Ośrodek „Brama Grodzka - Teatr NN” jest samorządową instytucją kultury działającą w Lublinie na rzecz ochrony dziedzictwa kulturowego i edukacji. Jej działania nawiązują do symbolicznego i historycznego znaczenia siedziby Ośrodka - Bramy Grodzkiej, dawniej będącej przejściem pomiędzy miastem chrześcijańskim i żydowskim, jak również do położenia Lublina w miejscu spotkania kultur, tradycji i religii.

Częścią Ośrodka są Dom Słów oraz Lubelska Trasa Podziemna.

Ośrodek „Brama Grodzka - Teatr NN” jest samorządową instytucją kultury działającą w Lublinie na rzecz ochrony dziedzictwa kulturowego i edukacji. Jej działania nawiązują do symbolicznego i historycznego znaczenia siedziby Ośrodka - Bramy Grodzkiej, dawniej będącej przejściem pomiędzy miastem chrześcijańskim i żydowskim, jak również do położenia Lublina w miejscu spotkania kultur, tradycji i religii.

Częścią Ośrodka są Dom Słów oraz Lubelska Trasa Podziemna.

Dzielnice Lublina - Podzamcze (dzielnica żydowska)



 

Spis treści

[RozwińZwiń]

Dzielnica żydowska na Podzamczu

Gdy mówimy o żydowskim Lublinie, mamy na myśli przede wszystkim Podzamcze - dzielnicę żydowską usytuowaną w sąsiedztwie Starego Miasta, wokół wzgórza zamkowego. Właśnie tutaj, w miejscu pierwotnego osadnictwa żydowskiego znajdowało się największe skupisko lubelskich Żydów.

Jedną z najstarszych ulic tej dzielnicy była Szeroka, która przebiegała w miejscu dzisiejszego Placu Zamkowego, na północ od Starego Miasta. Ten dawny trakt wylotowy był pierwotnie miejscem, gdzie zakładali swe siedziby bogaci i wpływowi lublinianie wyznania mojżeszowego. Znajdowały się tu ważne żydowskie instytucje, między innymi Sejm Czterech Ziem, najstarsza drukarnia hebrajska, czy dwór sławnego cadyka zwanego Widzącym z Lublina.
Przy pobliskiej Jatecznej, ulicy równie starej, położnej po północnej stronie zamku, mieściły się najstarsze i najważniejsze instytucje Gminy Żydowskiej (Wielka Synagoga, dawna jesziwa, mykwa, rytualne jatki czy talmud tora). Po przeciwnej stronie wzgórza zamkowego rozciągały się najuboższe ulice dzielnicy żydowskiej: Krawiecka i Podzamcze. Tuż przy wzgórzu stała synagoga Saula Wahla. Równolegle do Szerokiej ciągnęła się ulica Nadstawna, gdzie było kilka dworów chasydzkich oraz wiele żydowskich szkół dla dzieci, tzw. chederów.

Niewielka część dawnej dzielnicy żydowskiej przetrwała do chwili obecnej. Ulica Lubartowska, której część stanowi dziś dawna ulica Nowa, zachowała się do dziś w niemal niezmienionej formie. Na samym jej końcu znajduje się gmach słynnej Jesziwas Chachmej Lublin im. Meira Szapiry, tuż obok budynek dawnego szpitala żydowskiego, a nieopodal po obu stronach ulicy zabudowania dawnej fabryki wag Hessa. U zbiegu Lubartowskiej i Nowego Placu Targowego, przed wojną miał tu swoje miejsce Targ Żydowski, z rytualnymi jatkami wzdłuż rzeczki Czechówki.  Częściowo zachował się również kwartał składający się z ulic: Kowalskiej, Furmańskiej i Cyruliczej. Kowalska, jedna ze starszych ulic żydowskiego Podzamcza, łączyła się z Szeroką i zachowała się prawie w całości, natomiast Cyrulicza i Furmańska przetrwały do dziś jedynie w części.

