Ośrodek „Brama Grodzka - Teatr NN” jest samorządową instytucją kultury działającą w Lublinie na rzecz ochrony dziedzictwa kulturowego i edukacji. Jej działania nawiązują do symbolicznego i historycznego znaczenia siedziby Ośrodka - Bramy Grodzkiej, dawniej będącej przejściem pomiędzy miastem chrześcijańskim i żydowskim, jak również do położenia Lublina w miejscu spotkania kultur, tradycji i religii.

Częścią Ośrodka są Dom Słów oraz Lubelska Trasa Podziemna.

Ośrodek „Brama Grodzka - Teatr NN” jest samorządową instytucją kultury działającą w Lublinie na rzecz ochrony dziedzictwa kulturowego i edukacji. Jej działania nawiązują do symbolicznego i historycznego znaczenia siedziby Ośrodka - Bramy Grodzkiej, dawniej będącej przejściem pomiędzy miastem chrześcijańskim i żydowskim, jak również do położenia Lublina w miejscu spotkania kultur, tradycji i religii.

Częścią Ośrodka są Dom Słów oraz Lubelska Trasa Podziemna.

Archidiakońska 1 w Lublinie

Pierwsze wzmianki dotyczące kamienicy Archidiakońska 1 pochodzą z 1522 roku. Od XVII wieku nazywana była zamiennie Bachowską i Szpakowską od nazwisk kolejnych właścicieli.

Spis treści

[RozwińZwiń]

Lokalizacja

Kamienica Archidiakońska 1 jest budynkiem narożnym. Sąsiaduje od północy z kamienicą Archidiakońska 3, od południa z kościołem pw. św. Stanisława.

Dawny numer policyjny: 53/54

Numer hipoteczny: 872

Numer przed 1939: Archidiakońska 1

Numer po 1944: -

Numer obecny: Archidiakońska 1

Archidiakońska 1 na mapie Lublina z 1928 roku

Archidiakońska 1 na panoramie Lublina z lat 30. XX wieku

Funkcje

Kamienica znajduje się w stanie ruiny.

Historia

Pierwszy raz w źródłach pisanych kamienica pojawiła się w 1522 roku, przy okazji informacji o sąsiedniej kamienicy. Wówczas jej właścicielem był niejaki Kasprowicz. W 1544 roku sprzedał on część nieruchomości swojemu zięciowi, Maciejowi Krajowskiemu, lubelskiemu złotnikowi. Jeszcze w tym samym roku Kasprowicz umarł i całość odziedziczyli Regina oraz Maciej Krajowscy. W 1548 roku małżeństwo Krajowskich sprzedało swój dom rajcy Janowi Lubomelskiemu. Nowy właściciel nie cieszył się długo nabytym majątkiem, ponieważ w tym samym roku odsprzedał go szlachcicowi Marcinowi Skowieskiemu, który jeszcze tego samego dnia darował obiekt małoletniemu Marcinowi Chojnackiemu, który przejął osobiście dom dopiero w 1558 roku. Darowizna powróciła w ręce rodziny Skowieskich zaledwie cztery lata później, kiedy to Chojnacki się jej zrzekł. Nowi właściciele w tym samym roku sprzedali obiekt pisarzowi wójtowskiemu Tomaszowi Wieczorkowi. W rękach spadkobierców Tomasza dom pozostawał do 1608 roku. Wówczas nabył go złotnik Jerzy Bach wraz z żoną, Elżbietą. Jerzy Bach pozostawał właścicielem kamienicy z całą pewnością do 1646 roku, później zaś przeszła ona w posiadanie jego sukcesorów. Już w 1653 roku poznajemy nowego właściciela, którym został Paweł Szpakowski, również pełniący zawód złotnika. Od tego czasu kamienica nazywana była zamiennie „Bachowską” oraz „Szpakowską”.

