Ośrodek „Brama Grodzka - Teatr NN” jest samorządową instytucją kultury działającą w Lublinie na rzecz ochrony dziedzictwa kulturowego i edukacji. Jej działania nawiązują do symbolicznego i historycznego znaczenia siedziby Ośrodka - Bramy Grodzkiej, dawniej będącej przejściem pomiędzy miastem chrześcijańskim i żydowskim, jak również do położenia Lublina w miejscu spotkania kultur, tradycji i religii.

Częścią Ośrodka są Dom Słów oraz Lubelska Trasa Podziemna.

Ośrodek „Brama Grodzka - Teatr NN” jest samorządową instytucją kultury działającą w Lublinie na rzecz ochrony dziedzictwa kulturowego i edukacji. Jej działania nawiązują do symbolicznego i historycznego znaczenia siedziby Ośrodka - Bramy Grodzkiej, dawniej będącej przejściem pomiędzy miastem chrześcijańskim i żydowskim, jak również do położenia Lublina w miejscu spotkania kultur, tradycji i religii.

Częścią Ośrodka są Dom Słów oraz Lubelska Trasa Podziemna.

Dęblin- Irena

Spis treści

[RozwińZwiń]

Historia Dęblina

Miejscowość wzmiankowana jest w źródłach od końca XIV w. jako niewielka osada handlowa, rozwijająca się przy szlaku bursztynowym, prowadzącym znad Bałtyku w kierunku Morza Czarnego. Pod koniec XV w. była własnością rodu Tarnowskich, następnie Mniszchów. W 1836 r. Dęblin został zakupiony przez rząd rosyjski od Anny Jabłonowskiej i podarowany Iwanowi Paskiewiczowi. W latach 1838–1847 w pobliżu osady, u ujścia Wieprza do Wisły, wzniesiono twierdzę rosyjską – Iwanogrod   (od imienia namiestnika Królestwa Polskiego). Autorem projektu był Iwan Dehn, budowniczy twierdz w Modlinie, Brześciu i Warszawie. W 1854 r. na gruntach folwarku Dęblin, w pobliżu twierdzy, powstała osada handlowoprzemysłowa (centrum dzisiejszego Dęblina). Od imienia żony Paskiewicza nadano jej nazwę Irena. W 1876 r. osada otrzymała połączenie kolejowe z Łukowem, co przyczyniło się do jej gospodarczego i demograficznego rozwoju. W sierpniu 1915 r. Rosjanie opuścili Iwanogrod, a twierdza została zajęta przez Niemców. W czasie działań wojennych zniszczeniu uległy wszystkie forty i znaczna część osady. W okresie międzywojennym przywrócono nazwę Dęblin. W 1925 r. powstało tu Centrum Wyszkolenia Oficerów Lotnictwa (obecnie: Wyższa Szkoła Oficerska Sił Powietrznych), później założono także wytwórnię samolotów. Na początku września 1939 r. Niemcy zbombardowalilotnisko w Dęblinie, zniszczyli osadę i utworzyli tu ważny ośrodek lotniczy. W Dęblinie było także kilka obozów jenieckich, w tym m.in. dla jeńców radzieckich, usytuowany w dawnej twierdzy (zginęło w nim ok. 80.000 osób). Po wojnie Dęblin został połączony z Ireną, zaś w 1954 r. otrzymał prawa miejskie.

 

Żydzi w Dęblinie‑Irenie Do 1918 r.

