Malarstwo w Lublinie od XV do XVIII wieku

O rozwoju sztuk plastycznych w Lublinie wciąż wiadomo bardzo niewiele. Informacje o pracujących w mieście artystach i dziełach, które tu powstawały, są wycinkowe, niepełne, ogólne i nie układają się w spójną historię, w której można prześledzić wpływy z innych krajów, inspiracje albo też gusta mecenasów. Ta sytuacja utrzymuje się do końca XVIII wieku, a nawet przez większą część wieku XIX – bardziej szczegółowe informacje na temat życia artystycznego, wystaw, dzieł i samych twórców pochodzą dopiero z drugiej połowy tego stulecia. Poniższy tekst jest próbą zebrania rozproszonej wiedzy o istotnych przykładach malarstwa i grafiki w Lublinie począwszy od kaplicy Świętej Trójcy, skończywszy na XVIII-wiecznych realizacjach w lubelskich kościołach.

 


Spis treści:
1. Pochodzenie artystów
2. Najwcześniejsze polichromie (XV wiek)
3. Plastyka „złotego wieku” (XVI wiek)
4. Liczni malarze – nieliczne dzieła (XVII wiek)
5. Barok w Lublinie (XVIII wiek)
6. Kierunki przyszłego rozwoju
7. Literatura



Pochodzenie artystów

Większość prac malarskich i graficznych, które powstały – i zachowały się – w Lublinie z okresu między XV a XVIII wiekiem, była dziełem artystów przyjezdnych. Tak jest w przypadku kaplicy Świętej Trójcy, którą udekorowała freskami grupa artystów ze Wschodu, fresków w obecnej archikatedrze, które wykonał Józef Meyer ze Lwowa, pierwszego graficznego widoku Lublina będącego dziełem Abrahama Hogenberga z Niderlandów, niektórych obrazów religijnych znajdujących się w lubelskich kościołach, np. przypisywanych Tomaszowi Dolabelli z Krakowa płócien w kościele dominikanów czy wykonanych przez pracującego w Warszawie Szymona Czechowicza obrazów do kościoła księży misjonarzy.
Obok artystów spoza Lublina pojawiają się twórcy nieznani z imienia, w przypadku których nie da się potwierdzić ani wykluczyć lubelskiego pochodzenia: są to m.in. autorzy fresku w kościele Matki Bożej Zwycięskiej (tzw. pobrygidkowskim), autorzy polichromii w tzw. winiarni pod Fortuną i malarz, który wykonał obraz przedstawiający pożar Lublina z 1719 roku.
Z Lublinem był za to związany autor fresku w czaszy kopuły w kaplicy Świętego Krzyża u dominikanów – zarówno Tomasz Muszyński, jak i Jan Krzysztof Herman (German), którym wymiennie przypisuje się wykonanie tego zamówienia, byli poświadczonymi w aktach obywatelami miasta.



Najwcześniejsze polichromie (XV wiek)

Najstarszy zachowany w Lublinie obraz, jaki znamy pochodzi z XV wieku. Są to freski w kaplicy Świętej Trójcy ukończone w 1418 roku. O kilkadziesiąt lat starszy jest fryz z kościoła Matki Bożej Zwycięskiej datowany na lata 1460–1470, którego fragment zachował się na strychu kościoła. Przedstawia on orszak królewski na tle miasta, który interpretuje się jako wjazd Jagiełły lub Kazimierza Jagiellończyka do Lublina, albo też jako wjazd Trzech Królów do Jerozolimy.
O innych artystach i dziełach powstałych w Lublinie w XV wieku nie mamy jak dotąd wiadomości. W dawnych aktach zachowało się imię malarza Johannesa, zakonnika bernardyńskiego, który działał przy budowie kościoła bernardynów w końcu XV wieku, nie znamy jednak dzieł, które wykonał.



Plastyka „złotego wieku” (XVI wiek)

Kolejny wiek także w znikomy sposób odbił się w lubelskiej plastyce. Wiemy, że był to tzw. złoty wiek dla lubelskiej gospodarki i kultury, który jednak nie pozostawił śladów materialnych w postaci dzieł sztuki. Wyjątkiem jest tzw. kamienica Lubomelskich, w której zachowały się dwa przykłady renesansowego malarstwa naściennego: fragmenty polichromii na parterze przedstawiające panoramę miasta i Madonnę z Dzieciątkiem (oraz mniejsze dekoracje ornamentalne) i polichromia tzw. winiarni pod Fortuną, gdzie zachowały się ułożone w spójny program sceny figuralne i napisy nawiązujące do ówczesnej obyczajowości.
W lubelskich kościołach można znaleźć kilka przykładów XVI-wiecznego malarstwa religijnego: w kościele dominikanów Matkę Bożą z Dzieciątkiem (pierwotnie na obrazie widoczne były owoce symbolicznie nawiązujące do Męki Pańskiej, obecnie zasłaniają je bogato zdobione sukienki); druga Madonna z Dzieciątkiem z tego okresu znajduje się w kościele św. Piotra (dziś jezuitów).
W dawnych dokumentach znajdują się nazwiska dwóch związanych z Lublinem malarzy, których twórczość na terenie miasta nie została dotąd rozpoznana; są to: Florian Ostrowski i Paweł Wolff.



