Niepodległość z wojną w tle
Lublin w okresie dwudziestolecia międzywojennego
Gospodarka Lublina w okresie międzywojennym

Lublin w okresie dwudziestolecia międzywojennego

W 1918 roku Lublin stał się ośrodkiem administracji państwowej, stolicą województwa, a z czasem także i powiatem grodzkim. Swoje siedziby mieli tutaj przedstawiciele służb państwowych, między innymi wojska, szkolnictwa, skarbowości czy kolei. Niezależność, którą otrzymali mieszkańcy, zaowocowała aktywną działalnością na rzecz miasta potrzebującego natychmiastowej reorganizacji. Władze miejskie podejmowały wiele inicjatyw mających na celu usprawnienie i uporządkowanie rozwoju przestrzennego miasta.

lu

Trójwymiarowa makieta Lublina w latach 1918–1939

Czy wojna polsko-bolszewicka (1919-1921) odcisnęła swe piętno na Lublinie?

Właściwie nie. Choć walki toczyły się na wschodniej Lubelszczyźnie, wojska sowieckie nie dotarły do miasta. Wprawdzie wojna zachwiała nieco organizacją i gospodarką lubelskiego grodu, gdyż wielu mieszkańców wstępowało do wojska, a Rada Miejska debatowała o kształcie państwa polskiego – ale tym razem obyło się bez zniszczeń i strat materialnych. Jedynym momentem, gdy lublinianie mogli poczuć oddech wojny, było przybycie koleją do miasta 3 Armii Wojska Polskiego, która miała chronić Lubelszczyznę przed Armią Czerwoną. Ciekawą konsekwencją wojny polsko-bolszewickiej i I wojny światowej była dominacja ilościowa kobiet w mieście. W 1921 roku na 100 mężczyzn przypadało 118 pań! W przeddzień wybuchu wojny proporcja ta nieznacznie się zmniejszyła.

Czy mieszkańcy likwidowali pozostałości zaborowe w mieście?

W zasadzie pozbywali się wszystkiego, co mogło przypominać im o latach niewoli. Takie działania, charakterystyczne nie tylko dla Lubelszczyzny, nie tylko podkreślały odzyskaną wolność, ale także realizowały międzywojenną ideologię wyznaniową, łączącą religię z narodowością. W 1920 roku prawosławną świątynię przy Alejach Racławickich przemianowano na garnizonowy kościół rzymskokatolicki. Dwa lata później zburzono stojący na placu Litewskim sobór prawosławny, a materiał z rozbiórki wykorzystano przy budowie Domu Żołnierza.

Dom Żołnierza

Dom Żołnierza, fot. Elżbieta Izdebska-Margul

Zobacz więcej>>> przewodnik po Lublinie 1918

Jeśli burzono cerkwie, to pewnie stawiano nowe, rzymskokatolickie kościoły?

Tak właśnie było. Budowano nowe lub przebudowywano stare. W stale rozbudowującym się mieście brakowało świątyń. Na Bronowicach powstał kościół pw. św. Michała Archanioła, a garnizonowy kościół przy Alejach Racławickich przebudowano w latach 1926–1932. Rozbudowano kompleks salezjański na Kalinowszczyźnie, a przy powiększonym cmentarzu na ulicy Unickiej dostawiono kaplicę cmentarną (obecnie jest to kościół parafialny pw. Najświętszego Zbawiciela). Nowe, drewniane kościoły powstały także przy ulicach: Krochmalnej i Kunickiego.

Czy to jedyne zmiany, jakie wprowadzono w mieście?

Nie, oczywiście, że nie. Nasze miasto wręcz prosiło się o mordernizację. Na początku lat 20. rozpoczęto adaptację dawnych koszar na potrzeby Uniwersytetu Lubelskiego (potem Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego), wybudowano też gmach Izby Skarbowej przy ulicy Spokojnej. Jednakże najbardziej palące okazały się problemy natury komunalnej. Wodociągi były nie tylko stare, ale dodatkowo znajdowały się w rękach prywatnych, równie stare były rzeźnia miejska i gazownia. Brakowało kanalizacji i komunikacji. Liczba budynków szkolnych była niewystarczająca, a szpitale wymagały gruntownego unowocześnienia. W mieście nie było choćby jednego kąpieliska rzecznego. Wszystkie te niedogodności były zauważalne dla wszystkich. W 1924 roku ogłoszono konkurs na szkic regulacyjny miasta, który – po rozstrzygnięciu przez Wydział Budownictwa – Rada Miejska zatwierdziła 30 stycznia 1925 roku. Od razu wzięto się do roboty. Odbudowano gmach poczty głównej, która ucierpiała podczas pożaru, wybudowano Dom Żołnierza, przebudowano dworzec kolejowy i wzniesiono wieżę ciśnień przy Alejach Racławickich. Wodociąg z rąk prywatnych wykupiono, a do 1929 roku wybudowano drugi. Między 1925 a 1929 rokiem rozwiązano też problem kanalizacji miejskiej. Projektem urządzeń sanitarnych zajęła się znana amerykańska firma Ulen & Company, której rząd powierzył mordernizację kanalizacji w kilku polskich miastach. Przed 1930 rokiem powstało przedsiębiorstwo komunalne: Miejskie Wodociągi i Kanalizacja w Lublinie. W 1928 roku uruchomiono miejską elektrownię, dzięki której wiele domostw i ulic zyskało oświetlenie. Nie pominięto również kwestii komunikacji. Na początku 1929 roku na własność miasta przeszło kilka autobusów. Ponadto wybrukowano część ulic, wybudowano tor wyścigowy, do rzeźni dobudowano bekoniarnię, rzeźnię drobiu i fabrykę konserw, a także skanalizowano Czechówkę, aby utworzyć kąpielisko miejskie. Na lokalnych rzekach powstały mosty. W 1939 roku było ich już czternaście: osiem drewnianych, cztery murowane i dwa żelbetowe. W ostatnich latach poprzedzających wojnę miasto rozwijało się bardzo prężnie.

