Ośrodek „Brama Grodzka - Teatr NN” jest samorządową instytucją kultury działającą w Lublinie na rzecz ochrony dziedzictwa kulturowego i edukacji. Jej działania nawiązują do symbolicznego i historycznego znaczenia siedziby Ośrodka - Bramy Grodzkiej, dawniej będącej przejściem pomiędzy miastem chrześcijańskim i żydowskim, jak również do położenia Lublina w miejscu spotkania kultur, tradycji i religii.

Częścią Ośrodka są Dom Słów oraz Lubelska Trasa Podziemna.

Ośrodek „Brama Grodzka - Teatr NN” jest samorządową instytucją kultury działającą w Lublinie na rzecz ochrony dziedzictwa kulturowego i edukacji. Jej działania nawiązują do symbolicznego i historycznego znaczenia siedziby Ośrodka - Bramy Grodzkiej, dawniej będącej przejściem pomiędzy miastem chrześcijańskim i żydowskim, jak również do położenia Lublina w miejscu spotkania kultur, tradycji i religii.

Częścią Ośrodka są Dom Słów oraz Lubelska Trasa Podziemna.

Akcja „Dożynki” („Erntefest”) w Lublinie 3 listopada 1943

Ostatni etap akcji „Reinhardt" dokonał się na terenie Majdanka 3 listopada 1943 r. w ramach akcji „Dożynki" (niem. Aktion Erntefest). W historiografii dzień ten nazywany jest „krwawą środą". W tym dniu funkcjonariusze Waffen SS, policji bezpieczeństwa oraz pułków policji 22 i 25 wymordowali ponad 18 tys. więźniów żydowskich ulokowanych na terenie obozu na Majdanku, jak również z innych obozów rozsianych po Lublinie.


 

Spis treści

[RozwińZwiń]

Przyczyny akcji „Dożynki"

Do podjęcia decyzji o wymordowaniu pozostałych Żydów w dystrykcie lubelskim doprowadziły powstania w obozach zagłady w Treblince i Sobiborze oraz gettach warszawskim i białostockim, jak również rywalizacja między nazistami o żydowską siłę roboczą. Prawdopodobnie decyzję o akcji „Dożynki" podjął Himmler w lecie 1943 r. Decyzja w dużej mierze była uwarunkowana ambicjami Reichsführera SS.

Przygotowania i przebieg akcji „Dożynki"

Likwidacja żydowskiej siły roboczej miała zostać przeprowadzona pod nadzorem następcy Odila Globocnika, Jakoba Sporrenberga. Rozkaz otrzymał pod koniec sierpnia 1943 r. od Wyższego Dowódcy Policji i SS w Generalnym Gubernatorstwie (GG) Krügera, a brzmiał on następująco: Problem Żydów w dystrykcie lubelskim urósł do groźnych rozmiarów. Ten stan rzeczy musi być wyjaśniony raz na zawsze. Zleciłem jednostce Globocnika załatwienie tej sprawy1. Przygotowania do akcji „Dożynki" rozpoczęły się jeszcze we wrześniu.

Pod koniec października więźniowie wykopali za polami V i VI w okolicach krematorium trzy rowy. Miały one być wykorzystane jako masowe groby dla ofiar akcji „Erntefest”. Żydzi byli prowadzeni na pole V, w którego południowo-wschodnim rogu zlokalizowany był barak, gdzie musieli się rozebrać oraz oddać ewentualne kosztowności i pieniądze. Za barakiem rozbieralni rozcięty był drut kolczasty, od niego ustawiony szpaler SS-manów, przez który więźniowie pędzeni byli do rowów egzekucyjnych. Oddzielnie gnano kobiety z dziećmi i mężczyzn. Pierwsze ofiary wbiegając do nich były pędzone na koniec rowów, musiały położyć się twarzą do ziemi, zaś kolejne kładły się na ciałach wcześniej zamordowanych. Egzekucji dokonywano strzałem w tył głowy. W celu zagłuszenia strzałów, władze obozowe podjęły decyzję o zainstalowaniu dwóch megafonów, z których leciała muzyka taneczna oraz marsze wojskowe. Udział w akcji „Dożynki" wziął personel miejscowej placówki Służby Bezpieczeństwa (SD) oraz oraz SS-mani z oddziałów specjalnych.

Przebieg akcji „Dożynki" opisał Erich Muhsfeldt, który był szefem krematorium na Majdanku: Około godziny 6 - możliwe, że mogła być już nawet 7 rano - rozpoczęła się duża akcja. Wpędzono część Żydów, zgromadzonych na polu V do jednego baraku, gdzie musieli się rozebrać do naga. Następnie Schutzhaftlagerführer Thumann przeciął druty ogrodzenia między polem V a owymi rowami. Powstało w ten sposób przejście. Od przejścia tego do dołu utworzono szpaler uzbrojonych policjantów. Przez szpaler pędzono nagich Żydów w kierunku dołów. Tam esesman z Sonderkommando wpędził do każdego z rowów po 10. Tych, którzy znaleźli się w rowie, pędzono do jego drugiego końca. Tam musieli się położyć, a następnie stojący nad brzegiem rowu esesmani z Sonderkommando strzelali do nich. Następne grupy pędzono również aż do jego końca, tam musieli się ci ludzie kłaść na już rozstrzelanych poprzednio, tak, że z biegiem czasu rów taki zapełniał się odcinkami aż prawie po brzegi. Mężczyzn rozstrzeliwano osobno [...], a kobiety w grupach osobnych. Akcja ta trwała bez przerwy do około 5 po południu. Esesmani, dokonujący rozstrzeliwań, zmieniali się, wyjeżdżali do koszar SS położonych w mieście na posiłki, a akcja szła nieprzerwanie. Przez cały czas z obu wozów radiowych nadawano muzyki2.

