Ośrodek „Brama Grodzka - Teatr NN” jest samorządową instytucją kultury działającą w Lublinie na rzecz ochrony dziedzictwa kulturowego i edukacji. Jej działania nawiązują do symbolicznego i historycznego znaczenia siedziby Ośrodka - Bramy Grodzkiej, dawniej będącej przejściem pomiędzy miastem chrześcijańskim i żydowskim, jak również do położenia Lublina w miejscu spotkania kultur, tradycji i religii.

Częścią Ośrodka są Dom Słów oraz Lubelska Trasa Podziemna.

Ośrodek „Brama Grodzka - Teatr NN” jest samorządową instytucją kultury działającą w Lublinie na rzecz ochrony dziedzictwa kulturowego i edukacji. Jej działania nawiązują do symbolicznego i historycznego znaczenia siedziby Ośrodka - Bramy Grodzkiej, dawniej będącej przejściem pomiędzy miastem chrześcijańskim i żydowskim, jak również do położenia Lublina w miejscu spotkania kultur, tradycji i religii.

Częścią Ośrodka są Dom Słów oraz Lubelska Trasa Podziemna.

Dzielnice Lublina – Czechów

Ziemia, na której obecnie znajduje się dzielnica Czechów, często zmieniała swoich właścicieli. Od XIV wieku była w posiadaniu Stogniewa, rodziny Cebulków herbu Cielepała oraz Konińskich herbu Rawa, Jana Bychawskiego, Rafała Ożarowskiego, rodziny Gorajskich, Bielskich oraz Tarłów. Część obecnej dzielnicy została włączona w granice miasta Lublina w 1916 roku. Reszta terenu wsi Czechów decyzją MRN została przyłączona do miasta w 1959 roku.

 

 

 

 

Spis treści

[RozwińZwiń]

Kalendarium Czechowa

1326 – pierwsza wzmianka o Czechowie.
1369 – nadanie wsi Stogniewowi.
1407 – właścicielami Czechowa zostają Cebulkowie.
1452 – król Kazimierz Jagiellończyk potwierdza prawo do korzystania z młyna czechowskiego przez mieszkańców przedmieść.
1454 – część Czechowa nabywa Piotr Koniński.
1470 – pierwsza wzmianka o ufortyfikowanej „kamienicy” na Czechowie.
1531 – jako właściciele wsi występują Jan Bychawski oraz Rafał Ożarowski.
II poł. XVI wieku – teren dzisiejszej dzielnicy ulega rozbiciu własnościowemu.
1649 – po raz pierwszy pojawia się w dokumentach nazwa jurydyki Czechówka Dolna.
XVIII wiek – jurydyka Czechówka Dolna przechodzi w posiadanie rodziny Tarłów.
Lata 60. XIX wieku – po uwłaszczeniu chłopów część wsi Czechów zostaje nazwana Piorunówką.
1916 – Czechówka Dolna wraz z Wieniawą zostają włączone do miasta Lublina.
1945 – znalezienie skarbu monet arabskich.
1959 – zgodnie z uchwałą Miejskiej Rady Narodowej wieś Czechów wchodzi w granice administracyjne Lublina.
1964 – uroczyste otwarcie Państwowego Szpitala Klinicznego nr 4.
1975–1980 – pierwsze z szeregu inwestycji wielkomiejskiego budownictwa mieszkaniowego.

Czechów przed podziałami

W 1369 król Kazimierz Wielki nadał wieś Czechów Stogniewowi. Wraz z tym nadaniem Stogniew otrzymał przywilej na budowę i eksploatację młyna. Na początku XV wieku wieś stała się własnością Mikołaja Cebulki, sekretarza księcia litewskiego Witolda. Cebulkowie prowadzili liczne procesy ze starostami lubelskimi o korzystanie z młyna, które zakończyły się w 1452 roku potwierdzeniem przez Kazimierza Jagiellończyka przywileju z 1369 roku. Czechów był już wtedy dużą wsią. Mieszkańcy uprawiali tam 19,5 łana ziemi (ok. 460 ha), dzięki czemu ciągnęli zyski z popytu na żywność w rozrastającym się Lublinie. W XV wieku czechowscy rolnicy zawiązali nawet w celach handlowych spółkę, która odkupywała od duchownych prawo do poboru dziesięcin (co dziesiątego snopa zboża zebranego z pola). Zboże to odsprzedawali z zyskiem uzyskując na pewno wyższe ceny za żywność na przednówku. 

