Ośrodek „Brama Grodzka - Teatr NN” jest samorządową instytucją kultury działającą w Lublinie na rzecz ochrony dziedzictwa kulturowego i edukacji. Jej działania nawiązują do symbolicznego i historycznego znaczenia siedziby Ośrodka - Bramy Grodzkiej, dawniej będącej przejściem pomiędzy miastem chrześcijańskim i żydowskim, jak również do położenia Lublina w miejscu spotkania kultur, tradycji i religii.

Częścią Ośrodka są Dom Słów oraz Lubelska Trasa Podziemna.

Ośrodek „Brama Grodzka - Teatr NN” jest samorządową instytucją kultury działającą w Lublinie na rzecz ochrony dziedzictwa kulturowego i edukacji. Jej działania nawiązują do symbolicznego i historycznego znaczenia siedziby Ośrodka - Bramy Grodzkiej, dawniej będącej przejściem pomiędzy miastem chrześcijańskim i żydowskim, jak również do położenia Lublina w miejscu spotkania kultur, tradycji i religii.

Częścią Ośrodka są Dom Słów oraz Lubelska Trasa Podziemna.

Czerwona Karczma – Fabryka gwoździ i drutu w Lublinie

Budynek Czerwonej Karczmy powstał w miejscu zniszczonej podczas Potopu karczmy Budzyń. Od 1923 roku mieściła się tu fabryka gwoździ i drutu „Tatary”.

 

Czerwona Karczma
Czerwona Karczma (Autor: Sugier, Piotr)

Spis treści

[RozwińZwiń]

LokalizacjaBezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści

ulica Turystyczna 2

FunkcjaBezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści

Od XVI wieku karczma, w 1923 roku przekształcona na fabrykę gwoździ i drutu, po roku 1945 pełni funkcję mieszkalną.

HistoriaBezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści

We wsi królewskiej Tatary za mostem na Bystrzycy od XVI wieku wzmiankowana była karczma Budzyń, zapewne drewniana – gdyż w czasach Potopu została całkowicie zniszczona ogniem nieprzyjacielskim – wkrótce odbudowana i nazwana Czerwoną Karczmą.

Jako królewszczyzna Tatary przeszły po rozbiorach na własność Rządu Królestwa Polskiego. W 1828 roku zostały wystawione na publiczną licytację, na której nabył je Adam hr. Ożarowski. Od niego zaś w 1841 roku Emanuel Graf. Folwark Tatary – wraz z nim karczma – pozostawał w ręku Grafów do chwili rozparcelowania majątku w 1946 roku.

Na budynku karczmy widnieje data 183..., co wskazuje na budowę w czasach Ożarowskiego i zgadza się z klasycystycznym charakterem obiektu. Budynek został założony na typowym rzucie litery T. z częścią mieszkalno-wyszynkową w skrzydle frontowym i ze stykającym się z nim „stanem" mieszczącym niegdyś boksy dla koni i ekwipaży przez większość XIX wieku. Ten charakterystyczny typ budowli zanikał jednak w całej Polsce wraz z podupadaniem osobowego transportu konnego. Opuszczeniu i rujnacji ulegały obszerne stany z bramami wjazdowymi najczęściej adaptowane do innych funkcji.

Dotyczyło to także stanu Czerwonej Karczmy, użytkowanego od około XIX wieku przez Grafów jako budynek folwarczny.

W 1923 roku kolejny właściciel, Kazimierz Graf, który wchodził w różne spółki z przemysłowcami lubelskimi, zwrócił się do Wydziału Budowlanego Urzędu Wojewódzkiego w Lublinie z projektem adaptacji stanu Czerwonej Karczmy na fabrykę gwoździ i drutu „Tatary”. Graf występował w imieniu swoim i spółki obywatelskiej o nieznanym nam składzie osobowym. Projekt obejmował nie tylko adaptację samego stanu na halę produkcyjną, lecz także utworzenie przybudówki przy jego płn.-wsch. narożniku. Odcięto fabrykę od części mieszkalnej przez zamurowanie połączenia ze stanem. Projektantem rozbudowy był znany architekt Bohdan Kelles-Krause, jakkolwiek skromny program architektoniczny nie stwarzał tu możliwości ciekawszego projektowania. W elewacji przybudówki widoczne są cechy stylu tego architekta.

