Ośrodek „Brama Grodzka - Teatr NN” jest samorządową instytucją kultury działającą w Lublinie na rzecz ochrony dziedzictwa kulturowego i edukacji. Jej działania nawiązują do symbolicznego i historycznego znaczenia siedziby Ośrodka - Bramy Grodzkiej, dawniej będącej przejściem pomiędzy miastem chrześcijańskim i żydowskim, jak również do położenia Lublina w miejscu spotkania kultur, tradycji i religii.

Częścią Ośrodka są Dom Słów oraz Lubelska Trasa Podziemna.

Ośrodek „Brama Grodzka - Teatr NN” jest samorządową instytucją kultury działającą w Lublinie na rzecz ochrony dziedzictwa kulturowego i edukacji. Jej działania nawiązują do symbolicznego i historycznego znaczenia siedziby Ośrodka - Bramy Grodzkiej, dawniej będącej przejściem pomiędzy miastem chrześcijańskim i żydowskim, jak również do położenia Lublina w miejscu spotkania kultur, tradycji i religii.

Częścią Ośrodka są Dom Słów oraz Lubelska Trasa Podziemna.

Czerwiec 1989 – obrady Okrągłego Stołu

W 1988 roku władza i opozycja poszukiwały kompromisu. Elita PZPR zdawała sobie sprawę z niebezpieczeństwa, jakie niosły dla niej erozja bloku sowieckiego i kryzys gospodarczy w Polsce, opozycja zaś miała nadzieję na przynajmniej częściową odwilż w Polsce. Negocjacje, początkowo tajne, wkrótce doprowadziły do publicznych debat przy Okrągłym Stole, gdzie zadecydowano o przyszłości PRL.

 

Spis treści

[RozwińZwiń]

Początek rozmów w Magdalence

Pierwsze rozmowy opozycji z władzą miały miejsce 15 i 16 września 1988 roku. Warunki negocjacji stawiane przez Czesława Kiszczaka były trudne do przyjęcia przez opozycję – PZPR żądało zakończenia strajków w Stoczni Gdańskiej i innych zakładach. Lech Wałęsa zgodził się na to, mimo oporów wielu związkowców. W czasie przemówienia wzywającego do wygaszenia protestu, przywódca „Solidarności” został po raz pierwszy wygwizdany przez robotników1. Strajki zostały zakończone i przystąpiono do negocjacji.

Spotkania liderów „Solidarności” przeniesiono do ośrodka MSW w Magdalence od Warszawą. Ze strony opozycji brało w nich udział 25 osób, na których obecność zgodziła się PZPR. Grupa reprezentująca władzę składała się w większości z nastawionych reformatorsko członków partii, byli też przedstawiciele ZSL, SD i OPZZ.

W czasie rozmów przedstawiciele władz prowadzili politykę fraternizacji z opozycją, nawiązywali znajomości przy zakrapianych alkoholem posiłkach, już w czasie pierwszego spotkania usiłowali poufale zwracać się po imieniu do Lecha Wałęsy2. Część z polityków opozycyjnych, zwłaszcza wywodzących się z lewicy, akceptowała to zachowanie (Adam Michnik, Jacek Kuroń). Inni, jak Lech Wałęsa, Lech Kaczyński, Tadeusz Mazowiecki, czy Władysław Frasyniuk reagowali oburzeniem, podejrzewając, że zachowanie to jest obliczone na podzielenie delegacji3.

Początkowo rozmowy rozbijały się o legalizację „Solidarności”. Władze zajęły jednak nieprzejednane stanowisko – początkowo nie udawało się opracować nawet wspólnego komunikatu dla prasy. Dopiero przeprowadzona na osobności rozmowa pomiędzy gen. Kiszczakiem, Lechem Wałęsą i Tadeuszem Mazowieckiem doprowadziła do kompromisu, za cenę zrzeczenia się części żądań opozycji4. Postanowiono o rozpoczęciu w połowie października obrad Okrągłego Stołu, przy którym zasiądą przedstawiciele władz i opozycji.

