Ośrodek „Brama Grodzka - Teatr NN” jest samorządową instytucją kultury działającą w Lublinie na rzecz ochrony dziedzictwa kulturowego i edukacji. Jej działania nawiązują do symbolicznego i historycznego znaczenia siedziby Ośrodka - Bramy Grodzkiej, dawniej będącej przejściem pomiędzy miastem chrześcijańskim i żydowskim, jak również do położenia Lublina w miejscu spotkania kultur, tradycji i religii.

Częścią Ośrodka są Dom Słów oraz Lubelska Trasa Podziemna.

Ośrodek „Brama Grodzka - Teatr NN” jest samorządową instytucją kultury działającą w Lublinie na rzecz ochrony dziedzictwa kulturowego i edukacji. Jej działania nawiązują do symbolicznego i historycznego znaczenia siedziby Ośrodka - Bramy Grodzkiej, dawniej będącej przejściem pomiędzy miastem chrześcijańskim i żydowskim, jak również do położenia Lublina w miejscu spotkania kultur, tradycji i religii.

Częścią Ośrodka są Dom Słów oraz Lubelska Trasa Podziemna.

Dawny Sąd Okręgowy w Lublinie

Dawny gmach Sądu Okręgowego nie budził dotąd głębszego zainteresowania badaczy. Nie powstało dotychczas żadne opracowanie historii budowy ani architektury tego bardzo interesującego obiektu.
Wszelkie istniejące wzmianki w literaturze dotyczące budynku sądu są zazwyczaj ograniczone do podania daty jego powstania (najczęściej zresztą nie do końca poprawnie) i ogólnikowych zdań na temat stylu gmachu.
Lubelski sąd jest jednym z dwóch wzniesionych w Królestwie Polskim w latach 1876-1915 budynków przeznaczonych dla Sądów Okręgowych. Drugi, zbudowany w Piotrkowie Trybunalskim w latach 1907–1908 według projektu architekta Feliksa Nowickiego, chociaż wzniesiony w dużo większej skali, nie jest tak interesujący pod względem rozwiązań przestrzennych jak sąd lubelski.

 

Spis treści

[RozwińZwiń]

Lokalizacja

ul. Krakowskie Przedmieście 76

Historia

Budynek został wzniesiony w latach 1892–1895 z przeznaczeniem na Sąd Okręgowy. Duży wpływ na koncepcję architektoniczną budynku miała komisja techniczno-budowlana, działająca z ramienia Ministerstwa Sprawiedliwości. Zalecenia komisji były decydujące również w sprawach technicznych, takich jak użycie oświetlenia gazowego i ogrzewania powietrznego w pomieszczeniach ogólnodostępnych i służących komunikacji. Wpływ komisji wyraził się też w zastosowaniu oświetlenia głównego hallu budynku za pomocą przeszklonego stropu. Dostosowanie budynku do wymogów komisji zaowocowało też rozdzieleniem wejść do poszczególnych sal rozpraw: inne były dla składu sądzącego, inne dla podsądnych i publiczności.

Budowa, choć kosztowna, postępowała sprawnie – budynek został ukończony i oddany do użytku w 1895 roku, a ostatnie świadczenia z tytułu robót zostały wypłacone w 1896 roku. Ogólna suma kosztów budynku była niebagatelna – 180 000 rubli. O wielkości tej kwoty świadczyć może jej porównanie z kosztami stawianych wówczas obiektów sakralnych. Dla przykładu: trójnawowy, neogotycki kościół parafialny pw. św. Marcina w podlubelskich Zemborzycach, budowany w latach 1906–1907, kosztował wraz z pełnym wyposażeniem (ołtarze, ławki, organy itp.) 39 625 rubli i 52 kopiejki.

Jak wynika z dokumentów zgromadzonych w Archiwum Państwowym w Lublinie, do 1926 roku nie prowadzono w budynku żadnych prac. W latach 1926–1929 przeprowadzono remont obiektu, obejmujący m.in. wymianę części rynien i drzwi zewnętrznych. Planowany był również remont elewacji, który miał polegać na odbiciu istniejących tynków, wykonaniu nowych i naprawie gzymsów. Prace te prawdopodobnie nie zostały wykonane, ponieważ w „Ankiecie nieruchomości” z dnia 25 listopada 1936 roku ówczesny intendent budynku, Tadeusz Niedzielski, stwierdził, że fasada wymaga poprawienia tynków i pomalowania. Zapewne po tej dacie nastąpiła przebudowa fasady północnej budynku. W 1940 roku rozebrano murowane słupy od strony Krakowskiego Przedmieścia pozostałe po konfiskacie żelaznych elementów ogrodzenia.

