Ośrodek „Brama Grodzka - Teatr NN” jest samorządową instytucją kultury działającą w Lublinie na rzecz ochrony dziedzictwa kulturowego i edukacji. Jej działania nawiązują do symbolicznego i historycznego znaczenia siedziby Ośrodka - Bramy Grodzkiej, dawniej będącej przejściem pomiędzy miastem chrześcijańskim i żydowskim, jak również do położenia Lublina w miejscu spotkania kultur, tradycji i religii.

Częścią Ośrodka są Dom Słów oraz Lubelska Trasa Podziemna.

Ośrodek „Brama Grodzka - Teatr NN” jest samorządową instytucją kultury działającą w Lublinie na rzecz ochrony dziedzictwa kulturowego i edukacji. Jej działania nawiązują do symbolicznego i historycznego znaczenia siedziby Ośrodka - Bramy Grodzkiej, dawniej będącej przejściem pomiędzy miastem chrześcijańskim i żydowskim, jak również do położenia Lublina w miejscu spotkania kultur, tradycji i religii.

Częścią Ośrodka są Dom Słów oraz Lubelska Trasa Podziemna.

Bracia polscy – polemika Marcina Czechowica i Jana Niemojewskiego z Faustem Socynem

Faust Socyn, włoski reformator i antytrynitarz, przybył do Polski w 1579 roku. Był to ostatni etap jego podróży po Europie, której celem było poszukiwanie idei prawdziwego chrześcijaństwa. W Bazylei zgłębił wiedzę teologiczną, która kształtowała ówczesne pokolenie intelektualistów. Następnie, zachęcony przez Jerzego Blandratę, przybył do Siedmiogrodu, by uczestniczyć w życiu tamtejszej wspólnoty unitariańskiej. Podczas europejskich podróży ukształtowały się jego krytyczne poglądy na temat państwa i powinności chrześcijanina wobec władzy świeckiej. Były one sprzeczne z polityką siedmiogrodzkich unitarian, w wielu kwestiach zbliżone zaś do idei głoszonych przez braci polskich.

Spis treści

[RozwińZwiń]

Działalność Fausta Socyna na ziemiach polskichBezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści

W 1579 roku Faust Socyn przybył do Rzeczypospolitej Obojga Narodów z nadzieją na odnalezienie w tym kraju społeczności, której od tak dawna poszukiwał. Rok później włoski reformator wydał w Krakowie dziełko De baptismo aquae disputatio, w którym przedstawił swoje poglądy. W traktacie krytykował między innymi idee anabaptyzmu. Powtórny chrzest w wieku dorosłym nie powinien być, w opinii Socyna, warunkiem stania się pełnoprawnym członkiem zboru i nie był istotny dla zbawienia. Socyn krytykował również separatyzm gmin ariańskich, uznając go za zbyt sekciarski. De baptismo aquae disputatio wywołało kontrowersję wśród duchowych przywódców braci polskich. Szczególnie negatywnie oceniał traktat Marcin Czechowic. Kiedy Faust Socyn poprosił publicznie o przyjęcie do Kościoła mniejszego, lublinianin głośno zaprotestował. Bracia polscy doceniali jego wykształcenie, ale nie chcieli ustąpić w kwestiach tak istotnych, jak chrzest w wieku dorosłym. Liczyli, że Socyn dostosuje się do ich zasad. 


By zjednać sobie lublinian i rakowian, włoski reformator, na prośbę między innymi przywódców lubelskiego zboru, napisał dziełko Ad Jac. Paleologi librum, cui titulus est Defensio Verae sententiae de magistratu politico etc. pro Racoviensibus Responsio. Ukazało się ono drukiem w 1581 roku, jako odpowiedź na przetłumaczony i wydany przez Szymona Budnego traktat Jakuba Paleologa. W książce Socyn dowodził, że państwo nie stanowi organizacji chrześcijańskiej. Skoro chrześcijanie chcą służyć Chrystusowi, nie mogą być jednocześnie sługami państwa i pełnić urzędów państwowych. Nie mogą korzystać z prawa miecza. Według Socyna nawet wojna obronna nie dała się pogodzić z zasadami chrześcijaństwa. W jednej kwestii Włoch złagodził poglądy lublinian i rakowian. Dopuścił możliwość płacenia podatków na cele wojenne i najem żołnierzy. W podobnym duchu, sprzyjającym radykalnemu odłamowi małopolskich antytrynitarzy, utrzymane było kolejne dzieło Socyna, tzw. Odczyty krakowskie. Praca wydana w Krakowie w 1592 roku była oparta na tekstach biblijnych i argumentacji rozumowej. Jej celem była systematyzacja dotychczasowych rozważań i idei braci polskich.