W ciągu całego XVIII wieku kamienica wielokrotnie zmienia swoich właścicieli, należąc między innymi do licznych spadkobierców rodziny Szpakowskich, następnie zaś Sawickich od 1787 roku, oraz Olęckich od 1788. Najpewniej w tych latach dokonał się podział obiektu na dwa odrębne domy, które dopiero w połowie XIX stulecia ponownie znalazły się w ręku jednych właścicieli. Kamienica narożna w 1787 roku została nabyta przez małżeństwo Macieja oraz Mariannę Samborskich. Następnie zaś w 1822 roku nowym właścicielem obiektu został Józef Bogdański, który w ramach darowizny przekazał ją swojemu synowi Karolowi. W 1841 roku Karol Bogdański sprzedał obiekt Apolonii i Franciszkowi Kwiatkowskim, właścicielom kamienicy sąsiedniej. Druga część kamienicy należała po podziale najpierw do Andrzeja oraz Agnieszki Samborskich, następnie zaś na drodze kupna nabył ją Kazimierz Gałuszkiewicz. Spadkobiercy Gałuszkiewicza w 1830 roku przekazali kamienicę Kwiatkowskim, którzy formalnie stali się jej właścicielami w 1836 roku. Po śmierci Apolonii w 1854 roku dobra zostały podzielone pomiędzy jej spadkobierców: Franciszka oraz dzieci – Marię, Zofię oraz Ryszarda. W 1871 roku nieruchomość kupiła Paulina z Piotrowskich Wyszomirska, która już sześć lat później odsprzedała ją Wincentemu Talaczyńskiemu. Od tego czasu znów właściciele zmieniali się niezwykle często. Po Talaczyńskim, od 1879 roku posiadał ją Bartłomiej Matuselański, zaś już rok później stała się ona własnością Kazimierza Strzegockiego. Po śmierci Kazimierza dom odziedziczyli jego spadkobiercy: siostra Honorata oraz adoptowany syn Kazimierz Hryciuk Sawczuk Strzegocki. Dwa lata później Kazimierz odkupił część ciotki, stając się jedynym właścicielem obiektu. Jeszcze w tym samym roku kamienica przeszła w posiadanie Karola Załuskiego, po śmierci którego w 1915 roku właścicielami zostały jego dzieci Anna Władysława Jełowiecka, Gustaw Jakub Załuski oraz Feliksa Leonarda Rymarkiewicz. Anna, spłacając pozostałe rodzeństwo, jeszcze w tym samym roku nabyła całą kamienicę. W 1920 roku dom kupili Piotr i Marianna oraz Jan Milewscy, którzy posiadali go do wybuchu wojny, a także udało im się utrzymać go w posiadaniu po jej zakończeniu. W 2003 roku w kamienicy wybuchł pożar, co zaowocowało koniecznością przeprowadzenia w tym roku prac zabezpieczających. Objęły one wykonanie poddasza w części frontowej budynku. W 2008 roku miały miejsce prace porządkowe. Zabezpieczono otwory, a także wykonano tymczasowe zadaszenie obiektu.

Lokatorzy według wyznania, płci i wieku w 1941 roku [Inspekcja budowlana, sygn. 3]

Ogólna ilość mieszkańców 58

Chrześcijan 58

Mężczyzn 12

Kobiet 26

Dzieci do lat 6 włącznie 2

Dzieci do lat 7-18 włącznie 18

Mieszkańcy nieruchomości wg zawodu w 1941 roku

Wolne zawody: 1 (na parterze), 2 (na piętrze)

Robotnicy: 4 (na parterze), 6 (na piętrze)

Kalendarium

1522 – właścicielem obiektu jest Kasprowicz;

1544 – Kasprowicz sprzedaje część domu Maciejowi Krajowskiemu, w tym samym roku umiera Kasprowicz i całość dziedziczą Maciej oraz Regina Krajowscy;

1548 – Krajowscy sprzedają dom Janowi Lubomelskiemu, od niego zaś nabywa obiekt szlachcic Marcin Skowieski, który przekazuje go jako darowiznę Marcinowi Chojnackiemu;

1558 – Chojnacki przejmuje dom;

1562 – Chojnacki zrzeka się darowizny na rzecz Skowieskich, którzy sprzedają obiekt Tomaszowi Wieczorkowi;

1608 – od spadkobierców Tomasza Wieczorka kamienicę nabywa Jerzy Bach;

1646 – właścicielem pozostaje Jerzy Bach;

1653 – dom należy do Pawła Szpakowskiego;

1787 – część obiektu należy do rodziny Sawickich, kamienica narożna przechodzi w posiadanie Macieja Samborskiego;

1788 – współwłaścicielami domu jest rodzina Olęckich;