Szeroko zakrojony remont rozpoczęto w 2004 roku: wymieniono całą stolarkę okienną i odnowiono elewację. Podmurowanie budynku wyłożono piaskowcem, odnowiono również dwa zdroje-studzienki obsadzone w podmurowaniu. Prace mające na celu przywrócenie temu ważnemu lubelskiemu zabytkowi dawnego blasku przeprowadzono również we wnętrzach.

Architekt

Autorem projektu był inżynier Marian Jarzyński.

Opis budynku

Budynek Sądu Okręgowego został wybudowany na wąskiej, prostokątnej działce, krótszym bokiem przylegającej do ulicy Krakowskie Przedmieście. Kształt działki częściowo uwarunkował rozplanowanie budynku i jego architekturę. Ponieważ główna, północna fasada jest jedną z krótszych elewacji, a znajdujące się dookoła budynki dość ciasno otaczają sąd, wydaje się on zdecydowanie mniejszy, niż jest w rzeczywistości.
Budynek jest odsunięty od ulicy – takie usytuowanie wynikło ze zobowiązania reprezentującego Ministerstwo Sprawiedliwości prezesa Lubelskiego Sądu Okręgowego, rzeczywistego radcy stanu, Krzysztofa Kłapowa. W umowie kupna-sprzedaży działki, zawartej 8 maja 1891 roku przed notariuszem Stanisławem Dobkiewiczem z Celestyną Domańską, właścicielką tej i sąsiednich działek, zobowiązał się on do niezabudowania części działki od strony Krakowskiego Przedmieścia na odległość trzydziestu łokci od ulicy, aby – jak to ujęto we wpisie do księgi wieczystej – istniejących na sąsiednich działkach budynków mieszkalnych „[...] nie pozbawiać należytego wyglądu”. Ponadto Ministerstwo Sprawiedliwości zobowiązało się postawić na tej części działki od strony wschodniej i zachodniej żelazne ogrodzenie w postaci kraty, które nie zasłaniałoby istniejących na sąsiednich działkach budynków. Pierwotnie fasada północna, zwrócona w stronę Krakowskiego Przedmieścia, wyglądała dużo bardziej imponująco niż obecnie, co dokumentują m.in. liczne pocztówki sprzed 1918 roku. W trakcie przebudowy, prawdopodobnie po 1937 roku, znacznie uproszczono tę elewację: ujednolicono początkowo podwójne pilastry, zdjęto większość dekoracji architektonicznej (m.in. z tympanonu i szczytów nad balkonami), przepruto nowe okna, a także zastąpiono gładkim tynkiem boniowania najwyższej kondygnacji, a boniowanie niższych kondygnacji fasady zmieniono. Największe zmiany zaszły w wyglądzie bocznych ryzalitów: boniowane lizeny zastąpiono zdwojonymi pilastrami, usunięto kolumny obramiające okna przy balkonach, zdjęto tympanony, a schodkowe pierwotnie szczyty zostały zastąpione prostym murem. Zamurowano również jeden z półkoliście sklepionych przejazdów, jednocześnie drugi przekryto płaskim stropem.

O przypuszczalnej dacie przebudowy informować może zachowany w Archiwum Państwowym w Lublinie rysunek fasady północnej budynku, datowany na dzień 20 lipca 1937 roku, podpisany inicjałami E.K. Rysunek przedstawia fasadę w postaci prawie identycznej z dzisiejszą – jedyne wyjątki to: nieistniejące obecnie półkoliste zwieńczenie wschodniego przejazdu oraz okna w miejscu przejazdu zachodniego, który obecnie jest zamurowany płaską ścianą. Niestety, brak jakichkolwiek informacji poza datą i inicjałami autora rysunku nie pozwala na jednoznaczne stwierdzenie czy jest to rysunek projektowy, czy inwentaryzacja fasady w 1937 roku.

