Ośrodek „Brama Grodzka - Teatr NN” jest samorządową instytucją kultury działającą w Lublinie na rzecz ochrony dziedzictwa kulturowego i edukacji. Jej działania nawiązują do symbolicznego i historycznego znaczenia siedziby Ośrodka - Bramy Grodzkiej, dawniej będącej przejściem pomiędzy miastem chrześcijańskim i żydowskim, jak również do położenia Lublina w miejscu spotkania kultur, tradycji i religii.

Częścią Ośrodka są Dom Słów oraz Lubelska Trasa Podziemna.

Ośrodek „Brama Grodzka - Teatr NN” jest samorządową instytucją kultury działającą w Lublinie na rzecz ochrony dziedzictwa kulturowego i edukacji. Jej działania nawiązują do symbolicznego i historycznego znaczenia siedziby Ośrodka - Bramy Grodzkiej, dawniej będącej przejściem pomiędzy miastem chrześcijańskim i żydowskim, jak również do położenia Lublina w miejscu spotkania kultur, tradycji i religii.

Częścią Ośrodka są Dom Słów oraz Lubelska Trasa Podziemna.

Etnografia Lubelszczyzny – cykl roczny w kulturze polskiej

Przed przyjęciem chrześcijaństwa plemiona słowiańskie zamieszkujące teren dzisiejszej Polski wytworzyły własne kalendarze obrzędowe – rok podzielony był na okresy, których wyznacznikami były rozmaite święta. Obchodzono wtedy głównie trzy święta doroczne – Godnie Święta, Jare Święta i Kupale Święta. Procesy tworzenia chrześcijańskiej obrzędowości dorocznej społeczeństwa polskiego wyrażały się z jednej strony w chrystianizacji dawnych świat słowiańskich i związanych z nimi form obrzędowych, z drugiej strony we wprowadzeniu do Polski nowych świąt o charakterze kultowym i związanych z nimi obrzędów liturgicznych. Nowe święta adaptowane w kulturach chłopskich bardzo mocno obudowane były lokalnymi formami obrzędowości tradycyjnej, najczęściej o charakterze magicznym (wróżby) i ludycznym (zabawy). Prowadziło to do obniżenia treści doktrynalnych, co powodowało ostry sprzeciw Kościoła. W okresie kontrreformacji nastąpiło jednak mocne rozwiniecie obrzędowości liturgicznej i podkreślenie znaczenia świat w życiu społeczeństwa. Począwszy od połowy XIX wieku następuje zjawisko stopniowej laicyzacji świąt wyznaniowych. Szczególne nasilenie tego procesu obserwujemy współcześnie.
Obrzędowość stanowiła m.in. wyraz uzewnętrznienia dążeń człowieka do poznania i podporządkowania sobie tajemnych i groźnych mocy tkwiących w otaczającej go rzeczywistości przyrodniczej. Realizacja tych dążeń znajdowała odzwierciedlenie w różnych czynnościach i praktykach magicznych; stanowiły one formę obrzędu o specyfice magicznej. W polskiej kulturze ludowej do tej pory znajdujemy reliktowe formy starosłowiańskiej obrzędowości magicznej. W skład naszej kultury wchodzą również obrzędy chrześcijańskie o charakterze magiczno-religijnym oraz obrzędy świeckie.

Spis treści

[RozwińZwiń]

