Ośrodek „Brama Grodzka - Teatr NN” jest samorządową instytucją kultury działającą w Lublinie na rzecz ochrony dziedzictwa kulturowego i edukacji. Jej działania nawiązują do symbolicznego i historycznego znaczenia siedziby Ośrodka - Bramy Grodzkiej, dawniej będącej przejściem pomiędzy miastem chrześcijańskim i żydowskim, jak również do położenia Lublina w miejscu spotkania kultur, tradycji i religii.

Częścią Ośrodka są Dom Słów oraz Lubelska Trasa Podziemna.

Ośrodek „Brama Grodzka - Teatr NN” jest samorządową instytucją kultury działającą w Lublinie na rzecz ochrony dziedzictwa kulturowego i edukacji. Jej działania nawiązują do symbolicznego i historycznego znaczenia siedziby Ośrodka - Bramy Grodzkiej, dawniej będącej przejściem pomiędzy miastem chrześcijańskim i żydowskim, jak również do położenia Lublina w miejscu spotkania kultur, tradycji i religii.

Częścią Ośrodka są Dom Słów oraz Lubelska Trasa Podziemna.

Bracia polscy – prawo przeciw braciom polskim

Prawo przeciw braciom polskim – kalendarium.

Spis treści

[RozwińZwiń]

Maj 1564 roku – projekt dekretu wypędzającego arian z Polski. Na skutek sprzeciwu kardynała Hozjusza edykt nie ukazał się. Katolicy realizowali wówczas politykę zgodną z dewizą Hozjusza „bellum haereticorum PAX est ecclesiae”.

Lipiec 1564 roku – wydano dwa edykty parczewskie, wymierzone przeciw różnowiercom; pierwszy skazywał na banicję wszystkich obcokrajowców-heretyków, drugi zabraniał Polakom i Litwinom przystępowania do sekt i zalecał powrót na łono Kościoła katolickiego, a groził karami dla tych, którzy tego nie przestrzegali.

2 listopada 1564 roku – mandat piotrkowski, w którym Zygmunt August – na prośbę kalwinów – ogranicza edykty parczewskie do arian.

18 stycznia 1571 roku – mandat królewski skierowany przeciw lubelskim braciom polskim. Pismo wystosowane do starosty lubelskiego wprowadzało zakaz przebywania heretyków w Lublinie i zabraniało zgromadzeń w mieście. Podobny list został wysłany w tym czasie do starosty grodowego Nowego Sącza. Wzywał do tego, aby zabronić arianom odbywania schadzek i odprawiania nabożeństw w mieście i na przedmieściach. W 1573 roku podobny dekret został wydany również w Poznaniu.

„Trójcy najświętszej Bóstwu bluźnić, prawa i spokojność publiczną zakłócać, urzędnikom porządkowym uwłaszczać i polityczną władzę znosić śmieją [nie dozwolił] aby sekta takowa osiadać, budować się, społeczność jakową lub schadzki w mieście naszym Lublinie tworzyć i swą morową naukę rozsiewać mogła” (J. Riabinin, Materiały do historii miasta Lublina 1317–1792, Lublin 1938, s. 79).

W Lublinie list został odczytany 7 lutego 1571 roku mieszczanom lubelskim. Zabraniano w nim udostępniania lokali na zgromadzenia, przyjmowania pod swój dach przybyszów, zatrudniania nauczycieli domowych. Oporni mieli być skazani na banicję, a ich majątek miał zostać skonfiskowany na rzecz miasta. W praktyce rozporządzania te nie były realizowane.

14 lutego 1581 – Stefan Batory wydaje przywilej skierowany do piekarzy lubelskich. Przywilej ten wykluczał z cechu wszystkich heretyków (J. Kamiński, Z przeszłości rzemiosła piekarskiego w Lublinie, Lublin 1932, s. 45; Ustawy cechu piekarskiego w Lublinie, rękopis 1395, BŁ).

