JAK NAGRAĆ HISTORIĘ MÓWIONĄ?

Najważniejszym elementem realizacji projektu „Historia Mówiona” jest ustalenie jakiego rodzaju zagadnienia (tematy) nas interesują i do jakich celów będziemy wykorzystywać zgromadzone relacje. Następnym krokiem jest zgromadzenie odpowiedniego sprzętu i stworzenie zespołu osób, które będą zajmować się nagrywaniem, przepisywaniem i opracowywaniem relacji. Nie mniej istotne jest przyjęcie określonego systemu archiwizowania zgromadzonego materiału, tak aby łatwo można było odnaleźć potrzebne fragmenty (osoby). Warto wykonywać także dokumentacje fotograficzną do projektu, np. fotografować osoby, z którymi nagrywane są relacje. Kolejnym etapem jest tworzenie innych projektów (edukacyjnych, artystycznych), w których relacje mogą zostać wykorzystane.


Spis treści:
1. Jak szukać osób, z którymi przeprowadzamy wywiady?
2. Jak nagrywać relacje?
3. Jak korzystać z kwestionariusza?
4. Jak archiwizować i przepisywać relacje?
5. Dodatkowe informacje



Jak szukać osób, z którymi przeprowadzamy wywiady?

Najlepiej jest docierać do potencjalnych rozmówców przez kontakty osobiste – rodzinę, sąsiadów, znajomych, znajomych znajomych itp. Można też nawiązać kontakt z różnego rodzaju instytucjami zajmującymi się statutowo interesującymi nas zagadnieniami. Najczęściej każda z osób z jaką robimy wywiad może skontaktować nad z kilkoma kolejnymi osobami spośród swoich znajomych – zawsze należy o to poprosić po nagraniu relacji.



Jak nagrywać relacje?

Relacje powinny być zarejestrowane w technice cyfrowej audio lub video (nagrywarka cyfrowa Mini Disc lub DAT/ kamera cyfrowa) w celu zachowania jak najlepszej jakości (umożliwi to prezentację materiału w Internecie). Jeśli używamy cyfrowej nagrywarki MD lub magnetofonu potrzebny jest zewnętrzny mikrofon (najlepiej pojemnościowy ze statywem, ewentualnie mały mikrofon z „klipsem” - przypinany do ubrania). W celu zapewnienia jak najlepszej jakości dźwięku należy dążyć do wyciszenia pomieszczenia podczas nagrania – tykający zegar, włączająca się lodówka czy zamrażarka, szemrzące w drugim pokoju radio, ptaki ćwierkające za oknem, itp. spowodują iż nagranie nie będzie się nadawało do wykorzystania. Po nagraniu relacji należy poprosić o podpisanie zgody na wykorzystanie materiałów (relacji i ewentualnie fotografii) – jest to wymóg ustawy o prawach autorskich.

 


UWAGA: Na początku każdego wywiadu osoba z którą nagrywamy relację powinna wymienić swoje imię i nazwisko i powiedzieć kilka słów o sobie (np. „nazywam się Anna Kowalska, urodziłam się w Końskowoli w 1929 roku i mieszkałam tu do czasów okupacji...”)



Jak korzystać z kwestionariusza?

Przykładowy kwestionariusz jest jedynie sugestią, pomocą, punktem odniesienia. W żadnym wypadku nie należy traktować go jako „ankiety do wypełnienia”. Wywiad powinien być prowadzony płynnie, w sposób indywidualny, dostosowany do możliwości danej osoby.



Jak archiwizować i przepisywać relacje?

Każda relacja powinna być zarejestrowana w formie dźwięku na osobnej dyskietce MD (kasecie, płycie CD.) dokładnie opisanej (z kim wywiad, gdzie nagrany, kiedy i przez kogo) oraz przepisana na komputerze (plik na twardym dysku + kopia na dyskietce lub CD + wydruk w segregatorze). Każda przepisana relacja i dyskietka z jej nagraniem powinna posiadać własną kartę inwentaryzacyjną opatrzoną numerem inwentaryzacyjnym. Taki system pozwala na łatwe korzystanie z powiększającego się archiwum. Relację przepisujemy dosłownie, z zachowaniem błędów i potknięć językowych – taki zapis pozwala na korzystanie z relacji w badaniach lingwistycznych. Tę pierwotną, surową wersję można następnie opracowywać i porządkować w osobnym pliku według tematów kluczowych (np. dom rodzinny, rodzina, dzieciństwo, szkoła, itd.) lub w innym porządku, który jest najodpowiedniejszy dla określonych celów.



Dodatkowe informacje

• Gdy próbujemy umówić się z kimś na nagranie, ewentualnie staramy się przekonać kogoś aby się na to zgodził, nie posługujmy się pojęciem „wywiad”, które brzmi groźnie, oficjalnie i zniechęca ludzi. Lepsze słowo to „relacja”, opowieść o mieście, itp.
• Starajmy się zawsze wytłumaczyć naszym rozmówcom iż nie chodzi nam o ich wiedzę książkową na dany temat, ale o osobiste wspomnienia - to czego nie ma w książkach.
• Nagrywając relację nie zapomnijmy spytać czy dana osoba nie ma w domu (lub na strychu) starych zdjęć, dokumentów, itp. Można w ten sposób natrafić na ciekawe materiały
• Przed rozpoczęciem wywiadu należy poinformować osobę dlaczego chcemy nagrać z nią relację, wytłumaczyć, że bierze udział w konkretnym projekcie, opisać jego cele, itp.
• Starajmy się słuchać rozmówcy, nie przerywać mu, nie oceniać, nie wchodzić z nim w polemikę nawet jeśli się nie zgadzamy z jego wypowiedzią lub uważamy ją za niesłuszną. Nie należy zrażać ani oburzać się ewentualnymi wypowiedziami o charakterze antysemickim, antyukraińskim, spiskowym itp. Każdy ma prawo do własnego zdania.
• Spróbujmy powstrzymać się od automatycznego przytakiwania („acha”, „mchm”, „tak”, „oczywiście”) – wszystkie te elementy zostaną zarejestrowane, co pogorszy jakość relacji i utrudni ich późniejsze wykorzystanie.
• Nie bójmy się zadawania pytań, ale czyńmy to zawsze zgodnie z tokiem wywodu rozmówcy, a nie według przygotowanej wcześniej listy!
• Panujmy nad rozmową. Jeśli nagle rozmówca zmienia temat (na swój ulubiony, zaczyna na przykład opowiadać o wnukach, lub wdawać się w polemiki polityczne), łagodnie, lecz stanowczo wróćmy do zasadniczego tematu rozmowy.
• Zawsze należy mieć przy sobie: papier, długopis, zapasowe baterie i kasety (dyski), kwestionariusz, kartę inwentaryzacyjną i formularz, na którym uzyskamy zgodę osoby na korzystanie z przeprowadzonego wywiadu.

Opracowanie: Marta Kubiszyn (14 września 2005)