Ośrodek „Brama Grodzka - Teatr NN” jest samorządową instytucją kultury działającą w Lublinie na rzecz ochrony dziedzictwa kulturowego i edukacji. Jej działania nawiązują do symbolicznego i historycznego znaczenia siedziby Ośrodka - Bramy Grodzkiej, dawniej będącej przejściem pomiędzy miastem chrześcijańskim i żydowskim, jak również do położenia Lublina w miejscu spotkania kultur, tradycji i religii.

Częścią Ośrodka są Dom Słów oraz Lubelska Trasa Podziemna.

Ośrodek „Brama Grodzka - Teatr NN” jest samorządową instytucją kultury działającą w Lublinie na rzecz ochrony dziedzictwa kulturowego i edukacji. Jej działania nawiązują do symbolicznego i historycznego znaczenia siedziby Ośrodka - Bramy Grodzkiej, dawniej będącej przejściem pomiędzy miastem chrześcijańskim i żydowskim, jak również do położenia Lublina w miejscu spotkania kultur, tradycji i religii.

Częścią Ośrodka są Dom Słów oraz Lubelska Trasa Podziemna.

Dybuk (1937)

Dwudziestego września 1937 roku w lubelskim kinie Bałtyk odbyła się światowa prapremiera najsłynniejszego polskiego filmu w języku jidysz Dybuk (jid. Der dibuk). Film był adaptacją znanego dramatu Dybuk, czyli Na pograniczu dwóch światów Szymona An-skiego (wł. Szlojme Zajnwel Rapaport) z 1919 roku.

Afisz informujący o prelekcji i pokazie filmu Dybuk
Afisz informujący o prelekcji i pokazie filmu Dybuk (Autor: Sawa, Robert)

Spis treści

[RozwińZwiń]

Historia produkcji i zarys fabuły filmuBezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści

Film w reżyserii Michała Waszyńskiego (wł. Mosze Waks) został wyprodukowany w 1937 roku przez warszawską wytwórnię Feniks Film. Scenariusz na podstawie pierwowzoru literackiego opracowali Marek Arnsztejn (pracujący na planie także w roli kierownika artystycznego i tłumacza), Alter Kacyzne oraz Anatol Stern. Zdjęcia wykonał uznany operator Albert Wywerka, choreografię opracowała Judyta Berg, natomiast muzykę do filmu skomponował Henrych (Henoch) Kon. W roli konsultanta naukowego przy filmie pracował znany historyk Majer Bałaban, a scenografię opracowali Jacek Rotmil i Stefan Norris.

W rolach głównych wystąpili znani żydowscy aktorzy – Lili Liliana, Leon Liebgold, Abraham Morewski, Ajzyk Samberg, Mojżesz Lipman, Maks Bożyk, Dina Halpern, Zisze Kac i inni1..

Prace nad filmem rozpoczęto 1 czerwca 1937 roku2. Jako pierwsze kręcono zdjęcia w Kazimierzu Dolnym, budząc duże zainteresowanie mieszkańców i przebywających w mieście letników, po czym przeniesiono się do Atelier i Laboratorium Falanga przy ulicy Leszczyńskiej/Dobrej w Warszawie, w której powstała większość scen3. Film ukończono po pięciu tygodniach.

Osią fabuły Dybuka jest przysięga, jaką składają sobie dwaj przyjaciele: Nisan i Sender. Jeśli ich dzieci urodzą się przeciwnej płci, zostaną sobie zaręczone. Mimo że Nisanowi, który wkrótce potem umiera, rodzi się syn Chonen, zaś Senderowi córka Lea, Sender zapomina o złożonej przysiędze. Po latach Chonen przybywa do miasteczka Sendera jako ubogi student jesziwy. Nieświadomi przysięgi złożonej przed laty Chonen i Lea zakochują się w sobie. Sender planuje jednak wydać swoją córkę za Menasze – syna miejscowego bogacza. W akcie desperacji szaleńczo zakochany Chonen sięga po tajemne praktyki kabalistyczne i wzywa na pomoc samego szatana, po czym pada martwy. W przeddzień ślubu z Menasze Lea odwiedza grób swojej matki – na starym kirkucie zdarza się rzecz niesamowita: w ciało Lei wstępuje dybuk, czyli dusza zmarłego Chonena.

Lubelska premiera DybukaBezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści

Za oficjalną datę premiery Dybuka uznaje się 29 września 1937 roku, chociaż tak naprawdę w warszawskim Sfinksie film ten grano już od 26 września tego roku4. Pierwszy w historii udokumentowany pokaz Dybuka odbył się jednak w Lublinie już 20 września 1937 roku w kinie Bałtyk przy ulicy Peowiaków 11 (w dniu premiery miało miejsce sześć seansów)5.

