Ośrodek „Brama Grodzka - Teatr NN” jest samorządową instytucją kultury działającą w Lublinie na rzecz ochrony dziedzictwa kulturowego i edukacji. Jej działania nawiązują do symbolicznego i historycznego znaczenia siedziby Ośrodka - Bramy Grodzkiej, dawniej będącej przejściem pomiędzy miastem chrześcijańskim i żydowskim, jak również do położenia Lublina w miejscu spotkania kultur, tradycji i religii.

Częścią Ośrodka są Dom Słów oraz Lubelska Trasa Podziemna.

Ośrodek „Brama Grodzka - Teatr NN” jest samorządową instytucją kultury działającą w Lublinie na rzecz ochrony dziedzictwa kulturowego i edukacji. Jej działania nawiązują do symbolicznego i historycznego znaczenia siedziby Ośrodka - Bramy Grodzkiej, dawniej będącej przejściem pomiędzy miastem chrześcijańskim i żydowskim, jak również do położenia Lublina w miejscu spotkania kultur, tradycji i religii.

Częścią Ośrodka są Dom Słów oraz Lubelska Trasa Podziemna.

Aleksander Stepanow (1855­–1899)

Stepanow (Stepanoff) to jedno z najbardziej znanych nazwisk w historii lubelskiej fotografii, głównie dzięki zachowanej bogatej ikonografii przechowywanej w zbiorach prywatnych i kolekcjonerskich. Wiedza o samym fotografie dopiero jest odkrywana.

Spis treści

[RozwińZwiń]

AtelierBezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści

„Fotografista Al. Stepanow Krakowskie Przedmieście w gmachu po­kapucyńskim”1.

„Wykonywa wszelkie roboty nowym sposobem momentalnym (photographies instantanees) bez względu na stan pogody (...). Powiększa aż do naturalnej wielkości: na papierze, płótnie, olejno, czarne i w kolorach. Zdejmuje widoki i kopie z obrazów olejnych, dagerotyp fotografij dawnych itp. Wykańcza portrety «wieczno­ trwałe» za pomocą Arystotypii”2.

„Fotografie kolorowane olejno i akwarela. Heliominiatury”3.

Aleksander Stepanow prowadził atelier od ok. 1880 do 1906 roku. Jego zakład posiadał też filie w Nałęczowie i Chełmie.

RodzinaBezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści

Aleksander Stepanow, a właściwie Stiepanow, urodził się w 1855, zmarł w 1899 roku4. Wychował się w znanej polsko-rosyjskiej rodzinie Stiepanowów – Ewgenija Stiepanowicza Stiepanowa i Pauliny Konarskiej.

Jego ojciec, Ewgenij (1820­–1878), pochowany w Lublinie na cmentarzu prawosławnym przy ulicy Lipowej, związał się z Królestwem Polskim nie tylko poprzez swoje losy zawodowe, ale i rodzinne. W 1840 roku ukończył Uniwersytet Petersburski ze stopniem kandydata filozofii, ale migrował na zachód i często zmieniał miejsce pobytu. Pracował w gimnazjum i Instytucie Szlacheckim w Warszawie, Szkole Powiatowej Realnej w Łęczycy, a pod koniec swojej kariery zawodowej był pomocnikiem inspektora studentów Uniwersytetu Petersburskiego.

Na dłużej związał się z Lublinem. W latach 1849–1864 pracował jako starszy nauczyciel literatury i języka rosyjskiego w Gimnazjum Gubernialnym w Lublinie. Z małżeństwa z Pauliną Konarską miał jeszcze córki: Eugenię (ur. 1857) i Zofię (ur. 1860)5. Najmłodsza z rodzeństwa, Zofia, znana śpiewaczka Opery Warszawskiej, występowała na scenach jako Zofia Luce-­Konarska. Jej koncert uświetnił w grudniu 1898 roku uroczystości związane z utworzeniem w Lublinie Towarzystwa Muzycznego, którego działalność zaowocowała powstaniem Filharmonii Lubelskiej6.

Działalność w LublinieBezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści

Aleksander Stepanow otworzył swoje atelier w Lublinie ok. 1880 roku. Zmarł przedwcześnie, w 1899 roku, w wieku 44 lat. Przez prawie połowę swojego życia prowadził pierwszorzędne atelier i był autorem wielu znanych portretów i prestiżowych fotografii grupowych, m.in. aktorów, Lubelskiego Towarzystwa Cyklistów, a także widoków Lublina reprodukowanych na kartach pocztowych, w przewodnikach i ogólnopolskiej prasie. Wykształcił wielu zdolnych fotografów. Po śmierci Stepanowa jego pracownicy zdobyli dla atelier złoty medal na Wystawie Przemysłowo-Rolniczej w Lublinie w 1901 roku. Tradycje atelier kontynuował, także w okresie międzywojennym, spadkobierca i pracownik – Stanisław Zawadzki.

