Ośrodek „Brama Grodzka - Teatr NN” jest samorządową instytucją kultury działającą w Lublinie na rzecz ochrony dziedzictwa kulturowego i edukacji. Jej działania nawiązują do symbolicznego i historycznego znaczenia siedziby Ośrodka - Bramy Grodzkiej, dawniej będącej przejściem pomiędzy miastem chrześcijańskim i żydowskim, jak również do położenia Lublina w miejscu spotkania kultur, tradycji i religii.

Częścią Ośrodka są Dom Słów oraz Lubelska Trasa Podziemna.

Ośrodek „Brama Grodzka - Teatr NN” jest samorządową instytucją kultury działającą w Lublinie na rzecz ochrony dziedzictwa kulturowego i edukacji. Jej działania nawiązują do symbolicznego i historycznego znaczenia siedziby Ośrodka - Bramy Grodzkiej, dawniej będącej przejściem pomiędzy miastem chrześcijańskim i żydowskim, jak również do położenia Lublina w miejscu spotkania kultur, tradycji i religii.

Częścią Ośrodka są Dom Słów oraz Lubelska Trasa Podziemna.

Czerwiec 1989 – opozycja polityczna w latach 1985–1988

Mimo zakończenia w 1983 roku stanu wojennego, opozycja w PRL nadal musiała działać w konspiracji. Choć naturalną reakcją na represje był ciągły opór, powoli do głosu dochodziła lewicowa część działaczy, głosząca potrzebę kompromisu z władzą. Działacze PZPR, nie potrafiący poradzić sobie z kryzysem gospodarczym, mimo oporów „betonu” zdecydowali się nawiązać rozmowy z przedstawicielami „Solidarności”.

 

Spis treści

[RozwińZwiń]

Kryzys po zakończeniu stanu wojennego

W 1985 roku opozycja polityczna w PRL znajdowała się w stanie głębokiego kryzysu. Stan wojenny i związane z nim represje wymusiły na działaczach antykomunistycznych zejście do podziemia. Delegalizacja „Solidarności” i aresztowania ponad 10 tys. związkowców zniszczyły struktury ruchu, a liczne morderstwa popełniane przez „nieznanych sprawców” zastraszały społeczeństwo. W roku 1985, mimo formalnego zniesienia stanu wojennego, wciąż trwały represje (procesy Adama Michnika i Władysława Frasyniuka, aresztowanie Bogdana Borusewicza). Ponieważ polityka władz była nastawiona na wyniszczającą konfrontację, jedyną odpowiedzią opozycji mogło być trwanie w oporze. Do roku 1985 była to polityka wszystkich frakcji antykomunistycznych1.

Pierwsze próby nawiązania kontaktu z władzami

Po objęciu władzy w ZSRR przez Gorbaczowa do Polski zaczęły docierać prądy odwilży. W 1986 roku w czasie przesłuchań aresztowanych działaczy opozycji oferowano im możliwość podjęcia negocjacji między „Solidarnością” a władzami2. Jedenastego września 1986 roku władze ogłosiły amnestię, na mocy której zwolniono większość pozostających w internatach więźniów politycznych. Również po stronie lewicowej opozycji, reprezentowanej przez Adama Michnika i Jacka Kuronia, krystalizowała się postawa kompromisowa. W książce Takie czasy... Rzecz o kompromisie Adam Michnik sugerował możliwość porozumienia z władzami i udział w częściowo wolnych wyborach. Przedstawił tam propozycję legitymizacji władzy w zamian za legalizację opozycji – stała się potem fundamentem obrad w Magdalence i przy Okrągłym Stole3.

W 1987 roku, w związku ze zbliżającą się trzecią pielgrzymką Jana Pawła II do Polski, 62 czołowych działaczy i sympatyków „Solidarności” wystosowało apel do władz nawołujący do dialogu4. Sama pielgrzymka miała też wielkie znaczenie – w czasie masowych mszy opozycjoniści mogli się zobaczyć i policzyć, poczuli po raz pierwszy od 1981 roku swoją siłę. Powoli wracano do legalności – 25 października Lech Wałęsa zdecydował się na rozwiązanie tajnej Tymczasowej Komisji Koordynacyjnej „Solidarności”, powołując w jej miejsce jawne kierownictwo związku, czyli Krajową Komisję Wykonawczą. Ujawniono też konspiracyjne dotąd komisje zakładowe. Warto zauważyć, że wielokrotne apele o odtworzenie kierownictwa NSZZ „Solidarność” z 1980 roku były przez przewodniczącego konsekwentnie odrzucane, co spowodowało pewien spadek zaufania do Wałęsy wśród starych związkowców. Ze względu na zmęczenie i apatię społeczeństwa „Solidarność” nie odzyskała dawnej siły.