Impas obrad

Porozumienie to zostało jednak storpedowane przez stronę rządową, która postawiła w stan upadłości Stocznię Gdańską, co natychmiast spowodowało wybuch strajku. Impas w obradach trwał do 15 listopada 1988 roku, gdy przewodniczący OPZZ Alfred Miodowicz zaproponował publiczną debatę Lechowi Wałęsie, mając nadzieję na skompromitowanie go w oczach społeczeństwa. Trzydziestego listopada doszło do dyskusji transmitowanej na żywo przez telewizję. Lech Wałęsa, doskonale przygotowany, odniósł w niej zdecydowane zwycięstwo, co doprowadziło do wzrostu społecznego poparcia dla legalizacji „Solidarności”.

Władze uznały, że muszą kontynuować negocjacje z opozycją5. Początek obrad Okrągłego Stołu ustalono na 6 lutego 1989 roku – do tego czasu miało miejsce jeszcze kilka spotkań w Magdalence, na których ustalano zasady i szczegóły przyszłych rozmów. Zyskały one złą sławę, wiele osób związanych z opozycją sugerowało „zmowę elit” i układy ponad głowami obywateli.

Przedstawicie władz przystępując do obrad, mieli ogromną przewagę nad opozycją. To oni decydowali, kogo dopuszczą do rozmów i mogli w ten sposób uniknąć uczestnictwa osób o radykalnych poglądach antykomunistycznych. Przywódcy koalicji PZPR mieli informacje o każdym zasiadającym do obrad, uzyskane dzięki Służbie Bezpieczeństwa. Orientowali się też w sytuacji na świecie i erozji bloku sowieckiego, czego nie była świadoma opozycja. Ich polityka, oparta była na zasadzie „kija i marchewki” – z jednej strony szli na ustępstwa, z drugiej wciąż utrzymywali atmosferę zagrożenia i terroru. Tuż przed rozpoczęciem obrad dwaj księża, czynnie wspierający „Solidarność”, Stanisław Suchowolec i Stefan Niedzielak, zostali zamordowani przez „nieznanych sprawców”. W tej sytuacji opozycjoniści nie mogli być nawet pewni swojego życia.

Okrągły Stół

Obrady Okrągłego Stołu rozpoczęły się uroczyście 6 lutego w Pałacu Namiestnikowskim w Warszawie. Przy rozpoczęciu obrad przemawiali Lech Wałęsa i Czesław Kiszczak, prezentując swoje programy. W oficjalnych wypowiedziach, całość obrad miała służyć utworzeniu „paktu antykryzysowego” wobec stale pogarszającej się sytuacji gospodarczej.

Przy Okrągłym Stole spotkano się tylko dwa razy: na inauguracji i przy zakończeniu rozmów. Całość obrad toczyła się w trzech zespołach roboczych: gospodarki i polityki społecznej, reform politycznych i pluralizmu związkowego. W negocjacjach wzięło udział 452 osoby. Najistotniejsze kwestie rozstrzygały w poufnych obradach, toczonych znowu w Magdalence, osoby z kierownictwa PZPR i kilkunastu liderów opozycji. Ze strony „Solidarności” poza Lechem Wałęsą kluczową rolę odgrywali Zbigniew Bujak, Władysław Frasyniuk, Adam Michnik, Tadeusz Mazowiecki, Bronisław Geremek i Jacek Kuroń. Z kolei po stronie partyjnej liderami byli Czesław Kiszczak, Andrzej Gdula, Aleksander Kwaśniewski, Janusz Reykowski i Stanisław Ciosek. Gen. Wojciech Jaruzelski, który nie pojawił się osobiście w Magdalence, kierował telefonicznie swoją delegacją.