Socyn przybył do Korony w czasie, gdy w ruchu braci polskich coraz mniej popularne zaczęły być reprezentowane przez lublinian i rakowian radykalne hasła społeczne. Brakowało jednak kogoś, kto potrafiłby zmierzyć się z autorytetem Niemojewskiego i Czechowica. Socyn od początku wykazywał zainteresowanie poczynaniami radykalnych anabaptystów. To z winy między innymi Marcina Czechowica nie został przyjęty do wspólnot braci polskich. By poznać stanowisko lublinian, Socyn przysłuchiwał się mowom Jana Niemojewskiego i Marcina Czechowica podczas kolejnych synodów. Podczas synodu w Lewartowie Marcin Łaszcz zapamiętał go jako niemego widza. Czy Socyn szykował się do polemiki z radykalnym programem braci polskich? Wydaje się, że tak. Do pierwszej konfrontacji doszło już w latach osiemdziesiątych. Z korespondencji między Faustem Socynem a lublinianami dowiadujemy się o różnicach w interpretacji Pisma Świętego, różnicach dotyczących ofiarowania Chrystusa i Wieczerzy Pańskiej. Socyn uważał też za błędną naukę o ponurzeniu. Włoski antytrynitarz nie zgadzał się z tym, by ta była warunkiem uczestnictwa w życiu zborowym. Przedmiotem krytyki były wreszcie idee millenarystyczne i poglądy chiliastyczne, którym sprzyjał Jan Niemojewski, a po śmierci przyjaciela również Marcin Czechowic. Socyn zyskiwał coraz większe grono zwolenników wśród lubelskich braci polskich, negował naukę o przyszłym, tysiącletnim królestwie Chrystusa, uznając ja za sprzeczną z Pismem Świętym. W 1593 roku podczas synodu w Lublinie został poproszony publicznie o wygłoszenie swych poglądów na szereg kwestii społeczno-politycznych. Z włoskim antytrynitarzem korespondowali między innymi Jacek Balcerowicz i Krzysztof Lubieniecki. Obydwaj reprezentowali młode pokolenie lublinian, które negatywnie oceniało radykalizm programowy tak silnie broniony przez Jana Niemojewskiego i Marcina Czechowica.


Pod wpływem nauk Fausta Socyna zbór lubelski podzielił się na dwa obozy: chrzczeński i unitariański. Do pierwszego, coraz mniej licznego, należeli: Jan Niemojewski, Marcin Czechowic oraz Szymon Ronemberg. Drugi nurt reprezentowała rodzina Lubienieckich i coraz częściej przebywający w Lublinie przyjaciel Fausta Socyna, Walenty Szmalc.

 

LiteraturaBezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści

A. Brückner, Różnowiercy polscy, Warszawa 1962.
L. Chmaj, Bracia Polscy. Ludzie, idee, wpływy, Warszawa 1957.
L. Chmaj [red.], Studia nad arianizmem, Warszawa 1959.
Z. Gołaszewski, Bracia polscy, Toruń 2004.
A. Kawecka-Gryczowa, J. Tazbir, Arianie polscy. Racjonalizm – tolerancja – promieniowanie [Przewodnik po wystawie], Warszawa 1958.
Tenże, Protestantyzm w Lublinie i Lubelskiem w XVI–XVII w., Lublin 1933.
S. Kot, Ideologja polityczna i społeczna Braci Polskich zwanych arjanami, Warszawa 1932.
Ł. Kurdybacha, Historia reformacji w Polsce, „Reformacja w Polsce” 11 (1948–1952).
Sz. Morawski, Arianie polscy, Lwów 1906.
Z. Ogonowski, Leibniz i socynianizm, ORP 26, 1981.
Tenże, Socynianizm polski, Warszawa 1960.
S. Szczotka, Synody arian polskich, RP 7–8 (1935–1936).
L. Szczucki, Marcin Czechowic. Studium z dziejów antytrynitaryzmu polskiego w XVI wieku, [w:] Wokół dziejów i tradycji arianizmu, Warszawa 1971.
Tenże, Zbór lubelski i jego rola w ruchu ariańskim w Polsce w XVI i XVII wieku, Lublin 1966.
W. Urban, Losy Braci Polskich od założenia Rakowa do wygnania z Polski, Odrodzenie i Reformacja 1956.
Wokół dziejów i tradycji arianizmu, PWN, Warszawa 1972.