Ośrodek „Brama Grodzka - Teatr NN” jest samorządową instytucją kultury działającą w Lublinie na rzecz ochrony dziedzictwa kulturowego i edukacji. Jej działania nawiązują do symbolicznego i historycznego znaczenia siedziby Ośrodka - Bramy Grodzkiej, dawniej będącej przejściem pomiędzy miastem chrześcijańskim i żydowskim, jak również do położenia Lublina w miejscu spotkania kultur, tradycji i religii.

Częścią Ośrodka są Dom Słów oraz Lubelska Trasa Podziemna.

Ośrodek „Brama Grodzka - Teatr NN” jest samorządową instytucją kultury działającą w Lublinie na rzecz ochrony dziedzictwa kulturowego i edukacji. Jej działania nawiązują do symbolicznego i historycznego znaczenia siedziby Ośrodka - Bramy Grodzkiej, dawniej będącej przejściem pomiędzy miastem chrześcijańskim i żydowskim, jak również do położenia Lublina w miejscu spotkania kultur, tradycji i religii.

Częścią Ośrodka są Dom Słów oraz Lubelska Trasa Podziemna.

Dzielnice Lublina – Bronowice

Dzielnica obejmująca współcześnie tereny leżące w kwartale wyznaczonym przez ulice Fabryczną i Drogę Męczenników Majdanka od zachodu, ulicą Lotniczą od południa i rzeką Bystrzycą od północy. Wschodnie granice tego obszaru wyznaczają ulice Firlejowska i Majdan Tatarski.

 

Spis treści

[RozwińZwiń]

Nazwa dzielnicy

Przyjmuje się, że nazwa Bronowice jest nazwą patronimiczną i pochodzi od słowa Bron, będącego imieniem skróconym z pełnego, dwuczłonowego imienia Bronisław. Możliwe jest również wyprowadzenie tej nazwy od imienia Bruno lub nazwy osobowej Brun, ponieważ była ona dawniej zapisywana także jako Brunowice (w ślad za W. Taszyckim). Według innej hipotezy nazwa Bronowice powstała jako oznaczenie miejsc usytuowania zapór w postaci bron będących urządzeniami obronnymi („brona” – opuszczana krata, zagradzająca bramę).

Historia

Bronowice początkowo stanowiły wieś leżącą na prawym brzegu Bystrzycy. Została ona sprzedana w roku 1342 przez króla Kazimierza Wielkiego za 140 grzywien praskich wójtowi Franczkowi, mieszczaninowi mogunckiemu. Odtąd osada stała się własnością kolejnych wójtów lubelskich aż do 1504 roku, gdy od synów Stanisława Morsztyna odkupiła ją Rada Miejska Lublina. W posiadaniu miasta Bronowice były do roku 1755, kiedy to wieś sprzedano w celu pokrycia długów miejskich podsędkowi ziemi chełmskiej, Antoniemu Ludwikowi z Bończy Bonieckiemu. Zaledwie jednak trzy lata później ponownie wróciła do Lublina. W 1822 roku osada została wydzierżawiona wieczyście (najpierw A. Makarewiczowi, następnie rodzinie Chróścielewskich), a w roku 1864 miasto zrzekło się do niej prawa własności. Ostatnimi właścicielami folwarku byli Sachsowie, należał do nich do 15 października 1916 roku. Tego dnia na polecenie c. i k.generał-gubernatora austriackiego wieś włączono w granice administracyjne miasta Lublina.

Na terenie wsi Bronowice od najdawniejszych czasów istniały kopalnie kamienia wapiennego tzw. wapniaka. Jego wydobyciem i wypalaniem w piecach zwanych wapiennikami zajmowała się ludność osady. Potwierdza to m.in. zapis na starej mapie Bronowic z 1819 roku, na której wyrysowano dwa zakrzywione, pagórkowate tereny z objaśnieniem: Kamienna Góra, czyli miejsce Kopalni Kamiennej.

Bronowice słynęły również z doskonałej źródlanej wody o własnościach leczniczych. W 1811 roku P. Baliński wystawił przy ulicy Bronowickiej, nad rzeką Czerniejówką, łazienki dla użytku publicznego. W roku 1869 Emeryk Chruścielewski urządził park na Bronowicach. Został on przejęty w roku 1875 przez miasto i urządzony według projektu technika miejskiego Aleksandra Zwierzchowskiego. Park ten, zwany Foksal od nazwy kawiarni stojącej na jego skraju, stał się jedną z największych atrakcji Lublina (zobacz więcej na ten temat>>).