Zarówno opozycja, jak i władza widziały, że społeczeństwo jest ogarnięte apatią, brakuje w nim woli angażowania się w politykę. Uznawano to za pokłosie stanu wojennego, w czasie którego zdławiono wszelkie odruchy obywatelskie, represjonowano lub zmuszono do emigracji większość aktywniejszych jednostek. Teraz tak strona rządowa, jak i opozycja miały nadzieję na mobilizację narodu6.

Postanowienia

Ze spraw dyskutowanych przy Okrągłym Stole największe znaczenie miały reformy polityczne: zgodnie z wcześniejszymi ustaleniami przygotowywano się do wolnych wyborów. Trwające długo dyskusje o proporcjach reprezentacji władzy i opozycji w Sejmie zakończyły się przyznaniem 65 proc. mandatów PZPR i organizacjom sojuszniczym. Trzydzieści pięć proc. posłów miało być wybranych w wolnych wyborach. Spośród 299 miejsc w izbie poselskiej, jakie przypadały koalicji PZPR, 35 miało być obsadzonych z tzw. listy krajowej, na którą głosowano na obszarze całego państwa. Na liście tej znajdowali się najważniejsi i najpopularniejsi członkowie partii.

Całkowicie wolne miały być natomiast wybory do Senatu. Propozycja takiego rozwiązania została „dość lekkomyślnie” zgłoszona przez Aleksandra Kwaśniewskiego, bez porozumienia z kierownictwem PZPR. Przedstawiciele opozycji podchwycili ją jednak i strona rządowa po krótkich wahaniach zdecydowała się ją podtrzymać.

Kolejną z dyskutowanych spraw było ustanowienie urzędu prezydenta. Przedstawiciele PZPR chcieli, by urząd ten miał bardzo szerokie kompetencje i służył jako gwarancja zachowania przez nich wpływów. Opozycja postulowała, by prezydent wybierany był w powszechnych wyborach, ale ostatecznie zgodzono się na elekcję przez połączone izby parlamentu.

Opozycji udało się natomiast uzyskać zgodę na ponowną legalizację „Solidarności”, co nastąpiło 17 kwietnia 1989 roku. Na uwagę zasługuje fakt, że w przeciwieństwie do legalizacji związku w listopadzie 1980 roku, tym razem wydarzenie to nie odbiło się szczególnym echem wśród społeczeństwa. Większość obywateli wciąż nie ufała ustaleniom Okrągłego Stołu lub nie wierzyła w możliwość zmian7.

Władza uparcie broniła monopolu medialnego; opozycja wynegocjowała jedynie półgodziną audycję w telewizji i godzinną w radiu w ciągu tygodnia. Uzyskano też prawo do wydawania „Tygodnika Solidarność” i tygodnika NSZZ Rolników Indywidualnych. Władze zgodziły się też na wydawanie przez Komitet Obywatelski ogólnokrajowego dziennika na czas wyborów (nazwanego „Gazetą Wyborczą”).

Mimo pogarszającej się sytuacji gospodarczej kraju (oficjalnie Okrągły Stół zwołany był pod hasłem „paktu antykryzysowego”) ekonomia została potraktowana po macoszemu. Ogromna większość osób uczestnicząca w obradach nie posiadała wykształcenia w tej dziedzinie, żadna ze stron nie miała też planu na uporządkowanie gospodarki. Ograniczono się więc do postulatów płacowych.

Często poruszaną sprawą była też rehabilitacja osób represjonowanych w czasie stanu wojennego. Nie wypracowano jednak nawet wspólnego oświadczenia. Władze bardzo stanowczo broniły się przed generalną rehabilitacją – uznawały, że będzie to równoznaczne z potępieniem stanu wojennego, za którego wprowadzenie odpowiadali przecież czołowi decydenci zasiadający do rozmów. W końcu uznano, że osoby represjonowane mogą indywidualnie dochodzić swych praw. Dzięki temu władze miały możliwość decydowania, kto zasługuje na rehabilitację, a kto nie.

Obrady zakończyły się uroczyście 5 kwietnia 1989 roku wygłoszeniem przemówień przez przywódców każdej ze stron8.