Nowa era fotografiiBezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści

Wszystko wskazuje na to, że to właśnie Stepanow był ojcem nowej ery lubelskiej fotografii. Jako pierwszy wprowadził metodę „momentalną” ­ bromosrebrowo-żelatynową, wynalezioną w 1871 roku przez Maddoksa. Pierwszy prezentował platynotypie, opatentowane w przez Williama Willisa w 1873 roku. Był pierwszym fotografem, który wprowadził do atelier światło elektryczne i jednym z pierwszych przedsiębiorców w Lublinie posługujących się elektrycznością.

„Sztuka fotograficzna ciągle krąży po drodze postępu. Coraz to nowy wynalazek, coraz to świeższe ulepszenia (...) oto niedawno we Francyji wynaleziono sposób «momentalnego fotografowania» (photographie instantanees) a już nie tylko dwa czy trzy zakłady w Warszawie, a nawet w Lublinie tym samym sposobem fotografować próbują. W tych dniach byliśmy świadkami właśnie takiego zdjęcia fotograficznego w zakładzie p. Stepanowa. Pan S. (...) przyswoił sobie tzw. emulsyjny sposób fotografii, polegający na tem, że «eksponowanie» nie trwa dłużej nad 2 sekundy, a trwałość i dokładność w wykańczaniu tak zdjętej fotografii równa się zupełnie dotychczasowym. Sposób ten okazał się wielce praktycznym­ nie naraża bowiem fotografującej się osoby na zbyt długotrwałe i męczące nieraz posiedzenia, a szczególnie niepomierne oddaje zasługi przy zdjęciach dzieci (...). Słyszeliśmy również, że p. Stepanow zamierza zaprowadzić u siebie światło elektryczne do zdjęć fotograficznych wieczornych – będzie to więc druga nowość zasługująca na uwagę, a w Lublinie dotąd nie znana i w Warszawie nie praktykowana obecnie”7.

Medale i wyróżnieniaBezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści

Metoda bromosrebrowo-­żelatynowa, tzw. sucha płyta, oprócz znacznie skróconego czasu naświetlania („Sposób ten jest szczególniej korzystny przy fotografowaniu dzieci i osób nerwowych jako nie wymagających długiego pozowania i używania podpórki – kopfhalter – dla podtrzymywania głowy”) wprowadzała do obróbki gotową suchą płytę powleczoną emulsją światłoczułą bez konieczności przygotowania jej na mokro na miejscu8. Uprościło to w znaczący sposób fotografowanie w plenerze i poza atelier fotograficznym, toteż Stepanow ogłaszał, że „wykonywa wszelkie obstalunki w zakres fotografii wchodzące tak w samym zakładzie, jako też poza jego obrębem”9.

Właściciel osobiście zaopatrywał zakład we wszelkiego rodzaju nowinki techniczne i odbywał w tym celu podróże zagraniczne. „Zwiedziwszy najpierwsze zakłady fotograficzne tak w Paryżu jak i innych miastach stołecznych zagranicą, zbadałem najnowsze wynalazki ­ – oznajmiał zainteresowanym – zakład zaopatrzyłem w najnowsze aparaty (...)”10. Innym razem pisał: „sprowadziłem z zagranicy najnowszego systemu Angielskie aparata do zdejmowania grupp i osób będących nawet w ruchu. (...) Przytem nadmieniam, iż sam osobiście wszystkich zdejmuję i pozuję (...) wykonywając roboty z największą starannością”11.

W 1895 roku, kilka lat po wprowadzeniu na rynek fotograficzny platynotypii, „Gazeta Lubelska” pisała o „najnowszym wynalazku w dziedzinie fotografii”, wystawionym na widok publiczny przez Stepanowa: „Przed niedawnym czasem pisaliśmy o grupie marmurowej, zdjętej w zakładzie p. STEPANOWA sposobem platynowym. Obecnie właściciel, dokonawszy zdjęć z osób znanych w Lublinie w tenże sam sposób, urządził specjalną wystawę. Dość jest porównać te fotografie z innemi, ażeby dojść do przekonania o wyższości platynowych zdjęć nad dokonanemi dotychczasowym sposobem. Są to przepyszne sztychy, mogące zadowolić najwybredniejsze gusta artystyczne i mogą służyć do ozdoby gabinetów i salonów”12.