Zobacz więcej>>> szlak wodociągów lubelskich

Czytaj więcej>>> o rozwoju przestrzennym miasta w początku XX wieku

Wieża ciśnień przy Alejach Racławickich w Lublinie

Wieża ciśnień przy Alejach Racławickich, fot. Joanna Zętar

Czy ludzie mieli gdzie mieszkać?

Mieli, mieli. W 1924 roku liczba mieszkańców miasta przekroczyła 100 tysięcy. W związku z problemami lokalowymi powstały spółdzielnie mieszkaniowe, takie jak: Spółdzielnia Mieszkaniowa Urzędników Państwowych, Spółdzielnia Mieszkaniowa „Jedność” czy Oficerska Spółdzielnia Mieszkaniowa. Własną spółdzielnię, o nazwie „Spółdom”, otrzymali na Probostwie lubelscy Żydzi. Zabudowywano Aleje Racławickie, ulicę Skłodowskiej-Curie, Narutowicza, Lipową i Piłsudskiego. Domki jednorodzinne zaczęto stawiać na Dziesiątej, Sławinku, Rurach Jezuickich i Czechowie. Dodatkowe kamienice stawiano też w zurbanizowanych częściach miasta, przy ulicy Wieniawskiej, Świętoduskiej czy Dolnej 3 Maja. W latach 30. udostępniono lublinianom pierwsze w dziejach miasta ogródki działkowe o nazwie „Nasz Plon”, znajdujące się przy obecnej ulicy Obrońców Pokoju. Tereny te były jednak niewystarczające. W 1934 roku do dyspozycji mieszkańców oddano jeszcze jeden obszar działkowy „Zdobycz nad Bystrzycą” (od alei Świerczewskiego po ulicę Rusałka), a w 1935 roku ogródki działkowe założono nad rzeką Czechówką. „Zdobycz nad Bystrzycą" oferowała ponadto boisko do gier i przystań strzelecką. Przydzielanie ziemi mieszkańcom miasta zaspokajało potrzebę posiadania własnego kawałka gruntu i pozwalało na organizowanie wakacyjnych półkolonii dla dzieci na terenie ogródków. Nie była to jednak jedyna atrakcja przeznaczona na letnie dni. W latach 30. XX wieku przy ulicy Lubomelskiej założono odkryty basen kąpielowy.

Czy nie było problemów z realizacją tych projektów?

Oj, były, i to spore. W magistracie chronicznie brakowało pieniędzy, a te rządowe były tylko kroplą w morzu potrzeb. Miało być jeszcze gorzej, bo wielkimi krokami zbliżał się do miasta światowy kryzys roku 1929. Nie wszystkim nowe projekty przypadły do gustu. Narzekano na brak zieleni i dyskutowano nad estetyką zmodernizowanych budowli. Punktem kulminacyjnym lubelskich kłopotów była batalia z firmą Ulen & Company, która ponoć bezprawnie pobrała środki w kwocie, bagatela, 4 milionów złotych (!) na działania budowlane.

Do kogo należała władza w mieście?

To zależy, na jakim szczeblu. Na czele lokalnej administracji państwowej stał wojewoda, a na szczeblu powiatu – starosta. Miastem powiatowym Lublin stał się w 1928 roku, jednak dopiero cztery lata później wyznaczono dla niego odrębny urząd starosty grodowego, który funkcjonował do wybuchu wojny. Miastem tradycyjnie zarządzał samorząd: magistrat i Rada Miejska. Radnych wybierano na okres trzyletni, a kryterium wyboru kandydatów stanowiła umiejętność pisania, czytania i wiek, który nie mógł być niższy niż 25 lat. W 1933 roku sytuacja nieznacznie uległa zmianie: wiek kandydatów podniesiono do lat 30, a kadencję wydłużono o dwa lata.

Ratusz w Lublinie

Ratusz Miejski w początku XX wieku, autor nieznany

Kiedy odbyły się pierwsze wybory samorządowe w Lublinie?