W lubelskiej prasie żydowskiej film był mocno reklamowany już od 14 września6. Zapowiedzi filmu ukazywały się na łamach „Lubliner Tugblatu”. Codziennie, począwszy od 17 września gazeta zaczęła drukować także noty redakcyjne na temat zbliżającej się premiery7. W przeddzień pierwszego seansu „Lubliner Tugblat” wydrukował całostronnicowy afisz filmu oraz notę zatytułowaną Lublin czeka z zapartym tchem na Dybuka8. Premierę pośrednio odnotowała także endecka gazeta „Głos Lubelski”, która atakowała najemcę kina Bałtyk – Tadeusza Kozickiego – za sprowadzanie do Lublina filmów żydowskich „jak Dybuk i inne”9.

Dybuk cieszył się w Lublinie bardzo dużym powodzeniem i według relacji prasowych przyciągał do kina tłumy widzów, w tym chasydów, którzy nie chodzili wcześniej do kina ze względów religijnych10. Film grany był na ekranie kina Bałtyk do 10 października 1937 roku, ostatni seans w Lublinie odbył się tego dnia o godzinie 1711. Po niespełna dwóch latach Dybuk powrócił do Lublina, w maju 1939 roku można go było ponownie obejrzeć, tym razem na ekranach kina Rialto, jednak projekcje te trwały zaledwie dwa dni (28 i 29 maja)12.

Do sukcesu ekranizacji Dybuka w Lublinie przyczynił się z pewnością fakt, że pod koniec lat 20. XX wieku dramat An-skiego był z bardzo dużym powodzeniem wystawiany po polsku na deskach Teatru Miejskiego (obecnie Teatr im. Juliusza Osterwy).

Dwudziestego września 2015 roku w Ośrodku „Brama Grodzka – Teatr NN” odbyła się projekcja filmu Dybuk z 1937 roku. Wydarzenie to zostało zorganizowane w 78. rocznicę prapremiery filmu w lubelskim kinie Bałtyk.

LiteraturaBezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści

„Chwila”, R. 4, 1937, nr 849a.

„Dos Naje Wort”, R. 3, 1937, nr 133, 228.

Der dibuk geht mit erfolg, „Lubliner Tugblat”, R. 20, 1937, nr 219.

Der dibuk in film. Di greste sensacje montog in kino Bałtyk, „Lubliner Tugblat”, R. 20, 1937, nr 216.

Der dibuk in Kuzmir, „Lubliner Tugblat”, R. 20, 1937, nr 144.

Gross N., Film żydowski w Polsce, Kraków, 2002.

Kino żydowskie w śródmieściu?, „Głos Lubelski”, R. 24, 1937, nr 257.

Kolosaler erfolg fun Dibuk, „Lubliner Tugblat”, R. 20, 1937, nr 218.

Mazur D., Dybuk, Poznań 2007.

„Nasz Przegląd”, R. 15, 1937, nr 274.

Lublin wart mit farchaptn otem ojfn Dibuk, „Lubliner Tugblat”, R. 20, 1937, nr 217.

„Lubliner Tugblat”, R. 20, 1937, nr 214, nr 217, nr 231; R. 22, 1939, nr 121.

PrzypisyBezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści

  1. Wróć do odniesienia Natan Gross, Film żydowski w Polsce, Kraków 2002, s. 152; por. Daria Mazur, Dybuk, Poznań 2007.
  2. Wróć do odniesienia „Chwila”, R. 4, 1 czerwca 1937, nr 849a; „Dos Naje Wort”, R. 3, 1 czerwca 1937, nr 133.
  3. Wróć do odniesienia Der dibuk in Kuzmir, „Lubliner Tugblat”, R. 20, 22 czerwca 1937, nr 144, s. 4.
  4. Wróć do odniesienia „Nasz Przegląd”, R. 15, 26 września 1937, nr 274, s. 2; por. „Dos Naje Wort”, R. 3, 26 września 1937, nr 228, s. 1; por. Natan Gross, Film żydowski w Polsce, Kraków 2002, s. 152.
  5. Wróć do odniesienia „Lubliner Tugblat”, R. 20, 19 września 1937, nr 217, s. 6.
  6. Wróć do odniesienia „Lubliner Tugblat”, R. 20, 14 września 1937, nr 214, s. 6.
  7. Wróć do odniesienia Por.: Der dibuk in film. Di greste sensacje montog in kino Bałtyk, „Lubliner Tugblat”, R. 20, 17 września 1937, nr 216, s. 6.
  8. Wróć do odniesienia Lublin wart mit farchaptn otem ojfn Dibuk, „Lubliner Tugblat”, R. 20, 19 września 1937, nr 217, s. 8.
  9. Wróć do odniesienia Kino żydowskie w śródmieściu?, „Głos Lubelski”, R. 24, nr 257 (19 września 1937), s. 8.
  10. Wróć do odniesienia Kolosaler erfolg fun Dibuk, „Lubliner Tugblat”, R. 20, 22 września 1937, nr 218, s. 3; por. Der dibuk geht mit erfolg, „Lubliner Tugblat”, R. 20, 23 września 1937, nr 219, s. 3.
  11. Wróć do odniesienia „Lubliner Tugblat”, R. 20, 10 października 1937, nr 231, s. 4.
  12. Wróć do odniesienia „Lubliner Tugblat”, R. 22, 28 maja 1939, nr 121, s. 1.

Zdjęcia

Słowa kluczowe