Liczni malarze – nieliczne dzieła (XVII wiek)

Stosunkowo duży zbiór obrazów (i fresków) z XVII wieku zachował się w kościele dominikanów. W kaplicy Matki Bożej Opieki (Ossolińskich) zamykającej północną nawę kościoła znajduje się obraz Matki Bożej Opiekunki Zakonu z lat 1630–1640. Został on malowany prawdopodobnie przez artystę z kręgu Tomasza Dolabelli – działającego w Krakowie malarza królewskiego, który wielokrotnie przebywał w Lublinie i okolicach (był związany z rodziną Firlejów). Obraz przedstawia Matkę Bożą w typie Mater Misericordiae w szeroko rozpostartych rękach trzymającą płaszcz, pod którym klęczą święci i błogosławieni przedstawiciele zakonu dominikańskiego, m.in. Tomasz z Akwinu, Katarzyna ze Sieny, Dominik Guzman, Jacek Odrowąż. Wizerunek ten znany jest również jako Matka Boża Trybunalska, być może dlatego, że modlono się przed nim o pomyślny przebieg odbywających się w Lublinie (od 1578 roku) trybunałów koronnych.
W tym samym kościele w nawach bocznych, ponad przejściami do kaplic, znajdują się obrazy przedstawiające historię drzewa Krzyża Świętego malowane prawdopodobnie przez wspomnianego Tomasza Dolabellę lub kogoś z jego kręgu.
W kaplicy Krzyża Świętego (Tyszkiewiczów) zachował się wystrój malarski datowany na lata 50. XVII wieku: cykl obrazów pasyjnych (Ukrzyżowanie Tomasza Muszyńskiego, Przybicie do krzyża i Zdjęcie z krzyża Albina Kuncewicza), dwa obrazy ilustrujące legendę Krzyża Świętego namalowane przez Tomasza Muszyńskiego oraz najważniejszy w tym gronie fresk w czaszy kopuły przedstawiający sąd ostateczny (jego autorem jest Tomasz Muszyński bądź Jan Krzysztof Herman vel German).
W stallach kościoła Matki Bożej Zwycięskiej zachowały się malowidła datowane na lata 1632–1660, które przedstawiają życie i cuda św. Brygidy; ich autorem był prawdopodobnie Jan Sztetter z Grodna.
Z XVII wieku pochodzi widok Lublina wykonany w technice miedziorytu przez Abrahama Hogenberga (zm. 1653).
W tym czasie w Lublinie działało także wielu malarzy, których nazwiska przechowały się w aktach miejskich, często nie tyle w związku z ich pracą, ile z urodzonymi dziećmi, sprawami sądowymi, czy nadaniem obywatelstwa. Nie znamy więc ich dzieł ani technik, w których pracowali, pozostały jednak nazwiska. Są to: Tomasz Adamowicz (syn Jana i Anny Adamowiczów z Jarosławia, który w 1616 roku uzyskał obywatelstwo miasta), Michał Chmielewski (wiemy z akt miejskich, że zmarł przed 21 lutego 1658), Mateusz Chylewski (lub Mathias Chilewski; pojawia się w aktach lubelskich w latach 90. XVII wieku), Sebastian Czarfiewski (pojawia się w aktach w latach 1655 i 1656), Florian Heiderman (przyjechał do Lublina z Niemiec, w 1606 roku otrzymał obywatelstwo Lublina), Jan (pojawia się w aktach lubelskich w latach 1615–1622, zmarł przed 1636), Szymon Jastrzębski (pojawia się w aktach w 1699 roku), Jan Karaim (pojawia się w latach 1606–1621), Adam Karwowski (pojawia się w aktach w 1695 roku), Joannes Kruk i Michael Ossoczewski (wzmiankowani w aktach w XVII wieku).