Ulice żydowskiego Lublina

Alfabetyczny wykaz ulic przy których znajdowały się ważne dla społeczności żydowskiej miejsca. Numery w nawiasach "()" dotyczą mapy miejsc żydowskich na Podzamczu:
 

Browarna 2 - Browar Szterfinklów; posesja należąca do rodziny Anny Langfus (Szternfinkiel) (nr 44)
 

Cyrulicza 3/ Kowalska 4 - Wielkie podwórze, na którym odbywały się spotkania polityczne i modlitwy chasydów (nr 28)
Cyrulicza 4/ Furmańska 10 - Podwórze na którym znajdowała się baza furmanek i firm transportowych
Cyrulicza 2/ Szeroka 20 - Synagoga Kotlarzy; wcześniej dom Doktorowiczów, gdzie mieszkał Hirsz Doktorowicz, nadworny faktor króla Władysława IV (nr 7)
- Na ulicy tej znajdowało dużo sodówek
 

Furmańska 10/ Cyrulicza 4 - Podwórze na którym znajdowała się baza furmanek i firm transportowych
- Mały targ
- Siedziby tragarzy i furmanów
- Budki z pieczywem oraz jatki
 

Grodzka 11 - Ochronka żydowska (nr 33)
Grodzka 17 - Księgarnia Nissenbauma
Grodzka 19 - Dom Waksmana
Grodzka 21 - Brama Grodzka, obecnie siedziba Ośrodka "Brama Grodzka - Teatr NN" (nr 34)
 

Jateczna - Kompleks synagogalny przy ulicy Jatecznej (Maharszalszul, Maharamszul, Szywe Kryjem)
Jateczna - Talmud Tora (nr 2)
Jateczna 6 - Bethamidrasz; biblioteka gminna (nr 35)
- Mykwa
- Akademia Talmudyczna
 

Jezuicka 20 - Teatr „Panteon", w którym wystawiano żydowskie sztuki ludowe (nr 40) 
 

Kowalska 4/ Cyrulicza 3 - Wielkie podwórze, na którym odbywały się spotkania polityczne i modlitwy chasydów (nr 28)
Kowalska 14 - Dom znanego lekarza Jakuba Cynberga, wraz z bożnicą przez niego założoną (nr 26)
Kowalska 11 Dom Henia Żytomirskiego w gettcie (nr 11)
- Produkcja i sprzedaż skór
- Wyroby metalowe
 

Szeroka 1/ Krawiecka - Organizacja Cukunft zrzeszająca młodzież bundowską (nr 8)
Krawiecka 41 - w XIX wieku mieściła się tu fabryka cygar i papierosów Zalmana Krasuckiego, później Związek Kobiet Żydowskich i Ochronka - przychodnia "Ognisko" (nr 14)
- łaźnia Cukiermana
 

Królewska 13 - Redakcja gazety „Lubliner Tugblatt"
 

Lubartowska 1 (obecnie Lubartowska 27)/ Kowalska 2 - Dom rodzinny Symchy Binem Trachtera (nr 25)
Lubartowska 4 (obecnie Lubartowska 10) - Synagoga Chewra Nosim (Bractwa Pogrzebowego), (nr 24)
Lubartowska/ Nowy Plac Targowy - Targ Żydowski (nr 21)
Lubartowska/ Świętoduska Targ Chrześcijański (nr 22)
Lubartowska 18 (obecnie Lubartowska 24) Dom rodzinny Anny Langfus (Szternfinkiel) w oficynie; siedziba dwóch żydowskich szkół powszechnych: Sztatmanowej i Borawskiej; siedziba Zrzeszenia Akademików Żydów (nr 23)
Lubartowska 21, dom rodzinny Róży Fiszman-Sznajdman, autorki wspomnień o żydowskim Lublinie "Mój Lublin" (nr 39)
Lubartowska 24 (obecnie Lubartowska 30) - Żydowska szkoła powszechna Mandelkernowej; prywatna elektrownia (nr 43)
Lubartowska 22 (obecnie Lubartowska 28) -Organizacja Bnos Jakow (nabożnych dziewcząt) (nr 46)
- Jeszywas Chachmej Lublin
- Szpital żydowski
- Plac tartaczny (hahszara)
- Fabryka wag i odważników Hessa
- Obecna siedziba Gminy Wyznaniowej Żydowskiej, Lubartowska 85
 

Nadstawna 41 Dwór chasydów z Chusiatyna (nr 17)
Nadstawna 20  Dwór chasydów z Góry Kalwarii; cheder (nr 18)
Nadstawna 31  Dom Abrahama Eigera (nr 19)
Nadstawna 10  Dwór chasydów z Kazimierza Dolnego (20)
 