Zamek na Czechowie

W 1470 roku po raz pierwszy pojawia się wzmianka o murowanej „kamienicy” obronnej, którą ufundował Piotr Koniński. Usytuowanie budowli sprzyjało jej ewentualnej obronie. Od południa broniły jej stawy oraz zabagniona dolina rzeki Czechówki. To fortalicjum w XVI wieku było własnością bogatych lubelskich mieszczan Lubomelskich, dlatego miejsce, gdzie się znajdowało, nazwano Lubomelszczyzną. W XVI i XVII wieku rozbudowywano to założenie obronne. Ostatecznie swój kształt otrzymało w 1671 roku. Niestety, w 1681 roku fortalicjum uległo zniszczeniu. W XVIII wieku właścicielami zamku była rodzina Tarłów. Pod koniec XVIII stulecia miała miejsce katastrofa budowlana – zawaliło się sklepienie w jednej z komnat zabijając trzy panny. Od tego czasu zamek zaczął popadać w ruinę. Jego malownicze resztki utrwalało wielu malarzy i rysowników. Jednym z nich był Adam Lerue. W 1906 roku na miejscu ruin zamku powstał kościół mariawitów. Został rozbudowany w 1924 roku i w takim kształcie pozostaje do dzisiaj. Najprawdopodobniej jedynym ocalałym fragmentem zamku pozostaje wejście do piwnic w skarpie rzeki Czechówki, lecz co do murowanej budowli w skarpie istnieją także inne teorie.

Czechów Dolny i Górny

W XVI wieku Czechów wielokrotnie dzielono. W 1531 roku jego właścicielami byli Jan Bychawski i Rafał Ożarowski. W bliżej nieokreślonym czasie powstał drewniany dwór. Część wsi z dworem z czasem zaczęto nazywać Czechowem Dolnym, zaś pozostały teren wsi leżący bliżej Sławina – Czechowem Górnym. Właścicielem drewnianego dworu w 1759 roku był Szymon Szymonowic (nie mylić ze sławnym poetą zmarłym w 1629 roku). 
W XIX wieku Czechów pozostawał niejako w cieniu wydarzeń, wciśnięty między Lublin, a uzdrowisko Sławinek. Dopiero po powstaniu styczniowym, kiedy grunty uległy komasacji, zmieniał się niejednokrotnie układ zabudowań wiejskich. Skomasowane grunty chłopa Antoniego Pioruna uzyskały swoją osobną nazwę – Piorunówka.

Czechówka Dolna

W dokumentach pojawia się w roku 1649 jako jedna z dwudziestu trzech jurydyk miasta Lublina. Właścicielami byli najpierw Gorajscy, a następnie Tarłowie. Czechówka Dolna posiadała własną ławę oraz wójta. Te urządzenia instytucjonalne jurydyki istniały tylko po to, by zatwierdzać decyzje wydane przez pana majątku. To w jego imieniu coroczne sprawozdania od wójta przyjmował ekonom. W niektórych przypadkach spraw spornych ekonom posiadał uprawnienia sądownicze w imieniu właściciela. Siedzibą właścicieli jurydyki był od połowy XVII wieku dwór, chociaż częściej przebywali oni w innych swoich dobrach. Najczęściej w folwarku Żydowskie. Istnieją przypuszczenia, że dwór na Czechówce posiadał funkcję zboru kalwińskiego. Nazwa Czechówka Dolna nie występowała w dokumentach zbyt często. Było to wynikiem sporu miasta z właścicielami o zagarnięte tereny. Prawdopodobnie w okresach wzmożonej aktywności rady miejskiej Czechówka Dolna była przez miasto traktowana jako własność miejska i traciła odrębność. W 1768 roku wraz z Wieniawą zostały uznane przez sejm za dobra ziemskie Andrzeja Tarły i wyłączone spod jurysdykcji miasta.
Jurydyki lubelskie ostatecznie zlikwidowano. Część Czechówki Dolnej po prawej stronie rzeki zaczęła ciążyć ku Śródmieściu i Wieniawie. Druga część z dworem otrzymała miano Bielszczyzny (prawdopodobnie od nazwiska jednego z właścicieli). W 1916 roku Czechówka Dolna została włączona w obszar miasta Lublina.