Aleksander Stepanow ­ jako drugi lubelski fotograf, ­ po uhonorowanej na Wystawie Pracy Kobiet w 1877 roku Wandzie Chicińskiej, mógł się poszczycić medalem za umiejętności fotograficzne. W 1885 roku zaprezentował na Wystawie Przemysłowo-Rolniczej w Warszawie „kolekcję reprodukcyj fotograficznych mniejszych rozmiarów”13.

„Pawilon lubelski utrzymał honor miasta, zyskując dość liczne nagrody. (...), pisma warszawskie w dalszym ciągu wymieniają w dziale pomocy naukowej pana Stepanowa, który otrzymał za portrety i grupy rodzajowe­ medal srebrny mniejszy (...)”14.

Stepanow reprezentował na wystawie Lublin i całą gubernię lubelską, wystawiając „portrety w rozmaitych rozmiarach, widoki z natury i kopie”15.

Dokumentacja fotograficznaBezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści

W atelier Stepanowa wykonywano nietypową dokumentację fotograficzną – portrety zbiorowe więźniów, wykonane w 1883 roku, o których prasa donosiła: „Jedną gruppę tworzyli czterej cyganie, obwinieni o zabójstwo ks. Dmowskiego w Józefowie nad Wisłą, drugą gruppę trzej robotnicy kopacze, obwinieni o napaść zbrojną na chałupę włościan Opalińskich w Krępcu nareszcie trzecią gruppę trzej Kozacy, aresztowani za morderstwo spełnione na komorniku Basiewiczu pod Biłgorajem”16.

Działalność atelierowa i portretowa wpisywała się także w modną wówczas fotografię teatralną. W 1885 roku prasa podawała, iż Stepanow wykonał „świetną, wielkich rozmiarów grupę fotograficzną, przedstawiającą ważniejsze sceny z dramatu Chata za wsią, a która to grupa ozdobi fronton gmachu teatralnego”, oraz że „przygotowuje kopie ze wspomnianej grupy, które oprócz scen ze wszystkich pięciu aktów pomieszczą także osobno artystów, grających wydatniejsze role w sztuce. Grupy te p. Stepanow sprzedawać będzie bardzo tanio, stosownie do wielkości, rozmiarów i pięknego wykończenia, bo po RS. 3 za sztukę”17.

W atelier Stepanowa powstawały ­ także w celach komercyjnych ­ portrety zagranicznych artystów występujących w Lublinie, jak „panny M. Pospiszylówny, oraz panów Howorki i Puldy”. Donoszono, że „znakomitą artystkę praską p. Stepanow zdejmował w kilku pozach, a fotografie będą wszystkie formatu gabinetowego”18.

Stepanow eksponował swoje prace w równie efektowny sposób: „Fotografie transparentowe, powiększane, wreszcie wykonane w rozmaitych pozach, podług najnowszych wynalazków tej sztuki, ozdabiają wystawy. (...) Prześliczne są i ładnie dobrane widoki Lublina, dokonane przez p. A. Stepanowa, zadziwiająco dokładne podobizną fotografie powiększone do wielkości naturalnej (...). Wystawiony wczoraj obok zakładu p. Wilczyńskiego kiosk ruchomy w chińskim guście, z pięknymi fotografiami (...) ściąga tłumy publiczności, która przygląda się z przyjemnością tej nowości, nieznanej dotąd nawet w Warszawie”19.

Bodaj najbardziej znana lublinianom była niesygnowana fotografia przedstawiająca członków Towarzystwa Cyklistów Lubelskich. Cykliści lubelscy zostali uwiecznieni przez niego w swobodnych pozach, z bicyklami, w plenerze. Fotografia ukazała się na łamach „Tygodnika Ilustrowanego” w 1893 roku, w 201. numerze poświęconym cyklistom, i – jak czytamy – przedstawiała „wszystkich prawie członków klubu (najmłodszego z prowincjonalnych) z prezesem, adwokatem Zarembą na czele”20.

W 1895 roku w atelier Stepanowa powstała dokumentacja, o której istnieniu wiemy tylko z materiałów prasowych: ­ album fotograficzny zdjęć z gmachu Sądu Okręgowego: „Album składa się z dziesięciu wizerunków z nadzwyczajną ścisłością odtwarzających zewnętrzny wygląd sądu, obie sale posiedzeń, kancelarię wydziału karnego i cywilnego, gabinet prezesa, archiwum i t.d. praca ta dobrze świadczy o staranności kierownika zakładu i może stanowić miłą pamiątkę dla sądowników”21.

