Ośrodek „Brama Grodzka - Teatr NN” jest samorządową instytucją kultury działającą w Lublinie na rzecz ochrony dziedzictwa kulturowego i edukacji. Jej działania nawiązują do symbolicznego i historycznego znaczenia siedziby Ośrodka - Bramy Grodzkiej, dawniej będącej przejściem pomiędzy miastem chrześcijańskim i żydowskim, jak również do położenia Lublina w miejscu spotkania kultur, tradycji i religii.

Częścią Ośrodka są Dom Słów oraz Lubelska Trasa Podziemna.

Ośrodek „Brama Grodzka - Teatr NN” jest samorządową instytucją kultury działającą w Lublinie na rzecz ochrony dziedzictwa kulturowego i edukacji. Jej działania nawiązują do symbolicznego i historycznego znaczenia siedziby Ośrodka - Bramy Grodzkiej, dawniej będącej przejściem pomiędzy miastem chrześcijańskim i żydowskim, jak również do położenia Lublina w miejscu spotkania kultur, tradycji i religii.

Częścią Ośrodka są Dom Słów oraz Lubelska Trasa Podziemna.

Brama Pamięci – lubelscy Żydzi

Brama Grodzka to szczególne miejsce na mapie Lublina. Dawniej zwana "Bramą Żydowską", oddzielała, ale i łączyła, miasto chrześcijańskie i żydowskie, stanowiąc przejście pomiędzy tymi dwoma światami. Kiedy w 1992 r. Teatr NN stał się gospodarzem Bramy Grodzkiej, jego twórcy zrozumieli, że zaczynają być odpowiedzialni za ratowanie i zachowanie Pamięci o polsko-żydowskim Lublinie.

 

Spis treści

[RozwińZwiń]

Dziedzictwo Bramy Grodzkiej

Wzmianki o pierwszych Żydach w Lublinie pochodzą z XIV w. Najstarszym, niepotwierdzonym jednak, śladem osadnictwa żydowskiego w Lublinie jest przekaz o nadaniu Żydom przez króla Kazimierza Wielkiego w 1336 r. pierwszych przywilejów. Natomiast najstarszym materialnym śladem obecności Żydów w Lublinie jest macewa rabina Jehudy Halevi Kopelmana z 1541 r. znajdująca się na starym kirkucie.

W XV i XVI w. miasto żydowskie zaczęło się prężnie rozwijać, głównie ze względu na sprzyjające warunki ekonomiczne. Jednak już w 1535 r. Lublin uzyskał przywilej De non tolerandis Judeis, zakazujący osiedlać się Żydom w obrębie murów miejskich, co przyczyniło się do rozwoju Podzamcza i wyodrębnienia tam dzielnicy żydowskiej.

Żydzi w Lublinie odegrali znaczącą rolę na wielu płaszczyznach rozwoju miasta. Dotyczy to zwłaszcza życia religijnego, dzięki któremu Lublin nazywano  "Jerozolimą Królestwa Polskiego"; życia naukowego, poprzez które Lublin zyskał miano "Żydowskiego Oxfordu"; kulturalnego - związanego m.in. z rozwojem jednych z pierwszych w Polsce drukarni hebrajskich oraz życia gospodarczego.
 
Okres dwudziestolecia międzywojennego to czas ogromnego rozwoju społeczności żydowskiej w Lublinie. Działało w tym czasie 15 prywatnych szkół żydowskich, wydawana była prasa w języku jidysz, nastąpił rozwój teatru amatorskiego. Żydzi byli także aktywnymi uczestnikami życia politycznego w Lublinie.
 
W chwili wybuchu II wojny światowej w Lublinie żyło 42 000 Żydów, co stanowiło 1/3 mieszkańców miasta. Druga wojna światowa przyniosła Zagładę lubelskich Żydów.

Po zniszczeniu dzielnicy żydowskiej, w organizmie miejskim powstała olbrzymia wyrwa. W ten sposób zakończył się kilkusetletni okres w rozwoju dwukulturowego, polsko-żydowskiego miasta. Minęło kilkadziesiąt lat i ten nowy, powojenny Lublin, zapomniał o tamtym polsko-żydowskim mieście, o tym że na wielkich, pustych placach wokół lubelskiego Zamku stało kiedyś miasto z ulicami, domami, synagogami.

Program Brama Pamięci

Brama jest dla nas widocznym znakiem, ale i symbolem przeszłości, dlatego program mający na celu przywracanie pamięci o polsko-żydowskim Lublinie nosi nazwę "Brama Pamięci". Program ten realizowany jest przez Ośrodek "Brama Grodzka - Teatr NN" od lat 90. XX w. i ma na celu gromadzenie i prezentowanie artykułów, dokumentów i świadectw związanych z życiem oraz działalnością Żydów lubelskich. Z biegiem czasu program Brama Pamięci został rozbudowany m.in. o projekty artystyczne, edukacyjne i wydawnicze, które na różny sposób dotykają tematu żydowskiego dziedzictwa kulturowego Lublina i Lubelszczyzny.