Plan „Wielkiego Lublina”

Czechów w latach 70. XIX wieku był jednym z wariantów poprowadzenia Nadwiślańskiej Drogi Żelaznej. Ostatecznie budowę linii kolejowej rozpoczęto na przedmieściu Piaski. Czechów ominęły też drogi kołowe w kierunku Lubartowa i Warszawy, co negatywnie wpłynęło na jego rozwój, jak również na plany włączenia go w granice Lublina. Wprawdzie w 1916 roku granice miasta zbliżyły się do Czechowa, jednak rzeka Czechówka ograniczała możliwości zagospodarowania tego terenu. W 1924 roku przedstawiono plan tzw. Wielkiego Lublina, z którego wynikało, że Czechów miał się stać w przyszłości terenem pod zabudowę mieszkaniową. Po części plany te zrealizowało Towarzystwo Osiedli Robotniczych, które w latach 30. XX wieku wybudowało osiedle niskiej zabudowy dla robotników pobliskiej cegielni. Osiedle to połączono komunikacyjnie z drogą na Dys (obecnie ulica Chodźki) oraz z ulicą Północną. Wybuch II wojny światowej zahamował dalszą rozbudowę tej dzielnicy robotniczej.
Po wojnie kontynuowano prace planistyczne dotyczące Czechowa. Znamienna rola przypadła trasie W-Z, której pierwszy odcinek oddano do użytku w 1954 roku. Ta szeroka trasa wymagała wielu dodatkowych robót m.in. osuszenia zabagnionej doliny Czechówki oraz uregulowania biegu samej rzeki.

Skarb monet arabskich

W 1945 roku rolnik Stanisław Woliński odkrył przypadkowo przy pracach polowych naczynie „o powierzchni czarnej i niezdobionej” – jak sam to opisał. Naczynie to, przy próbie wyjęcia z ziemi, rozpadło się, ukazując sensacyjną zawartość – zbiór srebrnych monet arabskich, które ułożone były rulonami. Znalezisko to rolnik sprzedał dopiero w 1948 roku inżynierowi Pattowi, który udostępnił je do opisu archeologicznego dr. Lewickiemu z UMCS. Niestety ¼ skarbu monet inżynier Patt sprzedał i badaczom tej części nie udało się odzyskać. Pozostałe ¾  – to jest ponad 2 kilogramy – trafiły najpierw do Zakładu Archeologii UMCS, a następnie do Muzeum Lubelskiego. W skarbie znajdowały się monety arabskie, srebrne, zwane dirhemami. Wśród 705 monet część była uszkodzona, a niektóre mocno zatarte; możemy znaleźć także imitacje dirhemów. Wśród znalezionych przedmiotów znalazły się dwie sztabki oraz pół paciorka, które były wówczas także środkami płatniczymi. Jedynym znalezionym przedmiotem, nie mającym nic wspólnego z kupiectwem, była srebrna zausznica. Skarb pochodził z końca IX lub z X wieku. Najstarsza moneta ma datę 93 roku arabskiego tj. 711/712 r. n.e. Najmłodsza zaś, pochodzi z lat 889/890 n.e. Cały skarb ważył 3100 gramów.