Żydzi mieszkali w nowo powstałej osadzie Irena od połowy XIX w. Znaczna część osadników przeniosła się tu w latach sześćdziesiątych z pobliskich Bobrownik. Stanowili większość mieszkańców, zaś dzielnica żydowska rozwijała się wokół rynku. Ważnym źródłem dochodów miejscowych Żydów było zaopatrzenie i usługi dla oddziałów stacjonujących w tutejszym garnizonie. Część Żydów znalazła zatrudnienie w małej hucie żelaza, będącej własnością żydowskiego przedsiębiorcy Henryka Limańskiego, a także w innych, niewielkich zakładach przemysłowych, które powstały w latach sześćdziesiątych i siedemdziesiątych i wytwarzały wyroby żelazne. W latach osiemdziesiątych XIX w. działało tu 138 zakładów rzemieślniczych (ślusarskie, stolarskie, szewskie, rymarskie i krawieckie). Pod koniec stulecia, gdy osada Dęblin Irena stała się popularnym ośrodkiem wypoczynkowym, źródłem dochodów wielu Żydów była obsługa ruchu turystycznego i wczasowego. W latach dziewięćdziesiątych miejscowość była ważnym ośrodkiem chasydyzmu. Oprócz dworu cadyka Izraela Tauba było tu kilka sztibli, skupiających zwolenników cadyka z Góry Kalwarii. W latach i wojny światowej miejscowość opuściło wielu Żydów, co przyczyniło się do osłabienia jej pozycji ekonomicznej. W listopadzie 1918 r. Dęblin został zajęty przez wojska gen. Hallera, a jego żołnierze szykanowali miejscowych Żydów.

 

Okres międzywojenny w Dęblinie

Po i wojnie światowej żydowska społeczność Dęblina Ireny powoli się odradzała. Głównym źródłem utrzymania dla większości Żydów były handel i rzemiosło (krawiectwo, szewstwo, rymarstwo). Funkcjonowały tu małe zakłady przemysłowe, prowadzone przez żydowskich przedsiębiorców, m.in. tartak, młyn i browar. Oprócz gminnej synagogi działało tu siedem bejt ha-midraszy, a także chedery. Rozwijało się lokalne życie polityczne – wkrótce po odzyskaniu niepodległości powstał oddział Syjonistów Ogólnych, komórki PoalejSyjon i Mizrachi, zaś w 1922 r. – oddział Agudy. Aktywny był także Bund, a w latach trzydziestych powstała komórka SyjonistówRewizjonistów. W latach dwudziestych i trzydziestych rada gminy żydowskiej była zdominowana przez reprezentantów Agudy i dopiero pod koniec lat trzydziestych XX w. przewodniczącym rady został przedstawiciel syjonistów. Prężnie działały organizacje młodzieżowe – w 1928 r. utworzono placówkę syjonistycznej HeChaluc Pionier, zaś w 1932 r. Bejtaru i Ceirej Syjon. W 1925 r. powstała biblioteka żydowska, prowadzona wspólnie przez bundowców i syjonistów. Wkrótce jednak utworzono dwie odrębne placówki – skromną bibliotekę Bundu i syjonistyczną Bibliotekę im. Chaima Nachmana Bialika, która przejęła większość zbiorów. W drugiej połowie lat dwudziestych założono Bezprocentową Kasę Pożyczkową, Towarzystwo Darmowych Przytułków i Żydowski Bank Spółdzielczy. Od 1929 r. ukazywała się jednodniówka „Der Obserwator” (Obserwator). W latach 1936–1937, wraz z kryzysem ekonomicznym i wzrostem nastrojów antysemickich, doszło w Dęblinie do zajść antyżydowskich: zniszczono żydowskie sklepy, w brutalnych napadach ucierpiały pojedyncze osoby.
W 1889 r. w osadzie Dęblin‑ Irena zamieszkał Izrael Taub (1849–1921), znany jako Modrzycer rebe oraz „śpiewający cadyk” – założyciel słynnej dynastii chasydzkiej z Dęblina i tworca popularnych pieśni chasydzkich (nigunow). Był synem Samuela Elijahu Tauba ze Zwolenia i wnukiem Jechezkela z Kazimierza Dolnego. Chasydzi dęblińscy przypisywali melodii zasadniczą rolę w modlitwie, obrzędach i codziennym życiu. Dwor cadyka przyciągał wielu muzykow żydowskich. Cadyk prowadził dwor aż do śmierci. Tradycje dynastii kontynuował jego syn – Saul Jedidia Lazar. Po wybuchu I wojny światowej i zajęciu osady przez Austriakow Saul przeprowadził się do Otwocka, gdzie założył własny dwor.

