Ośrodek „Brama Grodzka - Teatr NN” jest samorządową instytucją kultury działającą w Lublinie na rzecz ochrony dziedzictwa kulturowego i edukacji. Jej działania nawiązują do symbolicznego i historycznego znaczenia siedziby Ośrodka - Bramy Grodzkiej, dawniej będącej przejściem pomiędzy miastem chrześcijańskim i żydowskim, jak również do położenia Lublina w miejscu spotkania kultur, tradycji i religii.

Częścią Ośrodka są Dom Słów oraz Lubelska Trasa Podziemna.

Ośrodek „Brama Grodzka - Teatr NN” jest samorządową instytucją kultury działającą w Lublinie na rzecz ochrony dziedzictwa kulturowego i edukacji. Jej działania nawiązują do symbolicznego i historycznego znaczenia siedziby Ośrodka - Bramy Grodzkiej, dawniej będącej przejściem pomiędzy miastem chrześcijańskim i żydowskim, jak również do położenia Lublina w miejscu spotkania kultur, tradycji i religii.

Częścią Ośrodka są Dom Słów oraz Lubelska Trasa Podziemna.

C. d'Örken „Plan De la Ville et Fauxbourgs de Lublin” z 1716 roku

26 listopada 1715 roku w Tarnogrodzie zawiązano konfederację, której nadrzędnym celem było usunięcie Sasów z Polski. Walki konfederatów z wojskami saskimi przerywane były rokowaniami. Jedne z tychże rozmów były prowadzone w Lublinie i przy tej okazji powstał prezentowany plan, który jest swoistym informatorem dla uczestników negocjacji.

C. d'Örken „Plan De la Ville et Fauxbourgs de Lublin” z 1716 roku
"Plan de la ville et Fauxbourgs de Lublin" ze zbiorów Działu Zbiorów Specjalnych WBP

Spis treści

[RozwińZwiń]

„Plan De la Ville et Fauxbourgs de Lublin” autorstwa C. d'Örkena

26 listopada 1715 roku w Tarnogrodzie zawiązano konfederację, której nadrzędnym celem było usunięcie Sasów z Polski. Walki konfederatów z wojskami saskimi przerywane były rokowaniami. Część rozmów prowadzono w Lublinie i przy tej okazji powstał prezentowany plan, będący swoistym informatorem dla uczestników negocjacji. Pod planem, jako wykonawca, podpisał się C. d'Örken. Niestety, nie wiemy, kim był – prawdopodobnie wojskowym inżynierem, być może w służbie saskiej lub rosyjskiej.

Plan jest rękopiśmiennym opracowaniem o wymiarach ok. 80 cm na ok. 60 cm. Jest utrzymany w tonacji sepii z lekkim podkolorowaniem. Przybliżona skala opracowania to 1:3600.

Plan, zorientowany na północ, pokazuje całe ówczesne miasto (jest to pierwszy plan tego typu) od inii ul. Lipowej na zachodzie, do przedmieścia Kalinowszczyzna i folwarku Tatary na wschodzie, i od doliny Czechówki na północy, po dolinę Bystrzycy w okolicach dzisiejszej al. Piłsudskiego i Al. Zygmuntowskich na południu. Opracowanie nie jest – podobnie jak i plan Bekiewicza – planem ogólnoinformacyjnym miasta, można je natomiast określić jako plan tematyczny. Głównym celem, który zapewne przyświecał kartografowi było przybliżenie uczestnikom negocjacji ogólnej topografii miasta oraz rozlokowania poszczególnych elementów związanych z rokowaniami. Mając to na uwadze, nie należy zbyt krytycznie patrzeć na liczne uproszczenia, na które pozwolił sobie autor, jak również negować dużego znaczenia planu jako materiału historycznego.

Na planie zaznaczono literami kilkanaście obiektów, które są opisane w legendzie. Pierwsze trzy z nich to siedziby uczestników rokowań – carskiego mediatora księcia Dołgorukowa oraz przedstawicieli króla biskupa Szaniawskiego oraz feldmarszałka Flemminga. Przedstawiono także miejsce rokowań (trybunał) oraz obozy i posterunki obu stron konfliktu. Osobną grupę stanowią elementy przestrzeni miejskiej – Brama Krakowska i Grodzka, Krakowskie Przedmieście, dzielnica żydowska oraz zamek.