Powstawanie dzielnicy

W 1957 roku Miejska Rada Narodowa podjęła decyzję o przesunięciu granic miasta i o włączeniu w ich obręb licznych wsi. Jedną z nich był Czechów. Nową dzielnicę podzielono administracyjnie na dwie części: Czechów Południowy oraz Północny. Stare nazwy toponomastyczne zaczęły wychodzić z użytku – zniknęły Piorunówka, Czechówka Dolna i Górna oraz sam podział Czechowa na Dolny i Górny.
W 1964 roku we wschodniej części nowej dzielnicy uroczyście oddano do użytku Państwowy Szpital Kliniczny nr 4. Szpital będący częścią ówczesnej Akademii Medycznej projektem przypominał podobny obiekt na warszawskich Bielanach.
Obecnie w tej części Czechowa tworzy się ośrodek Uniwersytetu Medycznego (dawniej Akademii Medycznej) z akademikami, stołówką studencką oraz nowymi budynkami auli wykładowej i rektoratu. Powstała także druga placówka medyczna Dziecięcy Szpital Kliniczny nr 1 im. prof. Antoniego Gębali. Przy tworzącym się centrum medycznym Lublina powstały także zakłady ortopedyczne.

Przestrzeń dzielnicy

Dzisiaj z łatwością możemy określić południową oraz północną granicę dzielnicy Czechów. Południową stanowi rzeka Czechówka natomiast północną – granica miasta Lublina. Co do zachodniej oraz wschodniej istnieją znaczne rozbieżności. Mniej problemów przysparza granica zachodnia. Można ją poprowadzić polami między Czechowem – Kolonią, a Sławinem. Pierwsze kopce graniczne w XV wieku wyznaczano właśnie tam. Problem kwalifikowania ulicy Willowej do którejkolwiek z obu wymienionych dzielnic pojawia się dopiero teraz, gdy powstaje tam duże osiedle mieszkaniowe.
W przeszłości próbowano określać także granicę wschodnią dzielnicy Czechów. Prawie trzydzieści lat temu administracyjnie ustalono ją wzdłuż ulic Spółdzielczości Pracy oraz dawnej Bieruta. Takie administracyjne kreślenie po mapie nie ma jednak żadnego uzasadnienia historycznego. Granicę wschodnią dzielnicy powinniśmy wyznaczyć wzdłuż biegu ulic: Prusa, Jaczewskiego, Chodźki, Kisielewskiego do ronda u zbiegu ulic Elsnera, Szeligowskiego, Choiny oraz Związkowej i dalej ulicą Choiny aż do granic miasta. Poszczególnymi ulicami biegły kiedyś granice między Czechowem, a dawniej Czechówką oraz kolejno: Probostwem, Lemszczyzną, Granicznikiem oraz Bursakami.
Obecny układ komunikacyjny dzielnicy zaczął powstawać trzydzieści lat temu. Pierwszą nową arterią w tej dzielnicy stała się aleja Kompozytorów Polskich wytrasowana na osi jeszcze przedwojennej ulicy Drobnej. Od niej możemy dojechać na poszczególne osiedla, których nazwy przypominają nam najsławniejszych polskich kompozytorów. Ważną ulicą pozostała ulica Północna łącząca Lemszczyznę z Czechowem oraz Sławinkiem. Dalszymi pracami przy infrastrukturze drogowej dzielnicy zajęto się po roku 1980 wytrasowaniem alei Lenina (obecnie aleja Smorawińskiego). Połączono nią wschodnie tereny przemysłowe miasta z dzielnicą Czechów. Dawny trakt dyski i ulicę Chodźki zamknięto ślepo rondem ulic Związkowej, Elsnera, Choiny.
Zatarto także układ dawnego połączenia ulicy Chodźki z domkami jednorodzinnymi przy ulicy Kosmowskiej. Taką komunikację zapewniała ulica Arnsztajnowej. Dzisiaj pozostała jedynie część ulicy tej nazwy przy domkach jednorodzinnych. W zachodniej części dzielnicy znajduje się niska zabudowa przy ulicach: Poligonowej i Nowickiego.

Z „Katalogu zasobów kulturowych miasta Lublina”

Archeologia

Lublin, Czechów

skarb monet

Wczesne średniowiecze

Lublin, Czechów

moneta

Czasy nowożytne (od poł. XVI w.)

Lublin, Czechów 1

grób?

Neolit/kultura pucharów lejkowatych

Lublin, Czechówka Górna

osada

Wczesne średniowiecze

Lublin, Czechów II (Górny)

materiały kamienne i krzemienne, osada

Nieokreślone kulturowo

Lublin, Czechów I

materiały kamienne i krzemienne, ślady osadnictwa

Nieokreślone kulturowo. Podlegają ochronie krajobrazowej.