W planach rozbudowy zaznaczono też kuźnię vis-a-vis karczmy przy skrzyżowaniu, mającą kooperować z nowo powstającą fabryczką. Nie wiemy czy i jak długo ta fabryka prosperowała.

Po II wojnie światowej i rozparcelowaniu majątku Grafów na rzecz Reformy Rolnej, karczma została upaństwowiona i użytkowana jako mieszkalna. W 1952 roku uległa pożarowi.

W 1967 roku obiekt został wpisany do rejestru zabytków A /268. W 1972 roku część frontowa przeszła generalny remont.

W 1972 roku konserwator zabytków wydał zgodę na dostawienie komórek lokatorskich do zachodniej ściany stanu pod warunkiem jego oczyszczenia i zabezpieczenia korony muru.

Od 1976 roku trwały starania MZBM o urządzenie tu punktu skupu surowców wtórnych, na co uzyskano zgodę Miejskiego Konserwatora Zabytków pod warunkiem rekonstrukcji dachu z otwartą więźbą wieszarowo-stolcową, przykrycia dachówką, otynkowania z zachowaniem boniowania i profilowanego gzymsu.

Remontu dokonano w 1976 roku, zaś pokrycie dachówką cementową w 1991 roku.

KalendariumBezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści

około 1655 – odbudowanie zniszczonej podczas Potopu karczmy Budzyń

1841 – Czerwona Karczma staje się własnością rodziny Graffów

1923 – przekształcenie karczmy w fabrykę gwoździ i drutu „Tatary”

po 1945 – budynek znacjonalizowany i użytkowany jako mieszkania

1967 – wpisanie do rejestru zabytków

OpisBezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści

Stan założony jest na prostokącie, parterowy, pokryty osobnym dachem czterospadowym, podbitym blachą.

Podziały ścian ramowe, otwór wjazdowy w ścianie tylnej zamykany dwuskrzydłowymi wrotami. W miejsce dawnych okienek znajdują się płyciny w górnej części ścian. Ślad przemysłowej przybudówki gwoździarni pozostał jedynie w postaci płyciny drzwiowej w płn.-wsch. narożu.

WnętrzeBezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści

Wnętrze jednoprzestrzenne z otwartą, nowszą więźbą wieszarowo-stolcową, podpartą dwoma rzędami słupów.

Stan zachowaniaBezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści

1995 rok

Obiekt – jako karczma – wpisany jest do rejestru zabytków i pozostaje pod prawną ochroną konserwatorską. „Fabryczny” epizod w historii tego zabytku został wyświetlony przy okazji opracowywania architektury przemysłowej w Lublinie. Obiekt został zrewaloryzowany jako karczma. Stan techniczny zabytku średni. Brak pierwotnego wyposażenia produkcyjnego we wnętrzach.

2008 rok

Stan techniczny budynku jest zadowalający. Budynek przeznaczony na mieszkania komunalne. Wykończenie zewnętrzne i wewnętrzne wymaga remontu. W elewacjach zewnętrznych miejscowo występuje brak tynku, ukazujący materiał użyty do konstrukcji murów (kamień i cegła). Zachowywał się oryginalny wzór elewacji zewnętrznej. Drzwi do hali wjazdowej, w stopniu znacznego zniszczenia, wskazują na ich oryginalność. Hala wjazdowa z oznakami zawilgocenia murów. Układ budynku zgodny z planami archiwalnymi.

LiteraturaBezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści

Czerepińska J., Fabryka gwoździ i drutu w tzw. Czerwonej Karczmie, [w:] Czerepińska J., Michalska G., Studziński J., Katalog architektury przemysłowej w Lublinie, t. I cz. I, s. 59, maszynopis opracowany na zlecenie Państwowej Służby Ochrony Zabytków, Lublin 1995.

Zdjęcia

Inne materiały

Słowa kluczowe