Ośrodek „Brama Grodzka - Teatr NN” jest samorządową instytucją kultury działającą w Lublinie na rzecz ochrony dziedzictwa kulturowego i edukacji. Jej działania nawiązują do symbolicznego i historycznego znaczenia siedziby Ośrodka - Bramy Grodzkiej, dawniej będącej przejściem pomiędzy miastem chrześcijańskim i żydowskim, jak również do położenia Lublina w miejscu spotkania kultur, tradycji i religii.

Częścią Ośrodka są Dom Słów oraz Lubelska Trasa Podziemna.

Ośrodek „Brama Grodzka - Teatr NN” jest samorządową instytucją kultury działającą w Lublinie na rzecz ochrony dziedzictwa kulturowego i edukacji. Jej działania nawiązują do symbolicznego i historycznego znaczenia siedziby Ośrodka - Bramy Grodzkiej, dawniej będącej przejściem pomiędzy miastem chrześcijańskim i żydowskim, jak również do położenia Lublina w miejscu spotkania kultur, tradycji i religii.

Częścią Ośrodka są Dom Słów oraz Lubelska Trasa Podziemna.

Biłgoraj – architektura drewniana

Biłgoraj został założony jako nowe miasto na tzw. surowym korzeniu. Centrum miasta stanowił kwadratowy rynek, w którego pierzejach stanęły parterowe, drewniane domy z podcieniem w szczycie – typowe dla zabudowy większości miasteczek w regionie. Drewniany był też ratusz, wokół którego postawiono kramy i stragany.

 

 

Spis treści

[RozwińZwiń]

Prawa miejskie

Biłgoraj, założony przez Adama Gorajskiego w 1578 roku, rozwijał się jako jeden z rzemieślniczych ośrodków miejskich.

Domy podcieniowe

Biłgoraj posiadał pierwotnie zabudowę drewnianą. Otoczenie kwadratowego rynku stanowiły szczytowe domy podcieniowe, w końcu XIX wieku zastąpione nieistniejącymi dziś murowanymi. Przy wybiegających z rynku ulicach znajdowały się domy rzemieślnicze (zagroda sitarska). Jeszcze na początku XX wieku obecny był w Biłgoraju także ustawiany szczytowo typ domu tatarskiego, posiadającego półkoliste nadproże. 

Obiekty użyteczności publicznej

Miasto paliło się kilkakrotnie. Drewniana, ścisła zabudowa sprzyjająca rozprzestrzenianiu się ognia, ulegała zniszczeniom, szybko ją jednak odbudowywano. Od połowy XIX wieku drewniane domy przyrynkowe zaczęto zastępować murowanymi parterowymi i piętrowymi, sytuowanymi już dłuższą ścianą do rynku. Rynek biłgorajski zdominowała zabudowa o funkcji handlowej. W jego sąsiedztwie pobudowano murowany kościół parafialny oraz początkowo drewnianą, a następnie murowaną synagogę.

 

Domy sitarzy stawiano przy ulicach wybiegających z rynku i dalszych, na południe od centrum miasta. Zabudowę rzemieślniczą stanowiły dwa typy domów: pierwszy, bardziej archaiczny, został opisany przez Oskara Kolberga. Był to dom ustawiony szczytem do ulicy, w luźnej zabudowie, wzniesiony w konstrukcji węgłowej z ostatkami w narożach, posiadający niskie drzwi i szerokie okna w ścianie bocznej – od strony podwórza. Z boku domu był płot (parkan) i brama wjazdowa przykryta daszkiem gontowym, prowadząca na obszerne podwórze, wykładane płytami kamiennymi i drewnianymi chodnikami. Dom taki kryty był wysokim dachem gontowym, rzadziej słomianym, z podcieniami wspartymi zwykle na trzech lub czterech słupach. Z jednej strony domu była pracownia, gdzie kobiety wyrabiały włosiane sita, z drugiej – mieszkanie składające się z izby i alkierza lub komory. Okna były proste lub „dwoiste podługowate”, zwykle z dwunastoma (a niekiedy z osiemnastoma) szybkami w trzech rzędach. Na zewnątrz opatrzone były okiennicami pomalowanymi na błękitno, „perłowo lub szafirowo” [1].

