Ośrodek „Brama Grodzka - Teatr NN” jest samorządową instytucją kultury działającą w Lublinie na rzecz ochrony dziedzictwa kulturowego i edukacji. Jej działania nawiązują do symbolicznego i historycznego znaczenia siedziby Ośrodka - Bramy Grodzkiej, dawniej będącej przejściem pomiędzy miastem chrześcijańskim i żydowskim, jak również do położenia Lublina w miejscu spotkania kultur, tradycji i religii.

Częścią Ośrodka są Dom Słów oraz Lubelska Trasa Podziemna.

Ośrodek „Brama Grodzka - Teatr NN” jest samorządową instytucją kultury działającą w Lublinie na rzecz ochrony dziedzictwa kulturowego i edukacji. Jej działania nawiązują do symbolicznego i historycznego znaczenia siedziby Ośrodka - Bramy Grodzkiej, dawniej będącej przejściem pomiędzy miastem chrześcijańskim i żydowskim, jak również do położenia Lublina w miejscu spotkania kultur, tradycji i religii.

Częścią Ośrodka są Dom Słów oraz Lubelska Trasa Podziemna.

Aleksander Gruchalski (1894–1943)

Architekt przedwojennego Lublina. Jego działalność na polu architektury przypadła na lata 1925–1939, a jej efektem było ponad trzydzieści budowli o różnym przeznaczeniu. W Lublinie zaprojektował m.in. kaplicę-kościół na cmentarzu przy ul. Unickiej (1934), kilka willi (np. dr. Krzysztofa Ślaskiego na Dolnym Czechowie, Kamili i Wacława Moritzów przy ul. Podwale) oraz odznaczających się sporymi kubaturami kamienic (przy ul. Skłodowskiej 8, 10, 12, 50, ul. Szopena 19, ul. Godebskiego 13, ul. Jasnej 3).

 

Spis treści

[RozwińZwiń]

Życiorys

Aleksander Gruchalski urodził się 24 lutego 1894 roku w Urzędowie. Po ukończeniu tamtejszej szkoły elementarnej, kontynuował naukę w gimnazjum Staszica w Lublinie. Po maturze przebywał w Krakowie, gdzie jako wolny słuchacz przez dwa lata przygotowywał się do studiów w Akademii Sztuk Pięknych. Gdy wybuchła I wojna światowa, powrócił do Urzędowa. W 1916 roku został studentem Wydziału Architektury na Politechnice Warszawskiej. Przerwa w kontynuacji studiów nastąpiła w 1918 roku, gdy był studentem IV semestru. Powodem były początkowo wypadki przygotowujące wybuch wojny polsko-bolszewickiej, a potem sama wojna. W tym okresie założył rodzinę i podjął pracę zawodową. Ożenił się z Katarzyną Wołowicz – nauczycielką poznaną w Urzędowie – i miał z nią córkę Krystynę.

W 1918 i 1919 roku pracował w Magistracie miasta Lublina, w Wydziale Budowlanym. W czasie wojny z bolszewikami w 1920 roku w stopniu szeregowca pełnił funkcję technika w Wydziale Budowlanym Zarządu Budownictwa Wojskowego. Na studia powrócił w grudniu 1920 roku. Ukończył je w 1923 roku, uzyskując stopień architekta dyplomowanego.

Po studiach osiadł na stałe w Lublinie. Przez trzy pierwsze lata wynajmował mieszkanie przy ul. Bychawskiej 6, potem zamieszkał przy ul. Szpitalnej (ob. ul. Peowiaków) 8 m. 16. Pracował jako inspektor budownictwa w Wydziale Budownictwa Magistratu miasta Lublina, łącząc pracę zawodową z prowadzeniem prywatnej praktyki architektonicznej. Angażował się w działalność Koła Architektów. Utrzymywał towarzyskie kontakty z lubelskimi artystami: Wiktorem Ziółkowskim oraz Januszem Świeżym.

Pierwsze  tygodnie niemieckiej okupacji spędził w Lublinie. W dniu 9 listopada 1939 roku został aresztowany i uwięziony na lubelskim Zamku. Tuż po uwolnieniu opuścił Lublin i przeniósł się do Urzędowa. Tam na początku 1943 roku jego starszy brat Jan Gruchalski ps. „Sokół” – od lat związany z ruchem komunistycznym w powiecie janowskim – padł ofiarą wewnętrznych rozgrywek w szeregach Gwardii Ludowej. Niedługo później, 5 maja 1943 roku, również Aleksander stracił życie. Został zastrzelony na ulicy w Urzędowie. Jego zabójcami byli funkcjonariusze „Kripo” z Kraśnika, którzy rozpoznając w nim działacza podziemia (być może w wyniku denuncjacji), bez ostrzeżenia zaczęli do niego strzelać. Aleksander Gruchalski został pochowany na cmentarzu w Urzędowie.