Zofia Grzybowska i Stanisław ZawadzkiBezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści

W 1899 roku śmierć przerwała karierę fotograficzną Aleksandra Stepanowa. Zakład odziedziczyli jego pracownicy: Zofia Grzybowska, Helena Wojciechowska i Stanisław Zawadzki”22. Działalność atelier kontynuowali pracownicy i spadkobiercy – Zofia Grzybowska i Stanisław Zawadzki.

W 1901 roku dwójka najlepszych pracowników atelier – Zofia Grzybowska i Stanisław Zawadzki – za „grupę zdjęć” zdobyła dla zakładu Aleksandra Stepanowa „medal mały złoty”23.

Stanisław Zawadzki, który z czasem zaczął pełnić rolę kierownika zakładu, przejął atelier i zarejestrował je w księgach grodzkich pod swoim nazwiskiem. Atelier działało pod dawnym szyldem jeszcze do 1905 roku, chociaż Zawadzki reklamował je nazwiskiem Stepanowa jeszcze wiele lat po jego śmierci: „Zakład Art. Fot. Stanisława Zawadzkiego, dawniej Stepanoff w Lublinie, Krakowskie Przedmieście, róg Gubernatorskiej”24. W 1907 roku zakład zatrudniał trzech pracowników25.

W okresie międzywojennym Stanisław Zawadzki wszedł w spółkę ze znakomitym lubelskim fotografem zawodowym Ludwikiem Radzikowskim i działał na rynku fotograficznym pod szyldem „St. Zawadzki i L. Radzikowski i S­ka” przy Krakowskim Przedmieściu 24, w gmachu Hotelu Europejskiego26.

Stanisław Zawadzki kontynuował tradycje atelier Stepanowa. Fotografia, na której zmarły mistrz uwiecznił w 1893 roku członków świeżo utworzonego Lubelskiego Towarzystwa Cyklistów, przedrukowana w tym samym roku w „Tygodniku Ilustrowanym”, doczekała się kontynuacji27. Z okazji 10­-lecia Towarzystwa Stanisław Zawadzki wykonał pamiątkową „gruppę”, o której prasa pisała, że podobno „bardzo piękna”28. Być może to właśnie ten zbiorowy portret cyklistów został umieszczony w „Pamiętniku Lubelskim” w 1904 roku w otoczeniu rycin stylizowanego bicykla i widoków Lublina29.

PrzypisyBezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści

1 „Kalendarz Lubelski. Przewodnik po Lublinie” 1885.
2 „Gazeta Lubelska” 1884, nr 189.
3 „Kalendarz Lubelski” 1884.
4 Andrzej Kaproń, Cudzoziemscy nauczyciele Gimnazjum Lubelskiego w latach 1815, Lublin 2001.
5 Lechosław Lameński, Życie kulturalne w dawnym Lublinie; Andrzej Kaproń, Cudzoziemscy nauczyciele Gimnazjum Lubelskiego w latach 1815.
6 Henryk Gawarecki, O dawnym Lublinie. Szkice z przeszłości miasta, Lublin 1974, s. 163.
7 „Gazeta Lubelska” 1883, nr 97.
8 „Kalendarz Lubelski” 1884.
9 Tamże.
10 „Gazeta Lubelska” 1889, nr 205.
11 „Gazeta Lubelska” 1885, nr 50.
12 „Gazeta Lubelska” 1895, nr 157.
13 „Gazeta Lubelska” 1885, nr 82.
14 „Gazeta Lubelska” 1885, nr 143.
15 Tamże.
16 „Gazeta Lubelska” 1885, nr 142.
17 „Gazeta Lubelska” 1885, nr 55.
18 „Gazeta Lubelska” 1885, nr 80.
19 „Gazeta Lubelska” 1891, nr 67.
20 „Gazeta Lubelska” 1893, nr 233.
21 „Gazeta Lubelska” 1895, nr 103.
22 Jan Smolarz, Fototeka Regionu, „Bibliotekarz Lubelski” 1991, nr 123.
23 „Gazeta Lubelska” 1901, nr 136.
24 Archiwum Państwowe w Lublinie, KGL 1907, st. IIId, k. 115­–116; „Kalendarz. Rocznik lubelski ilustrowany” 1908.
25 Jan Smolarz, Fototeka Regionu, „Bibliotekarz Lubelski” 1991, nr 123.
26 „Informator Handlowo­-Przemysłowy m. Lublina” 1925.
27 „Gazeta Lubelska” 1893, nr 233.
28 „Gazeta Lubelska” 1903, nr 152.
29 „Pamiętnik Lubelski” 1904.