 

Holokaust w Dęblinie

Po wybuchu II wojny światowej, w czasie bombardowań,wielu Żydów opuściło Dęblin w poszukiwaniu schronienia w pobliskich Rykach, Puławach i Żelechowie. Po kilku tygodniach część z nich wróciła do Dęblina. W 1939 r. powołano Judenrat, na czele którego stanął przedwojenny działacz gminy – Lejzor Tajchman. W sierpniu lub listopadzie 1940 r. utworzono otwarte getto, mieszczące się pomiędzy ulicami Bankową, Okólną, Senatorską, Wiatraczną i Niedbałą. Znaleźli się w nim żydowscy mieszkańcy Dęblina i Żydzi z pobliskich miejscowości. Pierwszy prezes Judenratu wraz z kilkoma jego członkami został w 1941 r. deportowany do Wąwolnicy i tam zastrzelony. Jego stanowisko objęli kolejno: Kalman Freiss vel Paris (po wojnie wyemigrował do Izraela), Wolf Szulman oraz Drafisz (wysiedleniec z Konina, zastrzelony w obozie pracy w Kazimierzu Dolnym).

Pierwsza deportacja Żydów z getta odbyła się 6 maja 1942 r. W Dęblinie Niemcy zamordowali 62 Żydów, zaś ok. 2500 osób, wraz z grupami Żydów z Bobrownik i Stężycy, wysłali do obozu zagłady w Sobiborze. Dzień po deportacji do getta, w którym pozostało ok. 1200 osób, przesiedlono grupę Żydów z Ryk, zaś dwa tygodnie później – 2042 Żydów ze Słowacji. Powołano nowy Judenrat, którego przewodniczącym został Izrael Wajnberg. W maju i czerwcu 1942 r. getto przekształcono w obóz pracy, którego mieszkańców zatrudniano na pobliskim lotnisku i terenie osady. Ostateczna likwidacja getta odbyła się jesienią 1942 r. 15 października Niemcy zamordowali na miejscu ok. 100 Żydów, zaś ok. 2500 wysłali do obozu zagłady w Treblince. Deportacje przeżyło ok. 1000 żydowskich robotników wraz z rodzinami, którzy znajdowali się w trzech obozach pracy. Więźniów następnego obozu, pracujących przy budowie mostu na rzece Wieprz, rozstrzelano w czerwcu 1943 r. Najdłużej, bo do 23 lipca 1944 r., funkcjonował obóz na lotnisku, którego więźniów na dwa dni przed zajęciem Dęblina przez Armię Czerwoną deportowano do obozu pracy w Częstochowie, należącego do koncernu przemysłowego Hasag (Hugo Schneider Aktiengesellschaft Metalwarenfabrik). Tam większość z nich została zamordowana. Po wojnie do Dęblina wróciło 82 Żydów. Po zamordowaniu dziewięciu z nich reszta Żydów latem 1945 r. opuściła Dęblin.

 

Judaika w Dęblinie

Synagoga (ul. Okólna 33)
Budynek wzniesiony w drugiej połowie XIX w. (prawdopodobnie w latach siedemdziesiątych), na północ od centrum miejscowości, został zniszczony przez Niemców w czasie II wojny światowej. Po wojnie służył jako łaźnia miejska, później został przebudowany z przeznaczeniem na zakład naprawy telewizorów. Mieściły się w nim także sklep i magazyn. Obecnie znajdują się w nim biuro rachunkowe oraz sklep AGDRTV.
 
Cmentarz
W osadzie IrenaDęblinie było cmentarza, zaś tutejsi Żydzi chowali swoich zmarłych w pobliskich Bobrownikach (ul. Dęblińska). W czasie II wojny światowej Niemcy zdewastowali cmentarz w Bobrownikach, zaś nagrobkami z niego wybrukowali ulice w DęblinieIrenie.

 

Warto zobaczyć w Dęblinie

Muzeum Twierdzy Dęblin, cytadela, pozostało ścifortów (XIX w.), ul. Saperów 5,

zespół pałacowoparkowy (XVIII w.), rejon ulic: Spacerowej, Florera, Dywizjonu 303, Ścibiora,

zespół Dworca Kolei Nadwiślańskiej (XIX w.), ul. Dworcowa

 

 

 

Opracowała: Marta Kubiszyn
Artykuł jest fragmentem opracowania: Śladami Żydów. Lubelszczyzna, Lublin 2011