Charakterystyka twórczości

W twórczości Aleksandra Gruchalskiego dostrzec można dwa nurty. Pierwszy z nich – łączący cechy modernizmu z eksponowaniem pierwiastków „rodzimych” – dotyczy przede wszystkim takich obiektów, jak kościół w Polichnie oraz kaplica na cmentarzu przy ul. Unickiej w Lublinie. Drugi – reprezentowany przez lubelskie kamienice dochodowe i wille, domy ludowe w Urzędowie i Krasnymstawie, remiza Ochotniczej Straży Pożarnej w Kraśniku, szkoły w Sławatyczach, Uścimowie, Księżomierzy, Sobieskiej Woli, Wilkołazie, Wojciechowie oraz tej, która miała stanąć w Parczewie – łączy się z modernizmem zrywającym z tradycją historyczną.

Kalendarium

1906–1912 – nauka w gimnazjum imienia Staszica w Lublinie;
1912–1914 – pobyt w Krakowie;
1914–1916 – pobyt w Urzędowie (w lipcu 1915 roku wsparcie I Brygady Legionów Polskich Józefa Piłsudskiego podczas walk pod Urzędowem);
1916–1918 – studia na Wydziale Architektury Politechniki Warszawskiej;
listopad 1918 – 1920 – przerwa w studiach; ślub; narodziny córki; praca w Wydziale Budowlanym Magistratu miasta Lublina; ochotniczy zaciąg do wojska polskiego podczas wojny z bolszewikami;
grudzień 1920 – 1923 – kontynuacja studiów na Politechnice Warszawskiej;
1923–1935 – praca na stanowisku inspektora budownictwa w Lublinie;
1924 – projekt budowy sklepień w kościele w Podhorcach, w powiecie tomaszowskim; projekt murowanego ogrodzenia kościoła w Bychawce, w powiecie lubelskim (wspólnie z Janem Godlewskim);
1925 – liczne projekty niewielkich domów mieszkalnych, m.in. przy ulicach: Czechowskiej 48, Równej 14, Ciepłej 63, Nowy Rynek 8 i 9, Króla Leszczyńskiego 24, Długiej 46;
1926 – projekt rozbudowy domu Mikołaja Pajdowskiego – dyrektora Lubelskiej Izby Rolniczej przy ul. Obywatelskiej 7 (dziś: 11);
1926 – udział w konkursie na regulację placu Litewskiego;
1927 (?) – projekt świątyni Polskiego Narodowego Kościoła Katolickiego w Piaskach; 
1928 – projekt przebudowy kościoła w Ostrówku;
1928 – funkcja rzeczoznawcy budowlanego przy magistracie miasta Parczew oraz przy magistracie miasta Kraśnik; projekt łaźni żydowskiej przy ul. Bagno w Kraśniku; nadzór budowlany przy restauracji dawnego pałacu Sanguszków oraz oranżerii w Lubartowie;
1929 – projekt kościoła w Polichnie, projekty szkół w Sławatyczach, Starym Uścimowie i Księżomierzy;
1930 – projekt domu mieszkalnego Spółdzielni Stowarzyszenia Mieszkaniowego „Spółdom” przy ul. Wieniawskiej 6 (wspólnie z arch. Henrykiem Bekkerem);
1931 – publikacja artykułu poświęconego budownictwu mieszkaniowemu Lublina na łamach czasopisma „Technik Lubelski”;
1931 – projekt remizy Ochotniczej Straży Pożarnej w Kraśniku; projekt szlamiarni i suszarni przy rzeźni miejskiej w Kraśniku; projekt młyna motorowego Władysława Kubisia przy Al. Racławickich 27 w Lublinie;
1932 – projekt domu przy ul. Narutowicza 49;
1934 – projekt kaplicy na cmentarzu przy ul. Unickiej;
1935 – projekt kamienicy przy ul. Skłodowskiej 12, projekt drewnianej szkoły w Żabiej Woli, w gminie Piotrowice (obecnie budynek Filii Gminnej Biblioteki Publicznej w Strzyżewicach);
1936 – projekt domów dochodowych przy ul. Skłodowskiej 10 i 50 oraz przy ul. Szopena 19; projekt willi Kamili i Wacława Moritzów przy ul. Podwale 9; projekt rozbudowy kamienicy mieszkalnej przy ul. Pięknej 7; projekt domu mieszkalnego przy ul. Godebskiego 13; projekt reklamy neonowej firmy „Szkłopol”;
1937 – projekt domu dochodowego przy ul. Skłodowskiej 8; projekt domu dr. Krzysztofa Ślaskiego przy ul. Czechów Dolny 23, domu Józefa Łanowskiego przy ul. Czechów Górny 24 oraz domu Gaworczyków przy ul. Sławinkowskiej; projekt domu parafialnego w Chrzanowie, w pow. janowskim; projekt rzeźni w Urzędowie; projekt szkoły w Sobieskiej Woli, w pow. krasnostawskim;
1938 – projekt nadbudowy trzeciego piętra w kamienicy przy ul. Skłodowskiej 14; projekt domu dochodowego przy ul. Jasnej 3; projekt Domu Ludowego w Urzędowie; projekt Domu Związku Strzeleckiego w Parczewie, projekt budynku mieszczącego salę robót ręcznych przy szkole podstawowej w Garbowie;
1939 – projekt szkoły handlowej w Parczewie, projekt przebicia otworu wejściowego z kościoła do klasztoru kapucynów w Lublinie; projekt domu ludowego w Krasnymstawie przeznaczonego na kino-teatr; projekt szkoły w Wojciechowie; projekt szkoły w Wilkołazie;
9 listopada 1939 – uwięzienie na Zamku w Lublinie podczas „Sonderaktion” - niemieckiej akcji skierowanej przeciwko inteligencji lubelskiej;
1939–1943 – pobyt w Urzędowie.