Przed remontem w 2004 roku rozważano możliwość przywrócenia fasadzie form sprzed międzywojennej przebudowy. Odstąpiono od tego pomysłu ze względu na fakt, że istniejąca od 1937 roku fasada reprezentuje w dobrym stylu formy polskiej architektury końca lat 30. XX wieku, dziś coraz bardziej doceniane i obejmowane coraz szerszą ochroną przez służby konserwatorskie. Nie bez znaczenia jest również to, że ta fasada istnieje już dłużej niż poprzednia – również z tego powodu powrót do pierwotnej dekoracji byłby nieuzasadniony historycznie. W trakcie remontu dokonano niewielkiej zmiany architektury ryzalitu środkowego – wydłużono skrajne narożne pilastry do góry, tak, że weszły one w strefę belkowania i podpierają obecnie górny gzyms, a nie, jak wcześniej, całe belkowanie. Na frontonie umieszczono napis: Sąd Rejonowy.

Wnętrze

Koncepcja przestrzenno-architektoniczna budynku została dostosowana do programu użytkowego. Fakt, że dziś budynek jest zbyt szczupły dla wszystkich wydziałów Sądu Rejonowego wiąże się ze wzrostem liczby ludności miasta i jego okolic od końca XIX wieku i związanym z nim wzrostem liczby rozpatrywanych spraw.

Rzut budynku i dyspozycja jego wnętrz zostały zaprojektowane z myślą o możliwie dużej liczbie interesantów. Główne pomieszczenia znajdują się na osi symetrii założenia: westybul, dwupoziomowy hall z galerią na pierwszym piętrze i duże sale rozpraw, znajdujące się na przedłużeniu hallu, po obu jego stronach. Do tych największych sal (obecnie są to: sala rozpraw nr XIV oraz jedno z pomieszczeń III Wydziału Karnego) prowadzą portale umieszczone w krótszych ścianach hallu, flankowane przez bogato obramowane i zwieńczone półkolistymi naczółkami płyciny. Same portale do tych sal zostały wyróżnione od pozostałych na tej samej kondygnacji zwieńczeniem trójkątnymi tympanonami.
Do pomieszczeń wyznaczających oś założenia przylegają ciągi mniejszych sal rozpraw, dostępnych bezpośrednio z hallu lub z galerii pierwszego piętra. Sale te są w większości połączone amfiladowo między sobą. Od frontu, z oknami wychodzącymi na Krakowskie Przedmieście, zostały umieszczone pomieszczenia reprezentacyjne (m.in. gabinet prezesa sądu) oraz mieszkania dla niektórych pracowników: intendenta i woźnych sądowych. Większa część najniższej kondygnacji budynku została zaprojektowana jako archiwum, którą to funkcję pełni do dziś. Archiwum jest czteronawową halą, o wysokości 2,5-krotnie większej niż wysokość każdej z pozostałych kondygnacji – dzięki podwyższeniu tego pomieszczenia zdołano wyraźnie zwiększyć powierzchnię magazynową. Później archiwum powiększono o pomieszczenie przeznaczone wcześniej na skład opału, znajdujące się pod górną częścią hallu. Ponieważ pomieszczenie to nie mogło być oświetlane światłem gazowym z uwagi na zagrożenie pożarem, w podłodze zamontowano osiem naświetli, których ślady widoczne są do dziś. 

Umieszczony we frontowym ryzalicie westybul ma wysokość dwóch kondygnacji i jest otwarty trzema półkolistymi arkadami na dolną kondygnację hallu. W westybulu, przy głównych drzwiach wejściowych, znajduje się dębowy, bogato rzeźbiony wiatrołap, o formach nawiązujących do architektury renesansowej, z charakterystycznym wydatnym gzymsem koronującym i smukłymi korynckimi kolumienkami na zewnątrz ściętych naroży. Westybul jest przykryty sklepieniem kolebkowym na gurtach, wykreślonym na łuku koszowym, z lunetami w każdym przęśle. Kontynuację sklepienia westybulu stanowi sklepienie najbliższej wejściu części dolnej kondygnacji hallu, nad głównymi schodami.