W lutym 1919 roku. Nie wyłoniły jednak zdecydowanej większości. Rywalizowały ze sobą endecja i PPS, wspierane przez partie żydowskie (socjalistyczne opowiadały się za lewicą, ortodoksyjne za prawicą). Wybory uzupełniające z 1921 roku przyniosły zwycięstwo socjalistom. Pierwszym prezydentem miasta został Czesław Szczepański (Narodowa Demokracja). Kolejne wybory z 1927 roku nie zmieniły stanu rzeczy, przy władzy dalej utrzymywała się PPS i żydowskie ugrupowania lewicowe, a funkcję prezydenta sprawował Antoni Pączek (PPS). Zmiana orientacji politycznej niektórych członków PPS doprowadziła do wewnętrznego podziału i rozwiązania Rady w 1929 roku. W tym okresie funkcję władz miejskich sprawować miał komisarz rządowy Józef Piechota (centrum, BBWR). W następnych wyborach, które miały miejsce w 1934 roku, wygrało BBWR, które w koalicji z żydowskimi folkistami zawiązało Radę i wybrało na prezydenta Józefa Piechotę, a po jego śmierci w 1937 roku – Bolesława Liszkowskiego, który funkcję tę sprawował do wybuchu wojny. Warto wiedzieć, że niektóre ulice miasta noszą nazwiska lubelskich polityków okresu międzywojnia. I tak jedna z ulic na Bronowicach jest poświęcona Władysławowi Kunickiemu, nauczycielowi i politykowi PPS, a w Śródmieściu Mieczysławowi Józefowi Biernackiemu, lubelskiemu lekarzowi związanemu z BBWR.

inf.50

Ciekawostka: Jak wyglądały posiedzenia Rady Miejskiej?

Odbywały się raz w tygodniu, w ratuszu, w godzinach wieczornych. Obradom mogła przysłuchiwać się publiczność i chyba często z tego korzystała. Głównym tematem poruszanym w trakcie spotkań były sprawy związane z miastem, które tak zajmowały rajców, że przedłużali je niejednokrotnie aż do późnych godzin nocnych.

Czy w okresie międzywojennym był czas na działania związane z poznawaniem przeszłości Lublina?

Wydaje się, że tak. Dokonano przecież restauracji kościoła Brygidek przy ulicy Narutowicza, a w 1936 roku przeprowadzono badania archeologiczne na placu Po Farze. Konserwacja polichromii z winiarni Lubomelskich (Rynek 8) przypadła na lata 1938–1939. W 1937 roku rozpoczęto nawet renowację Starego Miasta! Idea była prosta: chciano odnowić fasady wszystkich kamienic. Choć plany te pokrzyżowała wojna, udało się odnowić fasady kamienic w Rynku, na ulicach Złotej i Grodzkiej. Duże zasługi w przywracaniu atrakcyjności zabytkom Lublina miał Józef Edward Dutkiewicz - ówczesny konserwator zabytków, który zlecił wiele prac archeologicznych i konserwatorskich. Na rzecz ochrony lubelskich zabytków działał między innymi historyk żydowski, autor Historii Żydów w Lublinie Szlomo Baruch Nissenbaum. W tym okresie wydano również Miasto żydowskie w Lublinie publikację napisaną przez wybitnego historyka Majera Bałabana, opatrzoną ilustracjami Karla R. Henkera. Książka ta jest do dziś nieocenionym źródłem informacji o społeczności żydowskiej w naszym mieście. Czy jednak w okresie międzywojennym Lublin był już odwiedzany przez turystów? Wszystko wskazuje na to, że tak. Począwszy od 1931 roku można go było zwiedzać z przewodnikiem sygnowanym przez Lubelskie Towarzystwo Krajoznawcze. Ukłonem w kierunku przeszłości było również odsłonięcie pomnika Jana Kochanowskiego przed Trybunałem Koronnym, a także zatwierdzenie w 1936 roku przez Ministerstwo Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego tradycyjnego herbu miasta przedstawiającego kozła opartego o winny krzew.

Zobacz więcej>>> Mapa opracowana na podstawie Miasta żydowskiego w Lublinie Majera Bałabana

Prace konserwatorskie przy fundamencie dawnego kościoła św. Michała

Prace konserwatorskie przy fundamencie kościoła pw. św. Michała w Lublinie. Lata 30. XX wieku, autor nieznany

 

Najkrócej mówiąc...

Nie ulega najmniejszej wątpliwości, że te dwadzieścia lat wolności między kolejnymi wojnami było dla Lublina okresem dynamicznego rozwoju. Odzyskanie niepodległości sprawiło, że wiele osób powróciło do miasta. W 1939 roku Lublin liczył sobie już ponad 120 tysięcy obywateli. Wzrost demograficzny determinował rozwój układu urbanistycznego miasta i sprawił, że dostrzeżono potrzebę poprawy jakości życia mieszkańców. Kanalizacja, wodociągi, gazownia i autobusy z pewnością miały na to zasadniczy wpływ.

Czytaj więcej>>> o Lublinie w latach 1918–1939