1822 – część nieruchomości należącą do Samborskich kupuje Józef Bogdański, który następnie przekazuje ją synowi Karolowi;

1836 – druga część obiektu znajduje się w posiadaniu Franciszka i Apolonii Kwiatkowskich;

1841 – Karol Bogdański sprzedaje swoją część małżeństwu Kwiatkowskich, którzy tym samym stają się właścicielami całości;

1854 – po śmierci Apolonii dom dziedziczą jej spadkobiercy;

1871 – nową właścicielką kamienicy zostaje Paulina Wyszomirska;

1877 – Wyszomirska sprzedaje nieruchomość Wincentemu Talaczyńskiemu;

1879 – dom należy do Bartłomieja Matuselańskiego;

1880 – nowym właścicielem zostaje Kazimierz Strzegocki, po którym dziedziczą jego żona oraz syn Kazimierz Hryciuk Sawczuk Strzegocki;

1882 – Kazimierz nabywa część należącą do matki, następnie zaś odsprzedaje całość Karolowi Załuskiemu;

1915 – właścicielami nieruchomości są spadkobiercy Załuskiego;

1920 – kamienicę kupują Piotr i Marianna Milewscy;

2003 – w kamienicy wybucha pożar;

2008 – prace porządkowe i zabezpieczające w kamienicy.

Architekt

Nieznany

Styl

Kamienica znajdująca się w ruinie, pozbawiona cech stylistycznych.

Opis budynku

Kamienica Archidiakońska 1 składa się z dwóch budynków dwupiętrowych, frontem skierowanych na zachód. Obiekt znajduje się w stanie ruiny.
Elewacja frontowa kamienicy jest siedmioosiowa, trójkondygnacyjna, z wyraźnym zróżnicowaniem na dwie odrębne części. Portal wejściowy, ozdobiony łukiem odcinkowym znajduje się w czwartej osi od strony północnej. Otwory okienne na parterze są zamurowane. Na wyższych kondygnacjach okna otoczone są opaskami i ozdobione gzymsami parapetowymi, za wyjątkiem drugiej i trzeciej kondygnacji strony północnej, które posiadają odpowiednio gzymsy nadokienne oraz gzyms podokienny. Całość zwieńczona poważnie uszkodzonym gzymsem koronującym.

Archidiakońska 1 - dodatkowe informacje techniczne

Archidiakońska 1 - wzmianki o nieruchomości

Wnętrze

Wnętrza kamienic są ujednolicone. Część południowa jest dwutraktowa i trójdzielna, w południowej zaś trójtraktowa i dwudzielna. Sień przelotowa wspólna dla obu części, podobnie jak klatka schodowa, znajdująca się środkowym trakcie południowej części kamienicy. Rozplanowanie wyższych kondygnacji jest powtórzeniem układu na parterze. Różni się jedynie rozmieszczeniem poszczególnych ścian działowych. Kamienica posiada trzy kondygnacje piwnic.

Piwnice

Kamienica podpiwniczona jest dwiema kondygnacjami piwnic zlokalizowanymi pod częścią frontową i pod podwórzem, przy czym należy podkreślić, że piwnica znajdująca się pod podwórzem prawdopodobnie jest pozostałością po najstarszej zabudowie działki. Całość założenia piwnicznego składa się z dwóch, niepołączonych ze sobą, części dostępnych dwoma wejściami. Wyjątek stanowi pomieszczenie wychodzące pod ul. Archidiakońską, które łączy się z piwnicą budynku przy ul. Złotej.

Piwnice posiadają ceglane i kamienne sklepienia. Ich wnętrza o ścianach murowanych z kamienia oraz cegieł mechanicznych i palcowych (z różnych okresów), noszą znamiona licznych modyfikacji. Najistotniejsze przebudowy miały miejsce w wieku XVII i XVIII, kiedy powszechną w mieście praktyką było drążenie dodatkowych kondygnacji piwnic w celu pozyskania powierzchni magazynowych. Prace te bardzo często podejmowano wbrew sztuce budowlanej, co było przyczyną zniszczeń przestrzeni podziemia a w wyniku także i części nadziemnych1.

Kamienicę tworzą dwa przyległe do siebie budynki.

Kamienica 1

Budynek podpiwniczony jest trzema kondygnacjami piwnic dostępnych z sieni.