Podczas akcji „Dożynki" wyselekcjonowano 300 kobiet Żydówek oraz 300 mężczyzn Żydów. Kobiety zostały zatrudnione przy segregacji mienia po zamordowanych. Tworzyły one tzw. Filzkommando. W kwietniu 1944 r. jednym z ostatnich transportów wywieziono kobiety do obozu Auschwitz, gdzie zostały najprawdopodobniej zagazowane. Mężczyźni wybrani zostali do pracy przy paleniu ciał. Tworzyli tzw. Sonderkommando 1005. Działanie tego komanda nadzorował szef krematorium Erich Muhsfeldt.

Palenie ciał

Palenie ciał rozpoczęto 5 listopada, a zakończono przed Bożym Narodzeniem 1943 r. Były one palone na specjalnie do tego celu przygotowanych rusztach ulokowanych w rowach egzekucyjnych. Aby dokładnie zatrzeć ślady w specjalnym młynku mielono kości. Mieszankę zmielonych kości i prochów wykorzystywano następnie jako nawóz do użyźniania gleb w ogrodach warzywnych SS. Fetor jaki powstał w wyniku palenia ciał był nie do zniesienia: Od chwili podpalenia stosów trupów nastały na Majdanku dni nowej udręki. Gęste kłęby białego dymu o potwornym fetorze palonych ciał zasnuły szczelnie wszystkie pola. Nie do zniesienia smród zatykał dech w piersiach, u wielu więźniów wywoływał torsje, a każde brane do ust pożywienie śmierdziało trupem3.

 

Liczba ofiar

Podczas akcji „Dożynki" w obozie na Majdanku zostało rozstrzelanych 18 tys. Żydów. Trzeciego listopada akcja „Dożynki” była również przeprowadzona w obozie pracy w Trawnikach, gdzie wymordowano ponad 10 tys. Żydów, zaś 4 listopada dokonano mordu na więźniach żydowskich obozu pracy w Poniatowej, gdzie ofiarami padło ponad 14 tys. osób. Ogólny bilans „krwawej środy” w przybliżeniu można określić na ponad 42 tys. ofiar.

Akcja „Dożynki” była największym masowym mordem w historii obozów koncentracyjnych, przeprowadzonym w tak krótkim czasie na przedstawicielach tylko jednej grupy etnicznej. „Krwawa środa” była ostatnim etapem ostatecznego rozwiązania kwestii żydowskiej, przeprowadzonego w ramach akcji „Reinhardt”.

 

 

Opracowała Monika Szabłowksa-Zaremba
Redakcja Jakub Chmielewski

 

Przypisy

1 Eisenbach A., Hitlerowska polityka zagłady Żydów, Warszawa 1961, s.544.
2 Dziadosz E., Masowe egzekucje Żydów 3 listopada 1943 roku. Majdanek, Poniatowa, Trawniki. Wspomnienia, Lublin 1988, s. 25.
3 Kranz T., Zagłada Żydów w obozie koncentracyjnym na Majdanku, Lublin 2007, s. 69.

 

Literatura

Dziadosz E., Masowe egzekucje Żydów 3 listopada 1943 roku. Majdanek, Poniatowa, Trawniki. Wspomnienia, Lublin 1988.
Eisenbach A., Hitlerowska polityka zagłady Żydów, Warszawa 1961.
Kranz T., Zagłada Żydów w obozie koncentracyjnym na Majdanku, Lublin 2007.
Kranz T., Egzekucja Żydów na Majdanku 3 listopada 1943 r. w świetle wyroku w procesie w Düsseldorfie, "Zeszyty Majdanka", t. XX (1999).
Lenarczyk W. (red.), "Erntefest" w świetle polskich materiałów śledczych (1944–1968), Lublin 2009.

Madajczyk Cz., Faszyzm i okupacje 1938 - 1945, Poznań 1983.
Marszałek J., Majdanek obóz koncentracyjny w Lublinie, Warszawa 1987.
Tomaszewski J. (red.), Najnowsze dzieje Żydów w Polsce (w zarysie do 1950), Warszawa 1993.
Piotrowski S., Misja Odyla Globocnika. Sprawozdania o wynikach finansowych zagłady Żydów w Polsce, Warszawa 1949.
Radzik T., Żydowska dzielnica zamknięta, Lublin 1999.
Szapiro P., Akcja Erntefest, [w:] Borzymińska Z., Żebrowski R. (oprac.), Polski słownik judaistyczny. Dzieje, kultura, religia, ludzie, t. 1, Warszawa 2003.

Powiązane artykuły

Powiązane wydarzenia

Zdjęcia

Audio

Historie mówione

Słowa kluczowe