Zdecydowanie największe wrażenie na wchodzącym do budynku robi przeszklony strop, zespolony z sześciu osadzonych na metalowych kratownicach świetlików. Wobec braku okien bezpośrednio otwartych na hall, przeszklenie stropu było jedyną możliwością jego oświetlenia. Jednocześnie uzyskano znakomity efekt estetyczny, dodatkowo skupiając na konstrukcji stropu dekorację sztukatorską. Analogicznie oświetlono również reprezentacyjną salę rozpraw po południowej stronie hallu – obecnie III Wydział Karny. W tej sali zastosowano nieco bardziej rozbudowane sztukaterie i bogatsze obramienia portali.
Zastosowany nad przeszklonym stropem szklany dach, inspirowany być może przekryciami paryskich pasaży (Marian Jarzyński był w Paryżu w 1889 roku na wystawie światowej), nie ma analogii na terenie Lublina ani w jego okolicach. Fakt ten znalazł odbicie w popularnym określeniu budynku – „Sąd pod szklanym dachem”.
Zastosowanie takiego sposobu przekrycia, zapoczątkowane w paryskich pasażach handlowych około 1820 roku, upowszechniło się w II połowie XIX wieku w całej Europie w budynkach użyteczności publicznej (zwłaszcza w muzeach), ale na ziemiach polskich było w tym czasie jeszcze stosunkowo rzadkie. Więcej podobnych realizacji pojawiło się dopiero po 1900 roku, np. w monumentalnych niemieckich inwestycjach w Poznaniu (m.in. w tamtejszym Muzeum Prowincjonalnym, obecnie Muzeum Narodowe w Poznaniu, a także we wzniesionym około 1910 roku budynku Sądu Rejonowego – w bocznym korytarzu).
Przeszklenie dachu zostało wyposażone w kilka technicznych udogodnień, pozwalających w odpowiedni sposób dbać o jego stan. Umieszczono w nim system rynienek i zbiorników do odprowadzania wody ze skraplającej się na szybach pary wodnej. Zaś szklany strop wyposażono w otwierane elementy służące do wentylacji. Elementy te, w kształcie klap złożonych z czterech okienek każda, nie są widoczne w chwili, gdy są zamknięte – strop stanowi wtedy przeszkloną całość.
W trakcie remontu wnętrza przywrócono reprezentacyjny wygląd hallu poprzez zmianę kolorystyki, usunięcie przybudówek i zastąpienie ich stylowymi kioskami. Także szklany strop otrzymał mleczne szkło oraz uzyskał delikatne podświetlenie.
Druga z głównych sal rozpraw, umieszczona we frontowym ryzalicie, nad westybulem, sala nr XIV, odznacza się zdecydowanie najspokojniejszą, najbardziej klasycyzującą dekoracją. Trzy znajdujące się w niej portale są dużo bardziej surowe formalnie niż inne w budynku. Bardzo proste, klasycystyczne w wyrazie, są również formy sztukateryjnej dekoracji gzymsu, z surowym, geometrycznym meandrem w najniższej strefie.

 
Najciekawszym chyba wnętrzem w budynku jest znajdujący się w północnej jego części, na drugim piętrze, dawny gabinet prezesa Sądu Okręgowego, obecnie sekretariat IV Wydziału Karnego. W pomieszczeniu tym, oprócz najbardziej rozbudowanych neorenesansowych sztukaterii, zachowały się trzy żyrandole, prawdopodobnie z przełomu XIX i XX wieku lub okresu międzywojennego, jedyny obecnie w całym budynku kaflowy piec, z ozdobną mosiężną kratą, także utrzymany w konwencji nawiązującej do sztuki renesansu, oraz neorokokowy kominek. Nad kominkiem znajduje się lustro w stiukowym obramieniu. Identyczny kominek – tyle tylko że utrzymany w innej kolorystyce – znajduje się piętro niżej, w obecnym gabinecie prezesa Sądu Rejonowego. Pierwotnie, oprócz dwóch kominków, budynek ogrzewało trzydzieści pięć pieców kaflowych.
W ścianach zewnętrznych została umieszczona grawitacyjna wentylacja, uzupełniona przez tunele wentylacyjne do archiwów. Pierwotne oświetlenie gazowe zostało zastąpione w okresie międzywojennym oświetleniem elektrycznym. Założono wówczas nowoczesne w formie lampy i kinkiety, częściowo zachowane do dziś, częściowo zaś ostatnio odtworzone.
Sztukaterie zachowały się również w sali rozpraw nr XIII – są zdobione ornamentami roślinnymi złożonymi z zachodzących na siebie stylizowanych liści różnej wielkości.