Na II połowę XIX wieku przypada znaczny rozwój przedmieścia pod względem przemysłowym. Bezpośredni wpływ na ten stan miało otwarcie w roku 1877 linii kolejowej zapewniającej połączenie Lublina z Warszawą i Kowlem. Największym z powstałych tutaj zakładów były Zakłady Mechaniczne E. Plage i Laśkiewicz, wybudowane w latach 1899–1902. W roku 1935 uległy one przekształceniu w Lubelską Wytwórnię Samolotów.

Po II wojnie światowej doszło do zahamowania rozwoju dzielnicy, zarówno pod względem przemysłowym, jak i reprezentatywnym. Jedynym większym zakładem działającym na tym obszarze były Lubelskie Zakłady Naprawy Samochodów, które usytuowano na terenie należącym niegdyś do fabryki E. Plage i Laśkiewicza. Także budownictwo mieszkaniowe nie podlegało takiemu rozwojowi, jak w pozostałych częściach miasta. Wyjątek stanowiły trzy duże osiedla ulokowane na terenach byłego lotniska oraz na gruntach przyległych, a mianowicie: ZOR Bronowice I wybudowane w latach 1954–1956 i Bronowice II i III powstałe w latach 1956–1969. Ponieważ jednak obszar ten należy częściowo do dzielnicy Majdan Tatarski, przyjmuje się niekiedy, że powyższe osiedla znajdują się już na jej terenie a nie na Bronowicach. Dzielnica Bronowice uniknęła zatem większości przemian, jakim poddawane było miasto w myśl założeń przyjętych za czasów PRL-u, zachowując tym samym w znacznym stopniu swój podmiejski charakter.

Kalendarium

1342 – przekazanie wsi Bronowice przez Kazimierza Wielkiego wójtowi lubelskiemu, Franczkowi jako uposażenie wójtostwa, drogą sprzedaży.
1504 – odkupienie Bronowic przez miasto Lublin.
1755 – sprzedaż osady w celu spłaty długów miejskich.
1758 – ponowne odzyskanie prawa własności do Bronowic przez Lublin.
1811 – wystawienie przy ulicy Bronowickiej nad Czerniejówką łaźni miejskiej.
1822 – oddanie wsi Bronowice w dzierżawę wieczystą.
1864 – zrzeczenie się prawa własności do osady przez miasto.
1869 – urządzenie Parku na Bronowicach
1875 – przejęcie Parku przez Lublin.
1877 – otwarcie w roku 1877 linii kolejowej zapewniającej połączenie Lublina z Warszawą i Kowlem.
1899–1902 – budowa przy ulicy Wrońskiej Zakładów Mechanicznych E. Plage i Laśkiewicz.
15 października 1916 – włączenie wsi Bronowice w granice administracyjne miasta Lublina.
1935 – przekształcenie Zakładów Mechanicznych E. Plage i Laśkiewicz w Lubelską Wytwórnię Samolotów.
1954–1956 – budowa osiedla ZOR Bronowice I.
1956–1969 – budowa osiedli ZOR Bronowice II i III.

 

 

 

 

 

 

 

Ulice

Do najważniejszych ulic dzielnicy należą ulice: Bronowicka, Fabryczna, zachodni odcinek ulicy Łęczyńskiej, oraz północny odcinek ulicy Droga Męczenników Majdanka.

Znaleziska archeologiczne

Lublin, Bronowice, moneta.

Obiekty sakralne

Kościół parafialny pw. św. Michała Archanioła, ul. Fabryczna nr 15:
– kościół murowany, 1930–1938, arch. Oskar Sosnowski, remontowany w latach 1944–1947,
– dworek Sachsów, obecnie dom parafialny, murowany w latach 1900–1902, remontowany w 1970 roku.

Pałace i zespoły dworskie

Pozostałości zespołu dworskiego na Bronowicach, ul. Fabryczna 15:
– dworek Sachsów.

Założenia ogrodowe

Park miejski, zwany Bronowickim, ul. Bronowicka 1 (ul. Fabryczna):
– park, 1869, przekomponowany w 1875 roku, arch. Aleksander Zwierzchowski, układ mieszany krajobrazowo-geometryczny,
– domek ogrodnika, ul. Bronowicka 3, murowany, koniec XIX wieku.