Obiekty sakralne

starokatolicki kościół Mariawitów, parafialny pw. MB Nieustającej Pomocy, ul. Paganiniego 1, mur., 1906, rozbud. od pn. 1924.

Kapliczka, ul. Chodźki, mur., 1905

Założenia ogrodowe

Dawny ogród dworski, tzw. Bielszczyzna, ul. Północna 22 a, XVIII/XIX ( zob. poz. nr 642 ), zachowany szczątkowo, układ krajobrazowy

dwór z budynkiem gospodarczym

Pałace i zespoły dworskie

Zespół dworski na Bielszczyźnie, ul. Północna 22a: a. dwór,ob. Automobilklub Lubelski, mur., 1 poł. XVII, przebud. XVIII i 2 poł. XIX,remont. 1977-1984, b. budynek inwentarski, mur., XIX/XX, przebud. 1997-1998 
c. budynek inwentarski, ob. nieużywany, mur., XIX/XX

dwór z budynkiem gospodarczym

Zespół dworski na Czechowie, okolice ul. Nowickiego 1, nie istnieje

 

Zespół dworski Lubomelszczyzna, ul. Północna u zbiegu z al.Kompozytorów Polskich: 
a. na skarpie doliny rzeki Czechówki pozostałości zabudowy w formie piwnic/?/.

 

Zabytki przemysłowe i gospodarcze

Cegielnia, ob. domy, ul. Chodźki 5, mur., pocz. XX

Cegielnia, ul. Północna 115, mur., 1913, nadbud. i zmodernizowana 1948-1950, nie istnieje, pozostały wypłycone wyrobiska.

Miejsca pamięci narodowej

Mogiła z I wojny światowej, ul. Poligonowa

Krzyż na mogile 3 legionistów, ul. Północna

Pomnik żołnierzy polskich poległych w walce ze Szwedami, ul.Jaczewskiego

Pomnik Marii i Piotra Curie, ul. Jaczewskiego 8

Krzyż poświęcony pamięci pomordowanych w Oświęcimiu mieszkańców Czechowa, ul. Obywatelska

Ruchome dobra kultury

starokatolicki kościół Mariawitów, parafialny pw. MB Nieustającej Pomocy, ul Paganiniego 1; wyposażenie - 31 obiektów

 

Opisy Czechowa

„Czechów – teraz, w tej chwili to jest już dzielnica Lublina, ale przed wojną to była wieś Czechów, i należała do gminy Konopnica. Były tam budynki przeważnie drewniane, zaniedbane, kryte strzechą. W jednych domach mieszkalnych mieszkały rodziny wielopokoleniowe: dziadkowie, rodzice i dzieci dorastające, żeniące się. Było po kilka osób w domu. Było biednie, bardzo biednie, ale raczej zgodnie. Przyjaźnili się sąsiedzi ze sobą(...). Pracowało się bardzo ciężko, nie było maszyn rolniczych żadnych, nikogo na to stać nie było. Wszystko robiło się ręcznie i nawet średni rolnicy byli biedni - bo moi rodzice wywodzili się ze średniego rolnictwa, nie z całkiem biednego. Ale mimo ciężkiej pracy była bieda. Do szkoły chodziliśmy nawet boso i chodziliśmy 3 kilometry (...). Tu gdzie ja się urodziłam i gdzie ja się wychowałam teraz jest ulica Północna. Kiedyś była tu stara wieś Czechów, którą później skomasowali i w tej chwili jest ulica Północna i myśmy tam mieszkali -w jednym mieszkanku wszystko się mieściło. Później zrobili komasację gruntów i wtedy myśmy się znaleźli na pustym polu i moi rodzice postawili mieszkanie drewniane. Nie było ani studni ani jakiejś obory, żeby krowę przetrzymać. Nic nie było, jedno mieszkanie. Myśmy się tam sprowadzili i tak jak inni rolnicy przez parę lat się dorabialiśmy wyrzeczeniem. Po prostu odejmowaliśmy sobie od gęby, żeby postawić jakąś oborę, przetrzymać krowę, konia, bo to było w gospodarce konieczne(...)”.
Tak wieś Czechów opisywała Janina Choina. Fragmenty dotyczące wsi Czechów możemy znaleźć we wspomnieniach Józefy Brzozowskiej, Elżbiety Margulowej, Eugenii Pogorzelskiej, Józefa Brzozowskiego oraz Zbigniewa Dudka.