12 marca 1583 – Aby przeciwdziałać szerzeniu się arianizmu w Lublinie, Stefan Batory zakazał braciom polskim wznoszenia budynków w mieście, które mogłyby służyć jako miejsca kultu. Równocześnie Batory polecił ludności Lublina przeciwstawić się działalności arian (J. Riabinin, Materiały do historii miasta Lublina 1317–1792, Lublin 1938, s. 84).

10 października 1583 – ustawa cechu krawieckiego w Lublinie; artykuł 16 o heretykach mówi o nieprzyjmowaniu ich do cechu (BŁ, rękopis 260; J. Kamiński, Z przeszłości cechu krawieckiego w Lublinie, Lublin 1933, s. 54).

W tym czasie zostają wydane również ustawy cechu murarskiego i kamieniarskiego zabraniające przyjmowania heretyków i schizmatyków do cechu i na naukę rzemiosła (H. Łopaciński, Z dziejów cechu mularskiego i kamieniarskiego, Kraków 1899, s. 6).

1596 – ustawa cechu mieczników ograniczająca członków tylko do wyznania rzymskokatolickiego (J. Kamiński, Miecznicy lubelscy, Lublin 1935, s. 34).

1616 – wspólna uchwała rady i pospólstwa o nieprzyjmowaniu heretyków do prawa miejskiego. Dla tych, którzy tego nie uczynili wydano osobny przepis, który zobowiązywał różnowierców do przejścia na katolicyzm w ciągu roku (J. Riabinin, Lauda miejskie lubelskie XVII wieku, s. 22). Mimo zakazu, w latach

1605–1627 – obdarzono prawami miejskimi trzydziestu heretyków, często nie bez poparcia różnych osób spośród szlachty.
W pierwszym dziesięcioleciu XVII wieku ustaliła się również zasada o wyłączności wyznaniowej cechów rzemieślniczych: bednarzy, kołodziejów, stelmachów, powroźników, kotlarzy, cieśli. Wyjątkiem był cech chirurgów, który wprowadził takie zakazy dopiero po 1661 roku, oraz cech złotników. W tym drugim przypadku złotnicy byli zwalniani od obowiązku pełnienia służby kościelnej za opłatą pewnej sumy pieniężnej.

1621 – trybunał lubelski zakazał odprawiania nabożeństw ariańskich.

1627 – po tumulcie wyznaniowym trybunał nakazał zburzenie zborów heretyckich i wydał wyrok znoszący wszelki kult protestancki w Lublinie (dekret unieważniony).

30 czerwca 1630 – dekret Zygmunta III skierowany przeciw heretykom w Lublinie. Zakazywał on władzom miejskim wszelkich zgromadzeń i publicznego odprawiania nabożeństw heretyckich, a ministrom nakazywał ustąpić z Lublina w obawie przed tumultami. Rajcom miejskim nakazano zebrać wszystkich obywateli i publicznie odczytać dekret (J. Riabinin, Lublin w księgach wójtowsko-ławniczych XVII–XVIII w., Lublin 1928, s. 28).

1635 – Trybunał lubelski skazuje na karę więzienia i grzywny braci polskich po wystąpieniu tychże przeciw polityce starosty lubelskiego Mikołaja Firleja.

1651 – wspólna ustawa rady i pospólstwa miasta Lublina z dnia 26 października. W ustawie ponowiono zakaz przyjmowania arian do prawa miejskiego i zabroniono nabywania wszelkich majętności w mieście, na przedmieściach oraz uprawiania handlu (Materiały do monografii Lublina, s. 25).

Po 1658 roku – posiadłości po braciach polskich nadano prawem kaduka (nadawanie osobom w większym lub mniejszym stopniu zasłużonym dla ojczyzny posiadłości dziedzicznych lub dzierżawionych, odbieranym zdrajcom i braciom polskim). Akty te były niekiedy unieważniane, dochodziło do walk zbrojnych i długoletnich procesów.

 

LiteraturaBezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści

S. Gołębiowski, Czasy Zygmunta Augusta, Wilno 1851.
A. Krzyżanowski, Dawna Polska, t. II, Warszawa 1857, s. 430–432.
J. Tazbir, Walka z braćmi polskimi [w:] Bracia polscy na wygnaniu, PWN, Warszawa 1977.