Budownictwo użyteczności publicznej

– Miejska Szkoła Powszechna (na pozostałościach rzeźni miejskiej z 1889 roku) obecnie Szkoła Podstawowa nr 26, ul. Bronowicka nr 3, budynek murowany, przed 1931 rokiem.
Łaźnia miejska, obecnie ZOZ, ul. Bronowicka 2, budynek murowany, 1926, arch. Bohdan Kelles-Krauze.

Zabytki przemysłowe i gospodarcze

Fabryka maszyn rolniczych W. Moritza (pozostałości), ul. Fabryczna nr 2, ob. sklep, mur., 1900-1905, wyburzenie kilku budynków i przebud. l. 70 XX i 1993-1998.
 
Rektyfikacja Rządowa, , ul. Łęczyńska nr 1 ( Droga Męczenników Majdanka nr 2 ), mur., XIX/XX, przebud.
 
Zakłady kotlarsko-mechaniczne, od 1922 Lubelska Wytwórnia Samolotów E.Plagego i T. Laśkiewicza, ob. Lubelskie Zakłady Napraw Samochodów, ul.Wrońska nr 2-10, mur., pocz. XX, przebud. l. 20-30 XX. Zobacz więcej>>
 
Zespół tzw. magazynów zbożowych, ob. Lubelska Centrala Nasienna, ul.Łęczyńska nr 7/9, mur., pocz. XX.

Zabytkowe budynki

Ulica Biłgorajska
Dom, ul. Biłgorajska nr 3, mur., pocz. XX.
Dom, ul. Biłgorajska nr 11, mur., pocz. XX.
Dom, ul. Biłgorajska nr 14, mur., pocz. XX.
Dom, ul. Biłgorajska nr 17, mur., pocz. XX.
Dom, ul. Biłgorajska nr 22, mur., pocz. XX.
 
Ulica Bronowicka
Dom, ul. Bronowicka nr 12, mur., pocz. XX.
 
Ulica Drewniana
Dom, ul. Drewniana nr 4, mur., ok. 1910.
Dom, ul. Drewniana nr 6, mur., ok. 1910.
Dom, ul. Drewniana nr 10, mur., ok. 1910.
Dom, ul. Drewniana nr 12, mur., ok. 1910.
Dom, ul. Drewniana nr 13, mur., ok. 1910.
Dom, ul. Drewniana nr 14, mur., ok. 1910.
Dom, ul. Drewniana nr 15, mur., ok. 1910
Dom, ul. Drewniana nr 16, mur., ok. 1910.
Dom, ul. Drewniana nr 18, mur., ok. 1910.
 
Ulica Droga Męczenników Majdanka
Dom, ul. Droga Męczenników Majdanka nr 4, mur., ok. 1920.
Dom, ul. Droga Męczenników Majdanka nr 9, mur., 1930.
 
Ulica Fabryczna
Dom, ul. Fabryczna nr 4, mur. 1908.
Dom, ul. Fabryczna nr 8, mur., pocz. XX.
 
Ulica Łęczyńska
Dom, ul. Łęczyńska nr 3, mur., 1 ćw. XX. 
 
Ulica Parkowa
Dom, ul. Parkowa nr 9, mur., I poł. XX.
Dom, ul. Parkowa nr 11, mur., pocz. XX.
Dom, ul. Parkowa nr 15, mur., pocz. XX.
Dom, ul. Parkowa nr 16, mur., pocz. XX.
Dom, ul. Parkowa nr 17, mur., pocz. XX.
Dom, ul. Parkowa nr 18, mur., pocz. XX.
Dom, ul. Parkowa nr 21, mur., pocz. XX.
 
Ulica Skibińska
Dom, ul. Skibińska nr 1, mur., ok. 1910.
Dom, ul. Skibińska nr 3, mur., pocz. XX.
Dom, ul. Skibińska nr 4, mur., pocz. XX.
Dom, ul. Skibińska nr 5, mur., pocz. XX.
Dom, ul. Skibińska nr 6, mur., pocz. XX.
Dom, ul. Skibińska nr 8, mur., pocz. XX.
Dom, ul. Skibińska nr 9, mur., pocz. XX.
Dom, ul. Skibińska nr 11, mur., pocz. XX.
Dom, ul. Skibińska nr 12, mur., pocz. XX.
Dom, ul. Skibińska nr 13/13a, mur., 1899, rozbud. pocz. XX.
Dom, ul. Skibińska nr 14, mur., pocz. XX.
Dom, ul. Skibińska nr 15, mur., pocz. XX.
Dom, ul. Skibińska nr 16, mur., pocz. XX.
Dom, ul. Skibińska nr 17,. mur., 1907.
Dom, ul. Skibińska nr 18, mur., pocz. XX.
Dom, ul. Skibińska nr 19, mur., pocz. XX.
Dom, ul. Skibińska nr 20, mur., ok. 1910.
Dom, ul. Skibińska nr 21, mur., ok. 1910.
Dom, ul. Skibińska nr 22, mur., ok. 1910.
Dom, ul. Skibińska nr 23, mur., ok. 1910.
Dom, ul. Skibińska nr 26, mur., ok. 1910.
Dom, ul. Skibińska nr 29, mur., ok. 1910.
 