W 1988 roku Bronisław Geremek wystąpił na łamach miesięcznika „Konfrontacje” z propozycją utworzenia „paktu antykryzysowego”. Cenzura dopuściła do publikacji artykułu, co odczytano (nieco przedwcześnie) jako oznakę woli zawarcia kompromisu5. Nieco bardziej realistycznie w „Solidarności” liczono na mediację Kościoła.

Strajki w 1988 roku i porozumienie z PZPR

Ponieważ wciąż osłabiona stanem wojennym „Solidarność” nie miała szans na wywołanie powszechnego protestu, zdecydowano się zmusić władzę do negocjacji za pomocą strajków w poszczególnych zakładach pracy. Strajkowała komunikacja miejska w Bydgoszczy (początkowo żądano tylko podwyżek płac), potem dołączyła się do niej Nowa Huta im. Lenina w Krakowie. Gdy dołączyły do nich kolejne zakłady, w tym Stocznia Gdańska, zażądano przywrócenia „Solidarności” jako legalnego związku. Udało się wówczas nawiązać kontakt z władzami i oczekiwano na porozumienie. Zamiast negocjacji i legalizacji „Solidarności” związkowcy doczekali się brutalnej pacyfikacji Nowej Huty przez oddziały ZOMO. Protest w Gdańsku również zakończył się niepowodzeniem. Mimo mediacji Kościoła nie udało się uzyskać jakichkolwiek porozumień.

Następna fala strajków wybuchła w sierpniu 1988 w śląskich kopalniach i szybko rozprzestrzeniła się na cały kraj. W telewizji wystąpił generał Kiszczak, grożąc sankcjami w wypadku kontynuowania strajku. Nie doszło jednak do użycia siły, KC PZPR zdecydowało się na nawiązanie negocjacji z opozycją przez gen. Kiszczaka, ministra spraw wewnętrznych. Trzydziestego pierwszego sierpnia 1989 roku, w ósmą rocznicę podpisania porozumień sierpniowych, doszło do pierwszego spotkania Czesława Kiszczaka z Lechem Wałęsą. Rozmowa, toczona w obecności Stanisława Cioska i biskupa Jerzego Dąbrowskiego, odbyła się w willi MSW w Warszawie. W ciągu trzygodzinnej rozmowy zdecydowano się na rozpoczęcie negocjacji pomiędzy władzami PRL a przywódcami opozycji6.

 
Opracował Ziemowit Karłowicz

 

Przypisy

1 J. Skórzyński, „Solidarność" w drodze do Okrągłego Stołu, [w:] Polska 1986–1989. Koniec systemu, t. 1, Warszawa 2002, s. 59.
2 J. Lityński, W nowym układzie sił, „Tygodnik Mazowsze” 1986, nr 181.
3 J. Skórzyński, „Solidarność" w drodze do Okrągłego Stołu, [w:] Polska 1986–1989. Koniec systemu, t. 1, Warszawa 2002, s. 64.
4 A. Dudek, Pierwsze lata III Rzeczypospolitej 1989–1995, Kraków 1997, s. 13.
5 Tamże, s. 14.
6 A. Dudek, Pierwsze lata III Rzeczypospolitej 1989–1995, Kraków 1997, s. 17.

 

Literatura

Andrusiewicz A., Polska 1980–1990. Kalendarz dekady przełomu, Rzeszów 1995.
Bartnik C., Walka o Kościół w Polsce, Lublin 1995.
Drewnowski J., Rozkład i upadek sowietyzmu w Polsce, Lublin 1991.
Dudek A., Pierwsze lata III Rzeczypospolitej 1989–1995. Zarys historii politycznej Polski, Kraków 1997.
Kuroń J., Żakowski J., PRL dla początkujących, Wrocław 1996.
Kuroń J., Wiara i wina. Do i od komunizmu, Warszawa 1990.
Mink G., Siła czy rozsądek. Historia społeczna i polityczna Polski, Warszawa 1992.
Wałęsa L., Droga ku wolności, Warszawa 1991.
Polska 1986–89. Koniec systemu [materiały z konferencji], Warszawa 2002.

Zdjęcia

Audio

Historie mówione

Słowa kluczowe