu. W prozatorskich utworach wysuwają się one na pierwszy plan. Biblijne wątki, zasłyszane opowieści o świętych, o epizodach z ich życia dobarwianych wyobraźnią i twórczymi domysłami, tworzą bogaty zbiór tekstów, które zaliczyć można do pisarstwa ludowego o konkretnym, moralnym wydźwięku.


Opowieści te dotyczą często wydarzeń z dziejów Świętej Rodziny, niosąc znamiona literatury apokryficznej. Podania i legendy z przewagą chrystologicznych i maryjnych motywów zawierają pewne uniwersalne prawdy, będące wartościami przekazywanymi z pokolenia na pokolenie. Można odnaleźć tu również ballady czy wierszowane legendy. Tworzą one swoisty pomost między religijnością ludu a jej literaturą. W kontekście tym powstają utwory poetyckie czy prozatorskie, chcące zarejestrować ważniejsze święta i uroczystości uwzględnione w cyklu liturgicznym roku kościelnego, z całą bogatą spuścizną tekstów związanych z okresem Bożego Narodzenia czy Wielkanocy. Znajdują się tutaj utwory poetyckie, prozatorskie, krótkie teksty, chcące niejako zarejestrować uroczystość.

 

Inspiracje klasyką

Niektórzy pisarze zostali zainspirowani twórczością znanych autorów, takich jak: Jan Kochanowski, Maria Konopnicka, Adam Mickiewicz. Inspiracja ta dostrzegalna jest zarówno w samych tekstach literackich, jak i ich formie gatunkowej.


Cechą charakterystyczną owej literatury jest silny pierwiastek liryczny ujawniający się w nasyceniu jej treści skoncentrowanych głównie wokół podstawowych wartości takich jak rodzina, dom, praca. W przypadku tej literatury można mówić nawet o kulcie małej ojczyzny, przeniesionym w najszerszy wymiar społeczny naszego kraju. To przeniesienie dotyka w konkretny sposób rzeczywistości chłopskiego życia – materialnej, obyczajowej, kulturowej. Znamiennym jej rysem pozostaje też kult ziemi – miejsca najsilniej może jednoczącego pisarza wertykalnie,w przestrzeni sacrum i profanum, w której rodzi się, żyje, wzrasta i umiera. Stąd też literatura ta odzwierciedla niejako życie pisarza, poety w tej najbardziej osobistej tkance, wrażliwej na piękno i jego kontemplację w różnorodnych odcieniach wzruszeń. Jako przykład można tu podać sonety S. Bojarczuka lub treny S. Buczyńskiego, lapidarną lirykę Józefa Małka, subtelność poetyckiej wypowiedzi S. Szymbor, wymykające się potocznym definicjom ludowego pisarstwa.


Treści wielu z tych utworów sięgają w przeszłość autorów, w ich lata dziecinne i młodość. Jest to cecha charakterystyczna wyróżniająca ludową literaturę. Widoczna jest w niej także współczesność z jej węzłowymi wydarzeniami, niepokojami, dramatami wstrząsającymi ludzkość. Jej nadzieje i zmagania, problemy i zagrożenia. Jest więc to pisarstwo na wskroś humanistyczne, egzystencjalne, nierzadko przeniknięte liryczną refleksją, poetycką zadumą.

Teksty literackie, ludowe i opracowania naukowe są systematycznie zamieszczane w czasopismach: „Regiony” (od 1975), „Biuletyn Informacyjny Stowarzyszenia Twórców Ludowych” (od 1971, przekształcony 1986 w „Twórczość Ludową”). Ukazują się wydawnictwa seryjne: Lubelska Biblioteka Ludowa (133 t., w tym 8 antologii Wieś tworząca), tzw. zgrzebna seria LSW (118 t.), Biblioteka „Dziedzictwo Stowarzyszenia Twórców Ludowych” (które może się poszczycić wydaniem kilkudziesięciu już tomików ludowej twórczości).


Na podstawie materiałów źródłowych z Archiwum Literatury Ludowej prowadzonego pod kierunkiem Stefana Aleksandrowicza w Muzeum Wsi lubelskiej

Literatura

Adamowski J., Współczesne pisarstwo i pisarze ludowi (początki, nurty i style), [w:] Niewiadomski D., Literatura ludowa. Stan współczesny, cz.2.
Aleksandrowicz S. [wybór i wstęp], Całe bogactwo domu, Muzeum Wsi Lubelskiej Lublin 1986.
Aleksandrowicz S. [wybór i wstęp], Niewiadomski D. [wstęp], Chłopscy pisarze Lubelszczyzny. Katalog wystawy. Wybór, Lublin 1995.
Aleksandrowicz S. [wybór i posłowie], Nasz chleb powszedni, Muzeum Wsi Lubelskiej, Lublin 1983.
Kosienkowska H. [wybór, oprac., wstęp], Wieczorne pacierze, Lublin 1995.
Kościuk A., Wierność ojcowskim wskazaniom. O poezji ludowej [rozmowa], [online] http://www.gadki.lublin.pl/gadki/artykuł.php?nr_art=229 [dostęp: 8.12.2011]
Maj C., Ścieżką przez Motycz, Lublin 2010;
Maj C., Utkane z pamięci. Motyckie wspomnienia i opowieści, Lublin 2002.
Małek J., Za siódmą bajką. Wiersze i bajki, Lublin 1984.
Michalski W., Od Przybosia do „Przebudzenia", [w:] Michalski W., Zięba J. [red.], Lublin literacki 1932–1982. Szkice i wspomnienia, Lublin 1984.
Niewiadomski D., Pisarstwo ludowe. Tradycja – stan współczesny, tendencje i perspektywy rozwoju, [w:] „Twórczość ludowa” ,nr 1–2, 2007.
O kulturze ludowej, antologia. Pisarze ludowi, t. 1–2, 1938.
Pigoń S., Zarys nowszej literatury ludowej, Warszawa 1946.
Pigoń S., Zarys nowszej literatury ludowej, [w:] tegoż, Na drogach kultury ludowej. Rozprawy i studia, Warszawa1974.
Sidoruk S., Oblicza Kresów, Stowarzyszenie Twórców Ludowych, Lublin 2009.