Słowiański Lublin
Lublin pod panowaniem Piastów
Lublin strażnicą wschodniej granicy

Lublin pod panowaniem Piastów

Wraz z pojawieniem się chrześcijaństwa Lublin stał się ważnym ośrodkiem lokalnej polityki i religii. Mimo zawieruch dziejowych powoli rozbudowywano organizację państwową i kościelną. Zwieńczeniem procesu tworzenia się lokalnego ośrodka władzy było ustanowienie siedzib kasztelana jako urzędnika świeckiego, oraz archidiakona jako zwierzchnika Kościoła „w terenie”. W tym czasie Lublin stał się częścią ziemi sandomierskiej i Królestwa Polskiego i po raz pierwszy został wymieniony w źródłach pisanych.

gród

Średniowieczny gród, rys. Robert Sawa

Czy Lublin rozwijał się w państwie pierwszych Piastów?

Tak. Kiedy Piastowie przejmowali władzę w krainach położonych między Bugiem a Odrą, stopniowo przekształciła się także lubelska aglomeracja osadnicza. Równocześnie zmieniła się sytuacja na wschodnich rubieżach kraju, co miało wpływ na pozycję, znaczenie i poziom zagrożenia Lublina. Po utracie przez Mieszka II Grodów Czerwieńskich w 1031 roku, osiedla nad Bystrzycą znalazły się na niespokojnym pograniczu polsko-ruskim. Ośrodek lubelski szybko stał się jednym z najważniejszych punktów oporu przeciw ewentualnym najazdom. Choć rozpad Rusi Kijowskiej po śmierci Jarosława Mądrego uwikłał jego spadkobierców w ciągłe wewnętrzne walki, polskie pogranicze nie było terenem spokojnym. W połowie XII wieku ówczesne państwo polskie utraciło jednolity charakter – wskutek testamentu Bolesława Krzywoustego w 1138 roku rozpadło się na dzielnice. Lublin oraz Lubelszczyzna znalazły się w dzielnicy Henryka Sandomierskiego i kolejnych w sukcesji książąt. Postępujące rozdrobnienie feudalne i konflikty pomiędzy sąsiednimi księstwami sprawiły, że kresy stały się areną walk różnych stron w wielu konfiguracjach. 

Kiedy na Lubelszczyźnie wprowadzono chrześcijaństwo?

Prawdopodobnie religia chrześcijańska znana była mieszkańcom dawnego Lublina jeszcze przed jej wprowadzeniem. Te i okoliczne ziemie odwiedzali bowiem kupcy z krajów chrześcijańskich. Niestety, o wprowadzeniu chrześcijaństwa na Lubelszczyźnie nie wspominają żadne źródła. Tradycja związana ze wzgórzem Czwartek wskazuje na powstanie w tym miejscu parafii i kościoła pod wezwaniem św. Mikołaja już za czasów księcia Mieszka I. Badania kościoła i dokumentów z nim związanych wskazują jednak, że powstał on dopiero w połowie XIV wieku. Najwcześniejsze cmentarzyska chrześcijańskie, znane ze Sławinka, placu Łokietkaplacu Po Farze datowane są na XI wiek. 

W co wierzyli lublinianie przed przyjęciem chrześcijaństwa?

System wierzeń przypisywany Słowianom jest niezwykle rozbudowany. Według badaczy praktykowali oni politeizm, czyli wiarę w wielu bogów, którym podlegała konkretna dziedzina życia i element przyrody. Główne bóstwa nie zaspokajały wszystkich potrzeb, toteż w mitologii słowiańskiej pojawiają się całe zastępy mniejszych istot, roślin, zwierząt i przedmiotów o nadprzyrodzonych mocach, mających wpływ na ludzkie życie. Czy w tych samych bogów wierzyli pradawni mieszkańcy Lublina? Być może, choć źródła milczą na ten temat. Legenda o Leszku Czarnym wspomina o istnieniu świętego pogańskiego gaju na terenie dzisiejszego placu Po Farze. Badania archeologiczne wykazały, że w czasach Leszka mieścił się w tym miejscu cmentarz, ale nie ma informacji na temat tego, co było tam wcześniej. Legenda może zawierać ziarno prawdy, a to dlatego, że istnienie świętych gajów potwierdzają średniowieczne kroniki, a Słowianie czcili drzewa jako uosobienie boskich cech. Wspomniany w legendzie dąb, ze względu na swoje twarde drewno, był symbolem siły i stabilności. Po wprowadzeniu chrześcijaństwa święte gaje będące swoistymi „kościołami na wolnym powietrzu” były wycinane, dlatego trudno potwierdzić ich faktyczne istnienie.

Zobacz więcej>>> Zaczarowana Lubelszczyzna - materiały do gier i zabaw opartych na tradycji ludowej

Czytaj więcej>>> o problematyce rekonstrukcji religii słowiańskiej

inf. 29

Czy Stare Miasto od zawsze wyglądało tak samo?

Tak naprawdę lubelskie Stare Miasto to dwa miasta. W X wieku to właściwe miasto, czyli gród, zajmowało tylko wschodnią część wzgórza. Jedna z bram była tam, gdzie dziś znajduje się Brama Grodzka, a ulice Rybna i Złota były fosami głębokimi na pięć metrów. Oprócz fos gród miał pięciometrowe wały ziemne z drewnianą palisadą na szczycie. Na ówczesne czasy był prawdziwą twierdzą. Pozostała część Starego Miasta, łącznie z Rynkiem, stanowiła przedmieścia najdawniejszego Lublina.

Co piszą naukowcy o początkach lubelskiego grodu?