W całym budynku zachowało się jeszcze wiele innych elementów dawnego wystroju i wyposażenia: drzwi wejściowe, kute balustrady na klatkach schodowych i dookoła galerii hallu, niektóre meble, kratki wentylacyjne z ozdobnymi żeliwnymi osłonami czy drzwiczki rewizyjne przewodu kominowego z wizerunkiem kominiarczyka. Ponadto, w zewnętrzne ściany budynku, wmontowane są dwa żeliwne zdroje – obudowy kranów, w kształcie zwieńczonych muszlami płytkich nisz, sygnowane nazwą miejsca wytworzenia: dużym napisem „Kamienna”. W większości, poza balustradami kutymi ręcznie, są to, podobnie jak sztukaterie, elementy prefabrykowane, produkowane masowo i częste w końcu XIX wieku, ale zaprojektowane i wykonane na dość wysokim poziomie.

Ciekawym elementem, przywróconym w trakcie ostatniego remontu fasady są emaliowane tabliczki z godłem państwowym i nazwą sądu, wykonane tradycyjnie, z blachy, a nie – jak się to teraz najczęściej robi – z tworzywa sztucznego. Zrekonstruowano oryginalną tabliczkę z numerem policyjnym budynku: 164A, pochodzącą z czasów carskich, z miejscem po rosyjskim napisie, zatartym po odzyskaniu niepodległości. Latarenkę z numerem, która znajdowała się wcześniej na fasadzie budynku przeniesiono na jeden ze słupów wschodniej bramy. Zrekonstruowano również daszek nad wejściem do sądu – podstawą rekonstrukcji były zachowane fotografie budynku z lat 20. XX wieku. W trackie remontu naprawiono oryginalny zamek drzwi wejściowych, z czterema ryglami. Odtworzono również klucze, które są teraz największymi z używanych w sądzie.
Oryginalny, być może z czasów budowy sądu, zamek znajduje się także w drzwiach prowadzących na strych.

Elementy dekoracji

Elementy dekoracji i wyposażenia wnętrz, choć inspirowane różnymi stylami historycznymi, stanowią zwarty i spójny zespół, pierwotnie łączący się stylowo z dekoracjami fasady, obecnie nieistniejącymi. W dużym uproszczeniu budynek lubelskiego sądu można nazwać neorenesansowym – budowle włoskiego renesansu, zwłaszcza jego fazy dojrzałej, były głównym źródłem inspiracji, zwłaszcza w przypadku kształtowania elewacji i detalu architektonicznego. Zdecydowanie nowoczesny jest układ przestrzenny budynku – wyjątkowo zwarty i czytelny. Staranny dobór elementów dekoracji architektonicznej i wyposażenia wnętrz, jak również czynny udział Komisji Ministerstwa Sprawiedliwości w budowie obiektu, czy wreszcie duży budżet, przeznaczony na wykonanie prac, świadczą o dużej wadze przykładanej przez władze rosyjskie do realizacji siedziby Sądu Okręgowego w Lublinie. Spośród zachowanych na terenie Polski obiektów sądowych z przełomu XIX i XX wieku, lubelski sąd stanowi zabytek zdecydowanie najciekawszy zarówno pod względem rozwiązania przestrzeni użytkowej budynku, jak i zastosowania nowych możliwości technicznych.

 

 

Opracował: Hubert Mącik
 

Literatura

Adamaszek K., Bronili wolnej Polski, „Gazeta Wyborcza”, 2009 nr 74, s. 5.
Gawdzik Cz., Gawarecki H., Lublin, krajobraz – architektura, Warszawa 1964.
Karta ewidencyjna zabytków, maszynopis w archiwum WUOZ w Lublinie, sygn. 183.
Praczyk G., Dybek A., Sąd jak sprzed wieku, „Gazeta w Lublinie”, 2004 nr 108, s. 4.
Praczyk G., Sąd historyczny, „Gazeta Wyborcza”, 2003 nr 64,  s. 2.
Sąd: powrót do przeszłości, „Dziennik Wschodni”, 2005 nr 262, s. 5.
Spasiewicz W., Praczyk G., Z Kanady do Lublina via Internet, „Gazeta Wyborcza”, 1 II 2002, s. 5.
Studziński J., Ul. Krakowskie Przedmieście 76. Sąd Rejonowy. Rozpoznanie historyczne i wnioski konserwatorskie, Lublin 1996, sygn. 7642.
Z Kurierem po dawnym Lublinie, „Kurier Lubelski”, 2000 nr 172, s. 16.
Żywicki J., Architektura neogotycka na Lubelszczyźnie, Lublin 1998, ss. 102–103, 344–346.

Powiązane wydarzenia

Zdjęcia

Słowa kluczowe