Sygnaturą krzyża są oznaczone na planie kościoły. Brak jest jednak kościoła na Czwartku, podobnie jak jakichkolwiek zabudowań tej dzielnicy. Być może autor potraktował Czwartek jako oddzielny teren, niezależny od Lublina. Wśród sakralnych budowli zwraca uwagę nieistniejący już kościół bonifratrów w rejonie dzisiejszego placu Litewskiego. Inny jest także układ dróg w tym miejscu - trakt rozdziela się, tworząc tzw. plac na rozdrożu. Wyeksponowanym przez autora elementem przestrzeni miejskiej są fortyfikacje (prawdopodobnie twórca planu był wojskowym inżynierem, a więc osobą zainteresowaną tymi właśnie obiektami). Lublin, częściowo z racji ukształtowania terenu, nigdy nie był miastem-twierdzą, a owe fortyfikacje to głównie szańce ziemne. Na planie najlepiej widoczna jest czwarta linia umocnień, pokrywająca się z linią dzisiejszej ul. Lipowej. Co ciekawe, pozostałości tej linii nadal są widoczne w przestrzeni miasta m.in. w postaci skwerów i górki u wejścia do Ogrodu Saskiego.

Plan jest przechowywany w Wojewódzkiej Bibliotece Publicznej im. H. Łopacińskiego w Lublinie (sygn. 1/VI). Jest także dostępny on-line w Bibliotece Cyfrowej WBP.

 

Legenda do planu

Plan De la Ville et Fauxbourgs de Lublin

A. Quartier de S.A. le Prince Dolgorucki. MEDIATEUR.

B. Seminaire des Jesuites ou loge Monseig. l’Eveque de Cujavie. PLENIPOTENTIARE.

C. Quartier de S.E. Monseig. le Comte de Flemming. PLENIPOTENTIARE.

D. Maison de Ville, ou se tiennent les sessions du Congres.

E. Grande Garde des Trouppes de la Majesté.

F. Grande Garde des Trouppes des Confoederes.

G. Porte de Cracovie gardée par les Trouppes de la Majesté.

H. Porte de Chateau gardée par les Trouppes des Confoederés.

J. Fauxbourg de Cracovie ou sont logés les Trouppes de la Majesté.

K. Rue des Juifs ou sont logés les Trouppes des Confoederés.

L. Barrières faites par les Trouppes de la Majesté.

M. Barrières faites par les Trouppes des Confoederés.

N. Le Chateau.

Levé le 6 d'Août 1716 par C. d' Örken.

 

Tłumaczenie legendy:

Plan Miasta i Przedmieść Lublina

A. Kwatera Jego Wysokości księcia Dolgoruckiego. [Grzegorz Dołgorukow rosyjski dyplomata, jedyny arbiter mediacji między konfederatami, a Augustem II Sasem. Pałac Ordynacki (Jabłonowskich, Sapiehów), obecnie kamienica przy ulicy Królewskiej 13 – przyp. red.].

B. Seminarium Jezuitów, gdzie zatrzymał się Ekscelencja Biskup Kujawski, Pełnomocnik [strony królewskiej Konstanty Szaniawski – przyp.red.].

C. Kwatera Jego Ekscelencji księcia Flemminga, Pełnomocnik [strony królewskiej, feldmarszałek Józef Flemming. Pałac Jabłonowskich, tzw. Biskupi, obecnie kamienica przy ulicy Królewskiej 11 – przyp. red.]

D. Ratusz miejski, gdzie mają miejsce rokowania.

E. Oddziały wielkiej straży Jego Wysokości [Augusta II Sasa – przyp. red.]

F. Oddziały wielkiej straży Konfederatów.

G. Brama Krakowska obsadzona przez oddziały Jego Wysokości [Augusta II Sasa – przyp. red.]

H. Brama Zamkowa obsadzona przez oddziały Konfederatów.

J. Krakowskie Przedmieście, gdzie stoją oddziały Jego Wysokości [Augusta II Sasa – przyp. red.]

K. Ulica Żydowska, gdzie stoją oddziały Konfederatów.

L. Umocnienia utworzone przez oddziały Jego Wysokości [Augusta II Sasa – przyp. red.]

M. Umocnienia utworzone przez oddziały Konfederatów.

N. Zamek.

Wykonany 6 sierpnia 1716 roku przez C. d’Örkena.

 

Ciekawym materiałem uzupełniającym do planu jest obraz "Pożar miasta Lublina" przedstawiający ikonograficzny wizerunek miasta z tego samego okresu.

Literatura

Nieścioruk K., Palcem po planie, „Scriptores”, nr 29, s. 52–58.

Teodorowicz-Czerepińska J., Michalska G., Michalski Ł., Ochrona fortyfikacji miejskich w planach zagospodarowania przestrzennego na przykładzie Lublina, [w:] Fortyfikacje, t. VIII, Lokalne programy ochrony i zagospodarowania zabytkowych zespołów obronnych, Warszawa 1999.