Portal Brama Pamięci - lubelscy Żydzi

Chcąc odtworzyć i upamiętnić dzieje Lublina i jego mieszkańców, w ramach projektu Brama Pamięci powstał portal internetowy Brama Pamięci - lubelscy Żydzi. Portal ten pozwala na wirtualny spacer ulicami nieistniejącego już miasta żydowskiego w Lublinie, przybliża rozmieszczenie przestrzenne dzielnicy żydowskiej i prezentuje najważniejsza miejsca związane z funkcjonowaniem lubelskiej gminy żydowskiej.

W portalu prezentowane są treści związane z życiem religijnym (domy modlitwy, Jesziwa), codziennym (obchody religijnych świąt żydowskich takich jak: szabat, Pascha, Jom Kippur, Rosz Ha-Szana, Sukkot i Simchat Tora oraz  gry i zabawy dzieci żydowskich), gospodarczym (handel, przemysł i rzemiosło), politycznym, i kulturalnym (tradycyjna sztuka żydowska, twórczość nowoczesna, sztuka nagrobna, ikonografia przedstawiająca lubelską dzielnicę żydowską, teatry i prasa żydowska) społeczności żydowskiej Lublina.

Portal Brama Pamięci - lubelscy Żydzi daje także możliwość zapoznania się z sylwetkami żydowskich mieszkańców Lublina oraz Żydów związanych z Lublinem, którzy wnieśli swój wkład w rozwój miasta.

Dział poświęcony Zagładzie lubelskich Żydów ma na celu usystematyzowanie wiedzy dotyczącej nazistowskiej polityki eksterminacji ludności żydowskiej na terenie dystryktu lubelskiego  w czasie II wojny światowej. Znajdują się w nim informacje dotyczące powstania i funkcjonowania gett w Lublinie i na Lubelszczyźnie, obozów pracy, obozów koncentracyjnych (Majdanek) i obozów zagłady (Bełżec, Sobibór), a także deportacji (Koleje i deportacje) oraz charakterystyka nazistowskiego aparatu represji (sylwetki nazistów,wartownicy). W tym dziale znajdują się opisy działań mających na celu ostateczne wyeliminowanie społeczności żydowskiej z terenów całej Generalnej Guberni ("Akcja Reinhardt", "Akcja Dożynki") oraz miejsc związanych z Zagładą (Lubelski Plac Śmierci, Ochronka żydowska).

W portalu Brama Pamięci znajdują się także wspomnienia mieszkańców dotyczące żydowskiego Lublina i wybrane fragmenty literackie, a także dokumenty i opracowania (Żydowski Lublin we wspomnieniach, literaturze i opracowaniach).

Ponadto w portalu umieszczono biogramy osób zajmujących się kulturą żydowską Lublina i Lubelszczyzny a także tematyką Zagłady oraz ośrodki badawcze w Lublinie. Ponadto prezentowana jest wybrana bibliografia z tego zakresu i słowniczek.

W portalu tym znalazło się także miejsce na uhonorowanie pamięci osób, które z narażeniem własnego życia niosły pomoc Żydom w czasie Zagłady - Sprawiedliwych wśród Narodów Świata. (Zobacz także stronę projektu Światła w Ciemności - Sprawiedliwi wśród Narodów Świata).
Na stronach portalu Brama Pamięci - lubelscy Żydzi można także znaleźć materiały edukacyjne dla nauczycieli i uczniów, które są poświęcone zagadnieniom związanym z regionem; wielokulturowości Lubelszczyzny, kultury i historii Lublina, jak również biogramy osób zajmujących się szeroko rozumianą tematyką żydowskiego dziedzictwa kulturowego Lublina i Lubelszczyzny.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Brama Pamięci - lubelscy Żydzi to projekt społecznościowy i otwarty, do tworzenia którego zapraszamy wszystkich zainteresowanych.

 



Opracowali
Izabela Błasiak, Beata Markiewicz, Tadeusz Przystojecki,
Monika Szabłowska-Zaremba, Agnieszka Wiśniewska.
 
Materiały do Działu opracowali
Marzena Baum, Sylwia Bojczuk, Jakub Chmielewski, Anna Dąbrowska, Aleksandra Duź,
Marcin Fedorowicz, Magdalena Grzebalska, Marta Grudzińska, Urszula Hasiec, Emilia Kalwińska,
Anna Kiszka, Magdalena Kożuch, Katarzyna Kruk, Monika Krzykała, Karolina Kryczka, Beata Markiewicz,
Tomasz Pietrasiewicz, Tadeusz Przystojecki, Agnieszka Stachyra, Monika Szabłowska-Zaremba,
Anna Szlązak, Piotr Sztajdel, Agnieszka Zachariewicz, Joanna Zętar.