Ośrodek „Brama Grodzka - Teatr NN” jest samorządową instytucją kultury działającą w Lublinie na rzecz ochrony dziedzictwa kulturowego i edukacji. Jej działania nawiązują do symbolicznego i historycznego znaczenia siedziby Ośrodka - Bramy Grodzkiej, dawniej będącej przejściem pomiędzy miastem chrześcijańskim i żydowskim, jak również do położenia Lublina w miejscu spotkania kultur, tradycji i religii.

Częścią Ośrodka są Dom Słów oraz Lubelska Trasa Podziemna.

Ośrodek „Brama Grodzka - Teatr NN” jest samorządową instytucją kultury działającą w Lublinie na rzecz ochrony dziedzictwa kulturowego i edukacji. Jej działania nawiązują do symbolicznego i historycznego znaczenia siedziby Ośrodka - Bramy Grodzkiej, dawniej będącej przejściem pomiędzy miastem chrześcijańskim i żydowskim, jak również do położenia Lublina w miejscu spotkania kultur, tradycji i religii.

Częścią Ośrodka są Dom Słów oraz Lubelska Trasa Podziemna.

Bracia polscy – szkoła lewartowska

W XVI wieku szkoła braci polskich była jedną z najlepszych szkół ariańskich w Polsce. Istniała w latach 1588–1598.

Spis treści

[RozwińZwiń]

Do Lewartowa (Lubartowa), prywatnego miasta Firlejów, przybyli wygnani przez króla hiszpańskiego kalwini: Holendrzy i Flandryjczycy. Ich przybycie przyczyniło się do rozwoju miasta. W mieście powstała szkoła różnowiercza, a jej patronem został kalwin, Mikołaj Firlej, wojewoda lubelski. Rektorami szkoły byli Ślązak – Samuel Wolf oraz Stanisław Pietrzycki. Możny patron sprowadzał nauczycieli z różnych miast polskich; kalwinom oddał kościół.
W 1588 roku, po śmierci Mikołaja, powstał też zbór ariański. Jego ministrem został Krzysztof Lubieniecki, patronem zaś brat polski, Mikołaj Biberstein-Kazimierski.

Pod jego patronatem szkoła braci polskich stała się jedną z najlepszych szkół ariańskich w Polsce. Jej rektorem został Wojciech z Kalisza. Był to nieprzeciętny pedagog, miłośnik dzieł Cycerona oraz Erazma z Rotterdamu. Ukończył uniwersytet w Krakowie, był nauczycielem szkoły kalwińskiej w Turbinie, rektorem szkoły chmielnickiej. Podczas pobytu w Niemczech, w Strasburgu Wojciech z Kalisza poznał znanego pedagoga Jana Sturma. Pod jego wpływem polski reformator stworzył program oraz opracował metody nauczania, które realizował w ariańskiej szkole lewartowskiej. W swym dziele Schola Levartoviana restituta (1588, 1593) zbudowanym na zasadzie ośmiu listów do pedagogów, Wojciech z Kalisza wymienił nauki, które w jego przekonaniu przyczyniają się do rozwoju umysłu ludzkiego: religię, etykę, ekonomię, politykę, nomikę, fizykę, medycynę oraz nauki matematyczne. Do listy dodał również: arytmetykę, astronomię z astrologią, geometrię, muzykę i architekturę. Na liście nie znalazła strategia – Wojciech z Kalisza był przecież pacyfistą i antymilitarystą.

Szkoła lewartowska była 5-letnią szkołą humanistyczną, w której kładziono nacisk na praktyczną użyteczność nauczanych przedmiotów. Szkoła miała przygotowywać szlachtę do czynnego udziału w życiu politycznym i sprawowania różnych urzędów. Wychowanie religijne nie było aż tak istotne. Rewolucyjne było również podejście do etyki. Etyka była rozumiana jako zachęcanie do pięknych czynów. Miała zatem ukazywać znaczenie cnót w życiu. Było to zbieżne z europejską kulturą Odrodzenia, która w oparciu o Etykę Nikomachejską Arystotelesa dążyła do sekularyzowania zasad moralnych, pojmowania ich jako reguł ułatwiających człowiekowi życie społeczne, a nie jako zbiór prawideł prowadzących do życia po śmierci. W programie ważne miejsce zajmowała retoryka, która miała uczyć wygłaszania przemówień na sejmach i zjazdach szlacheckich. W szkole uczono również prawa. Takie podejście powodowało, że szkoła lewartowska była jedną z najlepszych w Polsce. Uczęszczali do niej uczniowie nie tylko z okolic Lublina, ale również z Rygi i Dorpadu; różnowiercy i katolicy.


Rozwój szkoły tamowały klęski zewnętrzne – w 1589 roku napad Tatarów na Podole, a w 1592 roku zaraza (powietrze morowe).

Szkoła lewartowska zakończyła swe istnienie po śmierci Mikołaja Kazimierskiego w 1598 roku. Jej patron w chwili śmierci miał przeżyć konwersję na katolicyzm. Co ciekawe, ostatnie chwile miał spędzić z Piotrem Skargą. Ostatnim życzeniem Mikołaja Kazimierskiego było, aby pochowano go w oczyszczonym i przywróconym katolikom kościele lewartowskim. Tę wolę wykonał jego brat, biskup kijowski, Krzysztof Kazimierski. W 1600 roku Wojciech Kalisz został rektorem szkoły w Lucławicach.

 

LiteraturaBezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści

J. Lulek, Szkoła lewartowska w latach 1588–1998, „Lubartów i ziemia lubartowska”, 1961.
S. Kot, Szkoła Lewartowska. Z dziejów szkolnictwa ariańskiego w Polsce, Lwów 1910.
Tenże, Polacy w Bazylei za czasów Zygmunta Augusta, Warszawa 1921.