 

Najważniejsze projekty i realizacje

Najważniejsze projekty i realizacje architektoniczne Aleksandra Gruchalskiego związane są z Lublinem. Z realizacji „pozalubelskich” szczególnie interesujący wydaje się kościół w Polichnie. W ukształtowaniu jego bryły można widzieć wzór dla lubelskiej kaplicy z cmentarza przy ul. Unickiej. Sporą bryłą oraz interesującą modernistyczną formą wyróżniał się też dom ludowy w Krasnymstawie (obecnie siedziba Krasnostawskiego Domu Kultury). Mimo późniejszych przekształceń (przede wszystkim wprowadzonych  podczas przebudowy z lat 2011-2012) budowla ta zachowała szereg projektowanych przez Gruchalskiego elementów, a wśród nich oryginalną fasadę z dwoma półkolistymi ryzalitami. Na uwagę zasługują też projekty Domu Ludowego w Urzędowie oraz szkoły handlowej w Parczewie. Forma tych budowli podporządkowana była funkcjom, jakie miały pełnić. Charakterystyczna była dla nich uproszczona bryła oraz eliminacja dekoracji.

Projekty i realizacje w Lublinie

Najbardziej znaną i najbardziej cenioną budowlą zaprojektowaną przez Gruchalskiego jest kaplica na cmentarzu przy ul. Unickiej. Jej bryła jest oryginalna i malownicza. Decyduje o tym ukształtowanie masywu frontowego kaplicy, zastosowanie stromych dachów, oskarpowanie ścian, a ponadto skontrastowanie gładkich i jasnych tynków elewacji z grubą fakturą czerwonych dachówek. Styl kaplicy należy zaliczyć do historyzującego modernizmu, inspirowanego architekturą gotyku.

Warto przyjrzeć się projektowanym przez Gruchalskiego wielorodzinnym domom dochodowym, takim jak kamienica przy ul. Skłodowskiej 12, zbudowana w latach 1935–1936. Jest to modernistyczna budowla o prostej bryle oraz gładkich, symetrycznie zakomponowanych elewacjach z prostokątnymi oknami i balkonami zaopatrzonymi w metalowe balustrady. Akcentem elewacji frontowej jest przebiegające przez niemalże pełną jej wysokość wydłużone okno klatki schodowej, a także grube, półkoliste i boniowane filary, które flankują otwór głównego wejścia do budynku i wspierają osłaniający go okapowy daszek.

Analogiczny typ wielorodzinnego domu dochodowego o modernistycznym stylu będą prezentowały również te, które Gruchalski projektował jako kolejne. Typowe były dla nich prostopadłościenne bryły, płaskie dachy, a także pozbawione detalu symetryczne elewacje, w których oś środkową zaznaczał pion okien oświetlających klatkę schodową. O indywidualnych różnicach pomiędzy poszczególnymi budowlami decydowały szczegóły, np. wzbogacenie elewacji płytkim ryzalitem, wgłębieniem lub wyokrągleniem któregoś narożnika.

 

Opracował Jerzy Żywicki

Literatura

Architektura modernizmu. Kraków. Lublin. Otwock, pod red. E. Przesmyckiej, Lublin  2008.
Błotnicka-Mazur E., Między profesją i pasją. Życie i twórczość Bohdana Kelles-Krauzego, Lublin 2010.
Gawarecki H., O dawnym Lublinie, Lublin 1974.
Gawarecki H., Rozwój urbanistyczny i architektoniczny miasta w latach 1918–1938, [w:] Dzieje Lublina, pod red. S. Krzykały, Lublin 1975.
Gruchalski A., Na marginesie sprawy budownictwa mieszkaniowego w m. Lublinie, „Technik Lubelski” 1931, nr 1.
Łoza S., Architekci i budowniczowie w Polsce, Warszawa 1954.
Warszawska Szkoła Architektury 1915–1965. 50-lecie Wydziału Architektury Politechniki  Warszawskiej, pr. zb., Warszawa 1967.
Żywicki J., Aleksander Gruchalski - lubelski architekt okresu międzywojennego/Aleksander Gruchalski - an interwar architect from Lublin, "Kwartalnik Architektury i Urbanistyki" 2015, nr 2, s. 51-76.

Powiązane artykuły

Zdjęcia

Słowa kluczowe