Postawy społeczeństwa

Przez cały czas rozmów społeczeństwo zachowywało się biernie i wyczekująco. Według przeprowadzanych wówczas sondaży zainteresowanie obradami było nikłe, absorbowały one około 35 proc. obywateli. Większość ludności nie wierzyła, że PRL może się znacząco zmienić na lepsze, nawet przy udziale opozycji.
W kilku przypadkach doszło do protestów radykalnie nastawionej części opozycji (m.in. Konfederacji Polski Niepodległej oraz „Solidarności Walczącej”), której władze nie dopuściły do obrad Okrągłego Stołu. Partie te, korzystając z chwilowej odwilży, organizowały strajki i demonstracje, zarzucając Komitetowi Obywatelskiemu zdradę społeczeństwa, a nawet zmowę z komunistami. Czwartego marca partie radykalne zorganizowały Kongres Opozycji Antyustrojowej, który został rozbity przez Służbę Bezpieczeństwa. Hasła tej części opozycji były krytykowane przez zwolenników porozumienia z obu stron Okrągłego Stołu. Doprowadziło to do marginalizacji organizacji radykalnych w oczach społeczeństwa9.
Począwszy od kwietnia 1989 roku władza i opozycja podjęły przygotowania do wyborów.


Opracował Ziemowit Karłowicz
 

 

Przypisy

1 L. Wałęsa, Droga do wolności, Warszawa 1991, s. 96.
2 K. Dubiński, Magdalenka. Transakcja epoki, Warszawa 1990, s. 21.
3 P. Semka, J. Kurski, Lewy czerwcowy, Warszawa 1995, s. 17.
4 K. Dubiński, Magdalenka. Transakcja epoki, Warszawa 1990, s. 37
5 A. Dudek, Pierwsze lata III Rzeczypospolitej 1989–1995, Kraków 1997, s. 24.
6 Tamże, s. 30.
7 S. Kowalski, Narodziny III Rzeczpospolitej, Warszawa 1996, s. 16.
8 A. Dudek, Pierwsze lata III Rzeczypospolitej 1989–1995, Kraków 1997, s. 31.
9 Tamże, s. 33.

 

Literatura

Andrusiewicz A., Polska 1980–1990. Kalendarz dekady przełomu, Rzeszów 1995.
Bartnik C., Walka o Kościół w Polsce, Lublin 1995.
Darski J., O komunistycznej dezinformacji, Warszawa 1989.
Drewnowski J., Rozkład i upadek sowietyzmu w Polsce, Lublin 1991.
Dubiński K., Magdalenka. Transakcja epoki, Warszawa 1991.
Dudek A., Pierwsze lata III Rzeczypospolitej. 1989–1995. Zarys historii politycznej Polski, Kraków 1997.
Karpiński J., Między komunizmem a demokracją, Chotomów 1992.
Kowalski S., Narodziny III Rzeczypospolitej, Warszawa 1996.
Kuroń J., Żakowski J., PRL dla początkujących, Wrocław 1996.
Kuroń J., Od komunizmu do demokracji: wybór tekstów, Kraków 1996.
Kuroń J., Wiara i wina. Do i od komunizmu, Warszawa, 1990.
Kurski J., Semka P., Lewy czerwcowy, Warszawa 1992.
Moczulski L., Bez wahania, Kraków 1993.
Paczkowski A., Od sfałszowanego zwycięstwa do prawdziwej klęski. Szkice do portretu PRL, Kraków 1999.
Wałęsa L., Droga ku wolności, Warszawa 1991.
Komitety Obywatelskie, Powstanie, rozwój, upadek?, Kraków 1993.
Dubiński K. [oprac.], Okrągły Stół, Warszawa 1999.
Polska 1986–89. Koniec systemu, [materiały z konferencji], Warszawa 2002.
 

Powiązane artykuły

Audio

Historie mówione

Inne materiały

Słowa kluczowe