Ośrodek „Brama Grodzka - Teatr NN” jest samorządową instytucją kultury działającą w Lublinie na rzecz ochrony dziedzictwa kulturowego i edukacji. Jej działania nawiązują do symbolicznego i historycznego znaczenia siedziby Ośrodka - Bramy Grodzkiej, dawniej będącej przejściem pomiędzy miastem chrześcijańskim i żydowskim, jak również do położenia Lublina w miejscu spotkania kultur, tradycji i religii.

Częścią Ośrodka są Dom Słów oraz Lubelska Trasa Podziemna.

Ośrodek „Brama Grodzka - Teatr NN” jest samorządową instytucją kultury działającą w Lublinie na rzecz ochrony dziedzictwa kulturowego i edukacji. Jej działania nawiązują do symbolicznego i historycznego znaczenia siedziby Ośrodka - Bramy Grodzkiej, dawniej będącej przejściem pomiędzy miastem chrześcijańskim i żydowskim, jak również do położenia Lublina w miejscu spotkania kultur, tradycji i religii.

Częścią Ośrodka są Dom Słów oraz Lubelska Trasa Podziemna.

Edward Rydz-Śmigły (1886–1941)

Edward Rydz-Śmigły – polityk niepodległościowy, oficer Legionów Polskich, Marszałek Polski (1936), Naczelny Wódz w czasie wojny obronnej we wrześniu 1939 roku.

 

Spis treści

[RozwińZwiń]

Dzieciństwo i młodość

Edward Rydz urodził się w 1886 roku w Brzeżanach na terenie ówczesnej Galicji Wschodniej. Jego ojciec był ułanem w armii austriackiej, a potem policjantem. Młody Edward szybko stracił rodziców – ojciec umarł gdy chłopiec miał 2 lata, matka – gdy skończył 10 lat.
Dzięki opiece Uranowiczów, rodziny inteligenckiej, poszedł do szkoły, gdzie osiągał bardzo dobre wyniki. Zaangażował się tam w działalność niepodległościową grupy „Odrodzenie”. W roku 1905 zdał maturę z wyróżnieniem. Rozpoczął wtedy studia na Akademii Sztuk Pięknych w Krakowie.

Początek działalności niepodległościowej

W 1907 roku Rydz zainteresował się polityką, brał udział w akcjach agitacyjnych na wsi. Rok później wstąpił do Związku Walki Czynnej, gdzie spotkał wiele wybitnych postaci, m.in. Walerego Sławka i Andrzeja Prystora. Wkrótce porzucił karierę artystyczną i rozpoczął studia na wydziale filozoficznym Uniwersytetu Jagiellońskiego. W latach 1910–1911 odbył obowiązkową austriacką szkołę wojskową w Wiedniu. Przykładał się do nauki taktyki i strategii, uważając, że może się to przydać do walki o niepodległość Polski. Po służbie w wojsku austriackim otrzymał stopień chorążego i został przeniesiony do rezerwy. W latach 1912–1913 ukończył kursy oficerskie Związku Strzeleckiego, ukończył też przerwane studia na ASP. Stał się cenionym doradcą Józefa Piłsudskiego. W konspiracji używał pseudonimu „Śmigły”, który potem dołączył do swojego nazwiska.

I wojna światowa

Po wybuchu I wojny światowej został wcielony do austriackiego wojska. Gdy Piłsudski rozpoczął tworzenie Legionów Polskich, Edward Rydz-Śmigły został promowany na dowódcę 3 batalionu. Szybko awansował na stopień majora. Wziął udział w bitwach pod Anielinem i Łowczówkiem, a w roku 1915 dowodzony przez niego oddział wyróżnił się w bitwie pod Konarami, gdzie Rydz-Śmigły walczył z niezwykłą odwagą. Wraz z I Pułkiem Piechoty Legionów przeszedł cały szlak bojowy w latach 1915–1916. W roku 1917 odmówił złożenia przysięgi na wierność cesarzowi Niemiec (tzw. kryzys przysięgowy) i został usunięty z armii, bez prawa noszenia munduru. Ponieważ Józef Piłsudski został uwięziony w Magdeburgu, Rydz-Śmigły w jego imieniu przejął dowodzenie Polską Organizacją Wojskową. Zreorganizował szeregi POW i rozwinął jej działalność na obszar Galicji. Gdy zaproponowano mu miejsce w rządzie Świerzyńskiego, odmówił, co było jedną z przyczyn załamania się gabinetu.

Tymczasowy Rząd Ludowy

Na początku listopada 1918 roku rozpoczął przygotowania do przejęcia władzy przez obóz niepodległościowy. Na miejsce przewrotu wybrał Lublin, zarządził mobilizację POW i przybył do miasta 3 listopada. O planach przewrotu dowiedział się przedstawiciel Rady Regencyjnej, Juliusz Zdanowski. Po rozmowie z nim Rydz-Śmigły przyjął propozycję objęcia dowodzenia nad całością wojsk polskich w Galicji. Złożył przysięgę na wierność Radzie Regencyjnej (niektóre źródła świadczą, że przysięgał na wierność ojczyźnie, nie Radzie). Wciąż jednak planował przejęcie władzy. Gdy powstał Tymczasowy Rząd Ludowy Republiki Polskiej, oddziały POW pod komendą Rydza-Śmigłego stały się główną siłą zbrojną popierającą zamach stanu. On sam otrzymał stopień generała podporucznika i tekę ministra wojny w zastępstwie Józefa Piłsudskiego. Zarządził rozwiązanie Polskiej Organizacji Wojskowej jako siły konspiracyjnej i jawne występowanie jako przedstawiciele nowego rządu. Jedenastego listopada udał się do Warszawy na spotkanie z uwolnionym przez Niemców Józefem Piłsudskim. Został przez niego mianowany dowódcą Okręgu Generalnego Lublin, zaś miesiąc później Okręgu Generalnego Warszawa.