Choć naukowcy zajmujący się badaniem historii Lublina, nie potrafią jednoznacznie wskazać dat i osób związanych z początkami grodu, udało się im ustalić kilka ogólnych faktów z dziejów miasta pod panowaniem pierwszych Piastów. Na przełomie IX i X wieku nieznane bliżej wydarzenie doprowadziło do wyludnienia osad położonych nad Czechówką. Być może regres osadniczy spowodowany był podbojem lubelskich ziem przez przedstawicieli rodzimej dynastii. Na przełom X i XI wieku datuje się również zniszczenie grodu na wzgórzu staromiejskim. Czym było spowodowane? Przyczyn mogło być wiele, od katastrofy naturalnej po najazd nieznanych agresorów, być może nawet samych Piastów. Na XI wiek datuje się powstanie cmentarzy na Sławinku, w okolicach placu Łokietka i placu Po Farze. W XII wieku założono cmentarz w północno-zachodniej części wzgórza zamkowego.

gród1

System obronny średniowiecznego grodu, rys. Robert Sawa

Kiedy do miasta przybył kasztelan?

W XII wieku życie lubelskiej aglomeracji przeniosło się na prawy (południowy) brzeg Czechówki w związku z powstaniem grodu na wzgórzu zamkowym. To właśnie tu powstała siedziba lubelskiej administracji lokalnej i kasztelana, który w imieniu władcy zajmował się gospodarką i sprawowaniem jurysdykcji nad miejscową ludnością. W jego gestii było więc zarówno ściganie i osadzanie przestępców, jak i pobieranie danin w naturze. Źródła odnotowują obecność kasztelana lubelskiego Wojciecha w 1224 roku. Jego siedziba została ulokowana w zachodniej części wzgórza, gdzie archeolodzy odkryli pozostałości spalonych umocnień obronnych datowanych na przełom XI i XII lub XIII wieku. Z czasem kasztelanie zostały wyparte przez urząd starościński. Pierwszym starostą lubelskim, zdaniem historyka Stanisława Kutrzeby, był Abraham notowany źródłowo w 1362 roku.  

Wypowiedź dra hab. Andrzeja Rozwałki w ramach dyskusji naukowej o lubelskiej kasztelanii

Dlaczego doszło do powstania kasztelanii?

Osłabienie władzy centralnej w okresie rozbicia dzielnicowego zaowocowało potrzebą reorganizacji zarządu terytorialnego. Kasztelan miał być więc urzędnikiem królewskim „w terenie”. Do jego obowiązków należało też wsparcie akcji chrystianizacyjnej, jaką prowadziły zakony na ówczesnych Kresach Wschodnich w celu bliższego zespolenia tych ziem z państwem piastowskim. Powstanie w mieście kasztelanii zaprocentowało wzrostem znaczenia lubelskiego grodu na mapie kraju i Europy, oraz wpłynęło pozytywnie na rozwój jego samodzielności względem dzielnicy sandomierskiej.

Rekonstrukcja grodu i klasztoru dominikańskiego w XIII wieku, rys. Robert Sawa 

Kiedy do miasta przybył archidiakon?

Rozwój lubelskich struktur kościelnych następował przy jednoczesnych przeobrażeniach administracyjnych. Na XII wiek datuje się wzrost znaczenia wzgórza staromiejskiego pełniącego w tym czasie funkcję podgrodzia względem grodu kasztelańskiego. Być może właśnie dlatego ulokowano tutaj siedzibę archidiakona będącego terenowym zastępcą biskupa. Obecność pierwszego archidiakona Jana odnotowuje się w 1198 roku, za panowania księcia Leszka Białego. Zdaniem naukowców już wówczas archidiakon mógł zarządzać rozwiniętą siecią parafii i kościołów, gdyż dostojnik takiej rangi nie przybyłby na nieprzygotowany grunt. Za teorią o istnieniu wcześniejszych struktur kościelnych przemawiają odkrycia cmentarzy chrześcijańskich datowanych na XI wiek, a także legendy dotyczące powstania świątyni na wzgórzu Czwartek. Umiejscowienie archidiakonatu poza obszarem władzy kasztelańskiej nie było przypadkowe. Zgodnie z założeniami reformy gregoriańskiej archidiakon ściśle współpracując z władzami świeckimi, był od nich całkowicie niezależny. Te dwa wzgórza stały się więc symbolem władzy świeckiej i duchownej. Na terenie księstwa sandomierskiego istniało wówczas sześć archidiakonatów – w tym lubelski. Dzisiaj tytulatura ta ma charakter wyłącznie honorowy.

Archidiakon, rys. Robert Sawa

Gdzie znajdowała się siedziba archidiakona?

To dość prawdopodobne, że obszar, na którym mieściła się siedziba archidiakona i jego kościół wyznacza dzisiejsza ulica Archidiakońska. Byłby to więc teren pomiędzy klasztorem Dominikanów a placem Po Farze. Niestety brakuje jakichkolwiek informacji dotyczących powstania pierwszej świątyni archidiakońskiej. Być może została ona zniszczona wraz z innymi kościołami w trakcie najazdów w 1244 roku.

Czytaj więcej>>>

>>> o Lublinie przed lokacją miasta

>>> o historii ulicy Archidiakońskiej

Ulica Archidiakońska w Lublinie. Widok ogólny.

Ulica Archidiakońska, fot. Joanna Zętar

Najkrócej mówiąc...

Gród lubelski w XIII wieku był ważnym ośrodkiem władzy książęco-państwowej i religijnej. Swoją siedzibę na wzgórzu zamkowym miał kasztelan, pełnomocnik władcy, zaś na wzgórzu staromiejskim – archidiakon, przedstawiciel biskupa. W ten sposób doszło do symbolicznego podziału władzy nad lubelskimi wzgórzami.

Czytaj więcej>>> o Lublinie przed 1317 rokiem