I kondygnacja, obejmująca głębokość obydwu traktów w parterze kamienicy, przebiega wzdłuż południowej granicy działki, aż do oficyny tylnej. Na tym poziomie znajdują się dwa, odpowiadające frontowemu traktowi parteru, pomieszczenia. Jedno na planie wydłużonego prostokąta, drugie na planie pięcioboku. Pod tylnym traktem kamienicy biegnie korytarz, krótką szyją otwierający się na prostokątne pomieszczenie. Z korytarza, poprzez długie przejście, dostępne jest również drugie pomieszczenie usytuowane przy południowej granicy działki.

II kondygnacja obejmuje tylny trakt parteru kamienicy i wybiega poza zabudowę, w kierunku wschodnim. Piwnice lokatorskie dostępne są z korytarza usytuowanego równolegle do poprzecznej osi budynku. Korytarz od południa przechodzi w czworoboczne, sklepione kolebką pomieszczenie. W ścianie wschodniej znajdują się schody prowadzące do III kondygnacji piwnic, którą tworzy pomieszczenie na rzucie wydłużonego prostokąta, w połowie długości przedzielone arkadą.

Kamienica 1A

Budynek posiada dwie kondygnacje piwnic ulokowanych we frontowym i środkowym trakcie kamienicy.

I kondygnację tworzą dwa połączone korytarzem pomieszczenia, umieszczone pod frontowym traktem budynku. Z korytarza, kamiennymi schodkami, prowadzi przejście do II kondygnacji piwnic, obejmującej frontowy i środkowy trakt kamienicy. Znajdują się tam dwa pomieszczenia: północne, z dwiema wnękami w ścianie południowej, i południowe, w którego południowej ścianie znajduje się korytarz prowadzący do kolejnego, położonego nieco niżej, pomieszczenia wybiegającego pod poziom ulicy ku południowemu zachodowi. W trakcie środkowym znajduje się wąski korytarz użytkowany obecnie jako piwnica lokatorska.

Pierwotna zabudowa działki była drewniana. Zmiana konstrukcji z drewnianej na murowaną nastąpiła w latach 1548–1558. Na tyłach kamienicy znajdowały się jatki rzeźnicze, które mogły być przyczyną występowania i takiego rozplanowania głębokich, kamienno-ceglanych piwnic. Dzierżawione piwnice mogły służyć jako magazyny do składowania mięsa.

Po 1575 roku w mieście na szeroką skalę rozpoczęto pogłębianie piwnic o II i III kondygnację, jednak były to piwnice mniej użyteczne w tym sensie, że ryte w lessie i wtórnie obmurowywane nie trzymały już niskich temperatur tak dobrze, jak pierwotne.

Przypisy

1Archidiakońska 1, Lublin, Stare Miasto, Badania architektoniczne, t. 1, część opisowa i rysunki, inwestor: Willa Zamojska, autorzy: Tomasz Stankiewicz, Krzysztof Janus, Lublin 2011.

Literatura

Archidiakońska 1, Lublin, Stare Miasto, Badania architektoniczne, t. 1, część opisowa i rysunki, inwestor: Willa Zamojska, autorzy: Tomasz Stankiewicz, Krzysztof Janus, Lublin 2011.

Akta nieruchomości położonej w Lublinie przy ul. Archidiakońskiej 1, APL, sygn. 3.

Kamienica przy ulicy Wincentego Pola 1–1A na Starym Mieście w Lublinie, Dokumentacja naukowo-historyczna opracowana na zlecenie Zarządu Rewaloryzacji Zabytkowego Zespołu Miasta Lublina, opracowanie: Izabela Mazur Tymburska, fotografie: Przemysław Maliszewski, Lublin 1985, syg. 418.

Karta ewidencyjna zabytków, mps archiwum WUOZ w Lublinie, sygn. 17.

Mazur-Tymburska I., Kamienica przy ulicy Wincentego Pola 1–1A na Starym Mieście w Lublinie. Dokumentacja naukowo-historyczna opracowana na zlecenie Zarządu Rewaloryzacji Zabytkowego Zespołu Miasta Lublina, Lublin 1985, mps archiwum WUOZ w Lublinie, sygn. 418.

Powiązane artykuły

Powiązane miejsca

Zdjęcia

Historie mówione

Inne materiały

Słowa kluczowe