Wojna z ZSRR

W następnych latach Edward Rydz-Śmigły dowodził operacjami wojskowymi w wojnach z Ukrainą Naddnieprzańską (1919) i ZSRR (1920), osiągając znaczne sukcesy. Jego oddziały 7 maja 1920 roku zajęły Kijów, lecz wkrótce musiały się wycofać przed nacierającą Armią Czerwoną. Po ustabilizowaniu frontu na Wołyniu i rozpoczęciu uderzenia znad Wieprza, Śmigły dowodził Frontem Środkowym. Jego oddziały, ścigając rozbite wojska bolszewickie, wkroczyły do Grodna i odegrały kluczową rolę w bitwie na Niemnem w dniach 20–28 września 1920 roku.

II Rzeczpospolita

Po zawarciu pokoju z ZSRR w Rydze 18 marca 1921 roku, Rydz-Śmigły został jednym z inspektorów Wojska Polskiego. Cały czas popierał Piłsudskiego i cieszył się jego zaufaniem. Nie wziął jednak udziału w przewrocie majowym w 1926 roku. Po udanym zamachu stanu Piłsudskiego wycofał się z polityki i zajął się pracami wojskowymi. Na scenę polityczną wrócił dopiero 11 maja 1935 roku, gdy został wezwany na rozmowę przez umierającego Józefa Piłsudskiego. Dwa dni później prezydent Ignacy Mościcki mianował Rydza-Śmigłego Generalnym Inspektorem Sił Zbrojnych, co było najwyższym stanowiskiem wojskowym w II RP. Odtąd stale wzrastało znaczenie generała w polityce. Widziano w nim następcę Piłsudskiego, osobę jednoczącą Polaków w nadchodzącym konflikcie zbrojnym. Dziesiątego listopada 1936 roku otrzymał buławę marszałkowską, stając się drugim Polakiem w historii piastującym to stanowisko.
Edward Rydz-Śmigły już w 1935 roku trafnie przewidział, że wojna z Niemcami jest nieunikniona. W czasie, gdy Niemcy dokonywali remilitaryzacji Nadrenii, Polska zgłosiła zachodnim mocarstwom gotowość do podjęcia akcji zbrojnej. Francja i Anglia nie podjęły jednak żadnych działań. Mimo to Rydz-Śmigły opowiadał się nadal za ścisłym sojuszem z nimi, mając nadzieję na powstrzymanie agresji Niemiec. Gdy w 1937 roku Hermann Göring oferował Polsce przystąpienie do paktu antykominternowskiego i wspólny atak na ZSRR, marszałek odmówił. W roku 1937 zaangażował się w działalność Obozu Zjednoczenia Narodowego, organizacji narodowo-militarystycznej. W następnym roku nadzorował konflikt graniczny z Litwą i zajęcie Zaolzia. Przed wybuchem II wojny światowej opracowywał plany obrony przed Niemcami.

II wojna światowa

We wrześniu 1939 roku, mianowany Naczelnym Wodzem, dowodził obroną kraju przed Wermachtem. Popełnił kilka ważnych błędów strategicznych, wynikało to jednak przeważnie z braku łączności i słabego rozpoznania. Miał ciągle nadzieję na interwencję Anglii i Francji, nakazał więc obronę Warszawy do końca. Sam w tym czasie wycofał swój sztab aż na granicę rumuńską, co wielu Polaków uznało za tchórzostwo. Gdy na tereny polskie wkroczyła 17 września Armia Czerwona, Rydz-Śmigły nie wypowiedział ZSRR wojny i wydał kontrowersyjny rozkaz o unikaniu walki z wojskami radzieckimi. Osiemnastego września marszałek uznał, że sytuacja kraju jest beznadziejna i przekroczył granicę rumuńską. Ponieważ na terenie Polski walki trwały jeszcze przeszło dwa tygodnie, decyzja ta została poczytana przez środowisko wojskowe za zdradę. Internowany w Rumunii, 27 października Rydz-Śmigły złożył dymisję ze stanowiska Naczelnego Wodza. W roku 1940 udało mu się uciec na Węgry, skąd rok później powrócił do znajdującego się pod okupacją kraju. Prawdopodobnie chciał podjąć konspiracyjną walkę z Niemcami, próbował nawiązać kontakt z Związkiem Walki Zbrojnej. W podjęciu szerszej działalności przeszkodziła mu choroba. W nocy z 1 na 2 grudnia Marszałek Rydz-Śmigły zmarł. Dla zachowania konspiracji pochowano go cmentarzu powązkowskim pod nazwiskiem Adam Zawisza.
Istnieje również inna wersja wydarzeń dotyczących śmierci marszałka. Według niektórych historyków, miał on planować przejęcie władzy nad polskim państwem podziemnym. Zamach stanu jednak udaremniono, a Rydz-Śmigły został uwięziony przez AK. Według tej wersji zmarł na gruźlicę w sanatorium w Otwocku w sierpniu 1942 roku.
 

Opracował Ziemowit Karłowicz

Zdjęcia

Inne materiały

Słowa kluczowe