Barok w Lublinie (XVIII wiek)

Z tego okresu również nie ma wielu przykładów malarstwa, jednak te, które się zachowały, są bardzo interesujące. Na początku warto wymienić namalowany w latach 50. XVIII wieku obraz nieznanego malarza przedstawiający pożar Lublina z 1719 roku – pod względem techniki pozostawia on wiele do życzenia, ale w ciekawy sposób ukazuje współczesny artyście wygląd Lublina.
Najwybitniejsze malowidła z XVIII wieku są dziełem Józefa Meyera – to freski we wnętrzu kościoła jezuitów (obecnie archikatedrze) wykonane w latach 1756–1757. Tworzą one spójny program poświęcony patronom świątyni – Janowi Chrzcicielowi i Janowi Ewangeliście.
Nieco wcześniej – w 1736 roku – powstał wystrój kościoła pw. Przemienienia Pańskiego (zwany dawniej kościołem misjonarzy, obecnie seminaryjny), do którego trzy obrazy olejne na płótnie (lub cztery, jeśli przypisać mu portret fundatora, Jana Tarły) namalował Szymon Czechowicz (1689–1775) – artysta tworzący pod wpływem późnego baroku rzymskiego. W ołtarzu głównym znajduje się Przemienienie Pańskie: w wyraźnie wydzielonej górnej strefie artysta przedstawił Chrystusa, Mojżesza i Eliasza, poniżej Piotra, Jakuba i Jana na tle pejzażu. W ołtarzu bocznym w lewym ramieniu transeptu znajduje się wizerunek św. Barbary na tle pejzażu otoczonej atrybutami (kielich z hostią, miecz, wieża) i puttami, a w ołtarzu w prawym ramieniu transeptu – Madonna z Dzieciątkiem: Maryja stoi na kuli ziemskiej i trzyma nagiego Jezusa, który długim cienkim drzewcem krzyża przebija węża pod jej stopami; w tle widoczne są putta i główki anielskie, obłoki i gołębica.
Ponadto w XVIII wieku powstają liczne grafiki przedstawiające panoramę Lublina, większość z nich wzorowana na miedziorycie Abrahama Hogenberga.



Kierunki przyszłego rozwoju

Kolejne dziesięciolecia przyniosły zmiany w lubelskiej plastyce – w pierwszej połowie XIX wieku następujące bardzo powoli, później coraz szybciej. Jedną z nich był stopniowy zanik mecenatu magnackiego i kościelnego – choć wielu artystów pracowało wciąż przy wystroju świątyń. Ci lubelscy mieszczanie i ziemianie, którzy interesowali się sztuką, cenili (i czasem zamawiali) obrazy o tematyce świeckiej – portrety, martwe natury, sceny rodzajowe, historyczne i pejzaże. Nowe pomysły na malarstwo, takie jak impresjonizm, do Polski – a tym bardziej do Lublina – docierały z dużym opóźnieniem. Podobnie powoli rozwijało się życie artystyczne (np. wystawy, organizacje zrzeszające i wspierające plastyków); pierwsze jego oznaki pojawiły się w Lublinie pod koniec XIX wieku. Wzmianki o sztuce zaczęły ukazywać się w prasie lokalnej, dzięki czemu jesteśmy w stanie odtworzyć nazwiska i dzieła niektórych związanych z Lublinem artystów znacznie lepiej niż w poprzednich stuleciach.
 

Opracowała: Anna Kiszka
Redakcja: Monika Śliwińska


Literatura

Aleksandrowicz A. i inni [oprac.], Z przeszłości kulturalnej Lubelszczyzny, Lublin 1978.
Bąk M., Obrazy Szymona Czechowicza w kościele p.w. Przemienienia Pańskiego w Lublinie. Stan badań i historia fundacji kościoła i obrazów Szymona Czechowicza, „Roczniki Humanistyczne” 1974, t. 22, z. 6, s. 39–64.
Gromski D., Freski Józefa Meyera w katedrze lubelskiej, [w:] Studia nad sztuką renesansu i baroku, t. 1, red. A. Maśliński, Lublin 1989, s. 157–196.
Kamiński I.J., O sztuce w Lublinie, [w:] Lublin w dziejach i kulturze Polski, red. T. Radzik, A.A. Witusik, Lublin 1997, s. 285–362.
Kucharska K., Dominikanie w Lublinie. Materiały szkoleniowe do użytku wewnątrzorganizacyjnego [PTTK], z. 2, Lublin 1988.
Michalczuk S., Cztery słynne freski lubelskie, „Kalendarz Lubelski” 1972, s. 68–72, zwł. s. 69–70.
Michalczuk S., Polichromia tzw. winiarni, „Kamena” 1966, nr 23, s. 10.
Orańska J., Szymon Czechowicz 1689–1775, Poznań 1948, s. 13, 64–65 i 104–105.
Orthwein M., Gawarecki H., Konserwacja obrazu «Pożar Lublina», „Ochrona zabytków” R. 7, 1954.
Rolska-Boruch I., Obraz Matki Bożej trybunalskiej w kościele Dominikanów w Lublinie, [w:] Dominikanie w Lublinie. Studia z dziejów i kultury, red. H. Gapski, Lublin 2006, s. 311–331.
Słownik artystów polskich i obcych w Polsce działających. Malarze, rzeźbiarze, graficy, t. 1, 3, 4, 6, Wrocław–Warszawa–Kraków–Gdańsk 1971, s. 7.