Czechów w przewodnikach po Lublinie

 Seweryn Zenon Sierpiński „Obraz miasta Lublina” (1839):

Czechowskie czyli Czeskie przedmieście od Bielszczyzny ku miastu obok ulicy Nowej na wzgórzu rozłożone, jest tu kościół i instytut Bonifratrów. Przed pareset laty była na tém przedmieściu szkoła elementarna, należało one do Rafała Leszczyńskiego wojewody Bełzkiego i zwane było przedmieściem Leszczyńskich. Znajduje się tu prywatny folwark Lemszczyzna.
Czechówka dolna. Od Wieniawy ku miastu nad łąkami aż do ulicy Nadstawnej rozłożona; właściwie uważać by się winna za przedmieście Lubelskie, chociaż zostaje pod juryzdykcyją Wieniawy.
Czechówka górna. Wprost dolnej po drugiej stronie łąk na górach, prywatna wioska. W roku 1532 należała do Jana Bychawskiego, są tu ruiny pałacu Tarłów, na górze, położenie bardzo piękne. Należy do Szczepańskiego.
Bielszczyzna i Sierakoszczyzna. Dwa prywatne folwarki, pomiędzy Czechówka górną i przedmieściem Czeskiém, na górach, należą do juryzdykcyi miejskiej.
 

 

Opracował Łukasz Fiuta

Literatura

1. Białkowski L., Lubelska księga podkomorska XV wieku, Lublin 1934.

2. Czapkiewicz A., Lewicki T., Nosek S., Opozda-Czapkiewicz M. [opr]), Skarb dirhemów arabskich z Czechowa, Warszawa–Wrocław 1957.

3. Gawarecki H., Cieślak F., Stankowa M. [opr.], Lublin w dokumencie 1317-1967, Lublin 1976.
4. Kierek A., Rozwój przestrzenny miasta Lublina, [w:] „Rocznik Lubelski”, IV, 1962.
5. Kuraś S., Słownik historyczno-geograficzny województwa lubelskiego w średniowieczu, Warszawa 1983.

6. Leszczyńska-Skrętowa Z., Księga dochodów beneficjów diecezji krakowskiej z roku 1529, Kraków 1968.

7. Mazurkiewicz J., Jurydyki lubelskie, Wrocław 1956.

8. Pawiński A., Polska XVI wieku pod względem statystyczno-geograficznym, Małopolska, t. 4, Warszawa 1886.
9. Riabinin J., Materiały do historii miasta Lublina, Lublin 1938.

10. Rolska-Boruch I., Siedziby szlacheckie i magnackie na ziemiach zwanych Lubelszczyzną 1500-1700, Lublin 1999.

11. Rolska-Boruch I., Domy Pańskie na Lubelszczyźnie. Od późnego gotyku do wczesnego baroku, Lublin 2003.

12. Sierpiński Z., Obraz miasta Lublina, Lublin 2002.
13. Sochacka, A., Własność ziemska w województwie lubelskim w średniowieczu, Lublin 1987.

14. Sochacka A., Rodowody lubelskich dzielnic, [w:] Lublin w dziejach i kulturze Polski, Lublin 2000.

15. Stasiak M., „Z katalogu zasobów kulturowych miasta Lublina", Lubelska Pracownia Urbanistyczna, Lublin 1999.

15. Wojciechowski S., Sochacka A., Szczygieł R. [red.], Osady zaginione i o zmienionych nazwach historycznego województwa lubelskiego,  Warszawa 1986.

16. Żaki A., Archeologia Małopolski wczesnośredniowiecznej, Warszawa 1974.

Powiązane artykuły

Zdjęcia

Wideo

Audio

Historie mówione

Inne materiały

Słowa kluczowe