Ulica Składowa
Dom, ul. Składowa nr 4, mur., pocz. XX.
Dom, ul. Składowa nr 6, mur., ok. 1910.
Dom, ul. Składowa nr 9, mur., ok. 1910.
Dom, ul. Składowa nr 11, mur., ok. 1910.
Dom, ul. Składowa nr 12, mur., ok. 1910.
Dom, ul. Składowa nr 14, mur., ok. 1910.
Dom, ul. Składowa nr 18, mur., ok. 1910.
Dom, ul. Składowa nr 20, mur., ok. 1910.
Dom, ul. Składowa nr 22, mur., ok. 1910.

Bronowice w przewodnikach po Lublinie

Seweryn Zenon Sierpiński Obraz miasta Lublina (1839)

Bronowice. Folwark miejski w wieczną dzierżawę Chróścielewskiemu wypuszczony, za piaseckicmi rogatkami nad rzeką Czerniejówką. Król Zygmunt r. 1535 przywilejem swym wieś Bronowice wcielił do wójtostwa Lubelskiego i pod prawo Magdeburskie oddał; przywilej ten w tymże roku powtórnie zatwierdził, stanowiąc oraz aby pomienioną wieś za przedmieście Lubelskie uważać. W późniejszych czasach miasto sprzedało Bronowice, lecz w roku 1758 Król August III. rozkazał aby złp. 24,000 Ludwikowi Bonieckiemu nabywcy zwrócić, a Bronowice odebrać dla miasta, jako jego dawną nieodłączną własność, nazwisko od bronienia lub bron rolnych zapewne pochodzi. Są tu doskonałe zdroje.

>>> czytaj cały przewodnik Zenona Sierpinskiego Obraz miasta Lublina
 
Opracowała Ewa Sękowska
 

Literatura

Gawarecki H., Gawdzik C., Ulicami Lublina, Wydawnictwo Lubelskie, Lublin 1976.

Stasiak M. (oprac.), Katalog zasobów kulturowych miasta Lublina, Studium ochrony wartości kulturowego krajobrazu i środowiska miasta Lublina, Lubelska Pracownia Urbanistyczna, Lublin 1999.

Kierek A., Rozwój Lublina w latach 1864–1914, [w:] Dzieje Lublina. Próba syntezy, t. 1, pod red. J. Dobrzańskiego, J. Mazurkiewicza, Wydawnictwo Lubelskie, Lublin 1965.
Teodorowicz-Czerepińska J., Lubelskie przedmieścia [Dwór i folwark Bronowice], „Kurier Lubelski” 1973, nr 200, s. 5. 

Teodorowicz-Czerepińska J., Tradycje przemysłu [Kośminek], „Kurier Lubelski” 1973, nr 53, s. 4.

Riabinin J., Materiały do historii miasta Lublina 1317–1792, Lublin 1938.

Sochacka A., Rodowody lubelskich dzielnic, [w:] Lublin w dziejach i kulturze Polski, pod red. T. Radzika, A. Witusika, Lublin 2000.

Gawarecki H., Porównawczy opis Lublina z lat 1822 i 1889 Seweryna Liniewskiego, „Studia i materiały lubelskie”, t. 1, Lublin 1963. 

Gawarecki H., O dawnym Lublinie. Szkice z przeszłości miasta, Wydawnictwo Lubelskie, Lublin 1974.

Wyszkowski M., Lublin warowny (o systemie obronnym), „Na Przykład” 1994, nr 11.  

Buczyński M., Nazwy dzielnic i przedmieść Lublina, [w:] Rocznik Lubelski, t. V, Wydawnictwo Lubelskie, Lublin 1962.