Każdy naród poprzez swój rozwój na przestrzeni czasu wytwarza własną kulturę obyczajową, a w jej ramach określony kalendarz różnorodnych świąt natury rocznicowo-okazjonalnej oraz związaną z nimi symbolikę i formy obrzędowe. Kalendarz świąteczno-obrzędowy obejmował zasięgiem swojej funkcjonalności coraz to szersze kręgi społeczne i z czasem stawał się powszechnym zjawiskiem kulturowym danego narodu. Faktem jest natomiast, że ustanowione święta same podlegają dialektycznym prawom ciągłych przeobrażeń. Zmienia się istota i charakter obyczajów świętowania oraz towarzyszących im form obrzędowych, zmienia się także interpretacja ich społecznej użyteczności i wartości. Kalendarz stanowi szczególnie istotną formę społecznego przekazu całego kulturowego dziedzictwa poprzednich pokoleń, jednocześnie symbolizuje najcenniejsze wartości dnia dzisiejszego tej wspólnoty. Nasza kultura ogólnonarodowa wyrosła z gleby kultur chłopskich (dopiero od XIX wieku określanych mianem kultury ludowej) i swój ostateczny kształt uzyskała w wyniku procesów dyfuzji kulturowej.
W roku kościelnym splata się kościelne prawo kultowe z ludowym stosunkiem do sił nadprzyrodzonych. Obok urzędowej liturgii kościelnej istnieją obyczaje ludowe, swoista liturgia ludowa, wyrażająca wydarzenia roku kościelnego. Ludowy lęk religijny przed świętymi przedmiotami i nadnaturalnymi siłami personalnymi kojarzy się w szczególny sposób z eudajmonistycznym pożądaniem dobrego zdrowia, dobrobytu i szczęścia doczesnego. Lud katolicki jednak nie traktuje kultu religijnego jako prostego środka do zdobycia pożądanych dóbr, lecz ceni go jako cel sam w sobie. Kult spełnia w jego życiu nie tylko funkcje czysto religijne (numinotyczne), ale i estetyczne, a udział w kulcie kościelnym rodzi zadowolenie i radość. Jest to ważny element wszystkich religii ludowych ― starożytne uroczystości świątynne i ofiarnicze były dniami radości całego ludu.
Rok obrzędowo-liturgiczny jest związany zarówno z życiem przyrody, jak i człowieka. Symbolizuje on ideę regeneracji społeczności ludzkiej przez czynne uczestnictwo w odradzaniu życia roślinnego za pomocą licznych rytów dotyczących wegetacji. W szczególny sposób związek roku liturgicznego z życiem przyrody uwydatnia się w religijności ludu wiejskiego. Rolnik bowiem wkracza bezpośrednio w życie przyrody, włącza się w określoną „przestrzeń” sakralną, od której jest uzależniony, jego praca jest zależna od danego okresu czasu, od zmiany pór roku i przyczynia się bezpośrednio do wzrostu płodności ziemi. Więź społeczeństw rolniczych z zamkniętymi cyklami czasu wyjaśnia znaczenie wielu obrzędów dotyczących „wypędzania” jednej pory roku przez następną oraz starego roku przez rok nowy. Rok liturgiczny symbolizuje też najważniejsze wydarzenia życia ludzkiego, a zwłaszcza narodziny, małżeństwo i śmierć.
Rok to jakby układ przemijających i powracających cykli, na które składają się poszczególne miesiące – pozwala to nieco oswoić i dodatkowo uporządkować sposób pojmowania zjawiska czasu. Dawniej pojęciem miesiąc obejmowano okres czasu między kolejnymi zjawiskami nowiu księżyca, stąd w kulturze ludowej księżyc bywa nazywany miesięcznikiem, miesiączkiem. Według tej rachuby początek roku kalendarzowego przypadał na dzień następny po pierwszym nowiu wiosennym.
W perspektywie cyklu rocznego znaczny wpływ na ludność, szczególnie wiejską, miały ważne dla tożsamości tej kultury obyczaje, zwyczaje, obrzędy oraz mniejsze i większe święta.
Obyczaj to powszechnie uznawany, trwały i uświęcony tradycją sposób postępowania w określonych okolicznościach, charakterystyczny dla danego środowiska społecznego, terytorium i przedziału czasowego. Jest powielanym zachowaniem się ludzi w określonych okolicznościach, to zachowanie wymagane – nieprzestrzeganie go wywołuje określoną reakcję środowiska, dezaprobatę, naganę czy nawet karę. Za pomocą obyczaju wspólnota broni swojej spoistości i odrębności. Obyczaje w dużej mierze opierają się na tradycji – coś obowiązuje, ponieważ „zawsze się tak robiło”. W mowie potocznej pojęcia obyczaj i zwyczaj, często używane są zamiennie, jednak nie oznaczają tego samego. Terminem zwyczaj określamy każde zachowanie człowieka, które jest powielane w analogicznych sytuacjach. Może to być zachowanie charakterystyczne dla jednostki lub grupy społecznej. W odróżnieniu od obyczaju, zwyczaj nie jest zachowaniem bezwzględnie wymaganym, nieprzestrzeganie go nie powoduje negatywnej reakcji otoczenia. Natomiast mówiąc o obrzędach, mamy na myśli zespoły określonych czynności, słów i gestów, wykonywanych według trybów ustalonych przez tradycję, obyczaj lub prawo. Stanowią one zarazem całościową zewnętrzną oprawę ważnych wydarzeń, sytuacji i rocznic występujących w życiu publicznym i prywatnym. Obrzędy kształtują i umacniają więzi społeczne, uświetniają ważne momenty w życiu jednostek i wspólnot. Dostarczają również przeżyć o charakterze emocjonalno-psychologicznym i ludyczno-rekreacyjnym, w pewnym sensie zaspokajają także estetyczne potrzeby wyobraźni ludzkiej. Podniosłe i okazałe obrzędy często określane są mianem ceremonii. Termin ten używany jest również w węższym zakresie jako oznaczenie porządku poszczególnych faz czynności wykonywanych w trakcie trwania obrzędu o charakterze nadzwyczajnym. Obrzędy takie nazywano uroczystościami. Podobne znaczenie ma termin rytuał oznaczający zwykle stronę zewnętrzną obrzędu.
Przez pojęcie święta należy rozumieć dzień lub dni poświęcone uczczeniu ważnych i podniosłych wydarzeń. Święta znajdują swoje uzasadnienie w tradycji, która oddziałując na bieg ludzkiego życia, kształtuje określone stereotypy ich powielania. Święto związane jest z grupą obrzędów, za pomocą których przekazywane są zawarte w nim treści.
 




Opracowanie: Piotr Lasota

Literatura

Leonard Pełka, Polski rok obrzędowy. Tradycje i współczesność, Młodzieżowa Agencja Wydawnicza, Warszawa 1980.
Józef Keller i in., Zwyczaje, obrzędy i symbole religijne, Warszawa 1974.