Podwale - Klasztor żydowski; dawniej szpital św. Łazarza przy kościele św. Wojciecha (nr 38)
 

Podzamcze 12 - Synagoga Saula Wahla (nr 3)
Zamkowa 7/ Podzamcze 2 - Dom modlitwy Jakuba Fiszmana (nr 12)
Zamkowa/ Podzamcze - Brama Zasrana (nr 13)
- Dom Berka Cwajga, szewca który prowadził dom dla najuboższych
 

Probostwo 19 - Żydowski dom spółdzielczy „Spółdom"
 

Radziwiłłowska 5 - Gimnazjum Humanistyczne Koedukacyjne Towarzystwa Zakładania Szkół Żydowskich (budynek dla chłopców)
 

Ruska 34/ Szeroka - Siedziba żydowskich związków zawodowych, m.in. Związek Stolarzy i Związek Kamaszników (nr 16)
Ruska 2/ Lubartowska - Chasydzka Jesziwa rabbiego Barucha Kockera (nr 41)
Ruska 18 - Szkoła ludowa im. Borochowa (nr 42)
- Synagoga bractwa „Bikur Cholim" - wspomagania biednych chorych Izraelitów
- Dom modlitwy rzeźników (Ruska/Targowa)
 

Rybna 8 - Synagoga Hazomir, siedziba towarzystwa społeczno-kulturalnego Hazomir (nr 29)
Rybna 1 - Żydowska Szkoła Powszechna „Tachkmojni” Szmula Rotsztejna
- Lokal Kultur-Ligi (bundowskiego stowarzyszenia kulturalnego) 
 

  • Ulica Rynek

Rynek Starego Miasta
Rynek 17 - Dom Henryka Wieniawskiego (nr 30)
Rynek 8
- Siedziba Gminy Wyznaniowej Żydowskiej (nr 31)
 

Szeroka 1/ Krawiecka - Organizacja Cukunft zrzeszająca młodzież bundowską (nr 8)
Szeroka 2/ Cyrulicza 20 - Synagoga Kotlarzy; wcześniej dom Doktorowiczów, gdzie mieszkał Hirsz Doktorowicz, nadworny faktor króla Władysława IV (nr 7)
Szeroka 3 - Synagoga urzędników handlowych Mszorsimszul (nr 36)
Szeroka 19 - Według tradycji mieścił się tu Waad Arba Aracot - Sejm Czterech Ziem (nr 6)
Szeroka 28 - Dom Ickaka Horowitza Szternfelda, Widzącego z Lublina; słynna żydowska piekarnia (nr 4)
Szeroka 40 - Dom rodziny Eigerów; chasydzka bożnica założona przez Jehudę Lejba Eigera (Bożnica de  Chassidim) (nr 5)
Szeroka 44 - Synagoga Parnasu założona przez Abrama Heilperna (nr 37)
Ruska 34/ Szeroka - Siedziba żydowskich związków zawodowych, m.in.Związek Stolarzy i Związek Kamaszników (nr 16)
Studzienka na ulicy Szerokiej, która przetrwała do dziś (obecnie dworzec PKS) (nr 15)
- Przy tej ulicy powstała pierwsza żydowska drukarnia
- W XVI w. mieścił się tu dom Pesacha Noskowicza, bankiera królewskiego króla Zygmunta I Starego
 

  • Ulica Targowa

Lubartowska/Targowa - Targ żydowski (Targ Rybny) (nr 21)
- Dom modlitwy rzeźników (Ruska/Targowa)
 

Zamkowa 4 - Dom modlitwy nosiwodów (nr 9)
Zamkowa 6 - Dom modlitwy Josefa Oksenberga (nr 10)
Zamkowa 5 - Domy modlitwy (nr 11)
Zamkowa 7/ Podzamcze 2 - Dom modlitwy Jakuba Fiszmana (nr 12)
Zamkowa/ Podzamcze - Brama Zasrana (nr 13)
- Dom modlitwy Nachuma Morgenszterna
 

Złota 2 - Dom Franciszki Arnsztajnowej (nr 32)
- Dom pisarza Jankiela Waksmana

 

 

Opracował Tadeusz Przystojecki

 

 

 

 

Powiązane artykuły

Zdjęcia

Wideo

Audio

Historie mówione

Inne materiały

Słowa kluczowe