 

Drugi typ stanowiły domy szerokofrontowe konstrukcji węgłowej, z gankiem na osi, ustawione kalenicą do ulicy. Były to budynki na planie prostokąta z sienią przelotową, o układzie wnętrza identycznym lub zbliżonym do opisanego wyżej, kryte gontowym dachem dymnikowym lub czterospadowym. Wznoszono je na wysokiej podmurówce, dlatego przypominały wyglądem drewniane i murowane dworki podmiejskie [2].

 

Z tyłu budynków mieszkalnych stawiano obiekty gospodarcze. Sporadycznie występowały też domy sitarskie mieszkalno-gospodarcze, ze składem opału, kurnikiem lub chlewem pod wspólnym dachem lub w przybudówce [3].

 

Niektóre domy sitarskie były szalowane pionowymi deskami lub otynkowane.

 

Domy sitarskie nie zachowały się pomimo tego, że były uznawane za szczególnie charakterystyczne dla Biłgoraja. Te, które przetrwały II wojnę światową, w latach powojennych zostały rozebrane, a w ich miejsce postawiono nowe murowane domy i bloki wielorodzinne. W jedynej ocalałej zagrodzie sitarskiej w centrum miasta, znajduje się dziś muzeum prezentujące rzemiosło sitarskie.

 

W Biłgoraju występował też specyficzny typ domu nazywanego tatarskim. Były to drewniane domy zrębowe, stojące szczytem do ulicy, kryte czterospadowym dachem gontowym z szerokim okapem. W ścianie frontowej nie było okien, znajdowało się tylko niskie wejście z półkolistym nadprożem. Jeden z takich domów istniał jeszcze w latach 80. XX wieku, został jednak rozebrany.

 

 

 

Opracowanie: Maria Fornal

Przypisy

[1] O. Kolberg, Lud. Jego zwyczaje, sposób życia, mowa, podania, przysłowia, obrzędy, gusła, zabawy, pieśni, muzyka i tańce, t. 16: Lubelskie, Kraków 1883, s. 65.

 

[2] J. Górak, Regionalne formy architektury drewnianej na tle zagadnień osadniczych, Państwowa Służba Ochrony Zabytków, Zamość 1994, s. 31.

 

[3] E. J. Sadowska, Budownictwo drewniane Zamojszczyzny w zbiorach Archiwum Instytutu Historii Architektury i Konserwacji Zabytków Politechniki Krakowskiej, [w:] Przyczynki do etnografii Zamojszczyzny, Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Oddział w Zamościu, Zamość 1995, s. 97.

 

 

Literatura

Fornal M., Drewniana zabudowa mieszkalna i rzemieślnicza w miasteczkach Zamojszczyzny – stan do II wojny światowej i obecnie (na wybranych przykładach), [w:] Drewniany Skarb. Chroniąc dziedzictwo, kreujemy przyszłość. Materiały konferencyjne, Lublin 2015.

Górak J., Podcieniowa zabudowa miasteczek Lubelszczyzny, Zamość 1996.

Górak J., Regionalne formy architektury drewnianej na tle zagadnień osadniczych, Państwowa Służba Ochrony Zabytków, Zamość 1994.

Kolberg O., Lud. Jego zwyczaje, sposób życia, mowa, podania, przysłowia, obrzędy, gusła, zabawy, pieśni, muzyka i tańce, t. 16: Lubelskie, Kraków 1883.

Orłowski S., Nie tylko chałupy, [w:] Zamojski Kwartalnik Kulturalny 1/1991 (27), s. 34-38 http://www.zkk.zam.pl/index.php/1991_27

Orłowski S., Zakłady z lamusa, [w:] Zamojski Kwartalnik Kulturalny 4/1990 (26), s. 50-53 http://www.zkk.zam.pl/index.php/1990_26

Sadowska E. J., Budownictwo drewniane Zamojszczyzny w zbiorach Archiwum Instytutu Historii Architektury Konserwacji Zabytków Politechniki Krakowskiej, [w:] Przyczynki do etnografii Zamojszczyzny: Materiały ogólnopolskiej sesji popularno-naukowej, Zamość, 22–24 IX 1995, Zamość 1995.

Waszkiewicz J., Budownictwo sitarskie, [w:] Zamojski Kwartalnik Kulturalny 1/1988 (15), s. 50–54.