Maszyny drukarskie

 

W skład zespołu wchodzą maszyny drukarskie, introligatorskie i litograficzne różnego typu. Prawdziwą ozdobą naszej kolekcji jest pełnoformatowa maszyna płaska typograficzna stopcylindrowa Planeta Fixia wyprodukowana na początku XX wieku w niemieckiej firmie Dresner Schnellpressen Fabrik. Maszyny tego typu są jednymi z najstarszych maszyn drukujących płaskich z zatrzymującym się cylindrem o napędzie elektrycznym, a znajdujący się w Izbie Drukarstwa model jest jednym z trzech istniejących tego typu w Europie. Posiadamy także dwie maszyny drukujące dociskowe typu „Boston" z napędem nożnym i z napędem ręcznym oraz linotyp z pocz. XX wieku. W 2013 roku zakupiony został unikatowy na terenie Polski egzemplarz maszyny drukarskiej Augsburg z 1904 roku. Gromadzone są także korektorki, regały zecerskie, komplety czcionek, urządzenia do składu ręcznego, maszyny introligatorskie takie jak: zszywarki, krajarki, perforatorka i bigówka, złociarki, maszyna do wyoblania grzbietów, ściski introligatorskie. Wyposażenie pracowni litograficznej stanowi zabytkowa prasa wraz ze szlifiernią. Większość z tych przedmiotów pochodzi z likwidowanych lubelskich i podlubelskich drukarni i introligatorni.


BOSTONKA RĘCZNA

Maszyna drukująca dociskowa typograficzna, typu "Boston", z napędem ręcznym, nr 8, prod. firmy F. M. Weiler (Niemcy). Wyprodukowana w 1903 roku. Maksymalny format druku - A-4. Gabaryty maszyny: 900x600x700 mm.

Podstawowe zespoły i mechanizmy maszyny:
1. Metalowy korpus maszyny z nieruchomą płytą formową.
2. Ruchomy tygiel dociskowy.
3. Talerzowy zespół farbowy z ruchomymi wałkami nadającymi.
4. Dźwignia metalowa do napędu ręcznego.

Opis procesu technologicznego druku:
Maszyna drukująca typograficzna dociskowa, typu „Boston" charakteryzuje się nieruchomą płytą formową i ruchomym tyglem dociskowym, wykonującym ruch wahadłowy. Maszyna jest stosowana do druku małoformatowych druków akcydensowych (formularze, zaproszenia, bilety wizytowe, listowniki, druki manipulacyjne i okolicznościowe) z tekstem lub grafiką typu kreskowego. Proces technologiczny zaczyna się od odpowiedniego przygotowania do druku maszyny przez maszynistę, tj. zamocowania formy drukarskiej typograficznej na płycie formowej, nałożenia farby drukarskiej na talerz farbowy i właściwe jej roztarcie, przygotowanie odpowiednio elastycznego obciągu i przyklejenie go na powierzchni dociskowej tygla oraz umocowanie na tej powierzchni ograni­czników dla arkuszy papieru. Następnie maszynista przy pomocy specjalnej dźwigni metalowej uruchamia zespół wałków farbowych, które nanoszą farbę drukarską na formę, a następnie wprawia w ruch wahadłowy tygiel dociskowy z uprzednio nałożonym arkuszem papieru. W momencie zetknięcia się tygla z papierem z formą drukarską pokrytą farbą następuje druk. W wyniku druku otrzymuje się odbitkę formy drukarskiej na papierze. W przypadku druków wielokolorowych, każdy kolor drukowany jest z oddzielnej formy. Wymaga to odpowiedniego przygotowania maszyny poprzez umycie zespołu farbowego i nałożenia innego koloru farby oraz zmiany obciągu na powierzchni tygla.


Victoria dresden 



Maszyna drukarska dociskowa typu GALLY, formatu A3. Wyprodukowana na początku XX wieku, system GALLY umożliwia jednoczesny docisk tygla do formy. Forma jest związana na stałe z korpusem maszyny, podobnie jak w systemie BOSTON, tygiel nie posiada stałego punktu obrotowego w korpusie maszyny, a ruch jego składa się z dwóch ruchów: z obrotu i z przesunięcia. Tygiel jest pociągany przez dźwignię po prowadnicach i gdy zajmuje położenie równoległe do formy drukowej następuje jego przysunięcie do formy i druk. Dzięki równoległemu położeniu tygla otrzymujemy jednocześnie druk na całej płaszczyźnie arkusza.

Poprzednim właścicielem był Z. Sapuła, maszyna służyła jako maszyna sztancująca. Obecnie pozbawiona walców farbowych. Napędzana przez silnik elektryczny pasami transmisyjnymi.

 

LINOTYP



Maszyna do składu gorącego wierszowego, prod. firmy LINOTYPE (Niemcy). Wyprodukowany ok. 1924 r. Gabaryty maszyny: 1600x1600x1800 mm. Masa ok. 1500 kg. Ilość magazynów - 3. Format wiersza - 4 - 28 cycer (18 -126 mm). Chłodzenie formy odlewniczej - powietrzne.

Podstawowe zespoły mechanizmów:
- Zespól składający (magazyny z matrycami, klawiatura z mechanizmem zwalniania matryc, magazyn klinów z mechanizmem ich zwalniania, wierszownik prowadnica dolna).
- Zespół odlewający (imadło, mechanizm justujący, koło odlewnicze z formami, kocioł z tłokiem, urządzenie do ogrzewania stopu i podawania metalu do kotła, urządzenie chłodzące formę odlewniczą, blok nożowy i mechanizm wypychacza wierszy).
- Zespół rozbierający (prowadnica górna, przenośnik górny matryc, mechanizm spychacza, zamek rozbierający, szyna rozdzielcza matryc do magazynu).
- Zespoły napędowe (napęd główny z silnikiem elektrycznym o mocy ok. 0,6 kW, mechanizm napędu kotła odlewniczego, napęd mechanizmu rozbierającego). Proces technologiczny pracy na linotypie:

Proces technologiczny:
Składanie na linotypie odbywa się półautomatycznie przez linotypistę, który poprzez naciskanie odpowiednich klawiszy na klawiaturze zwalnia z magazynów matryce liter i znaków oraz kliny wypełniające odstępy miedzy słowami, wchodzące w skład wiersza. Po złożeniu i wyjustowaniu wiersza, linotypista przekazuje go przy pomocy odpowiednich mechanizmów do zespołu odlewającego, w którym oczka matryc zostają ustawione naprzeciw formy odlewniczej, zamocowanej w kole odlewniczym. W tej fazie proces odlewania wiersza odbywa się w sposób automatyczny. Najpierw następuje ostateczne wyrównanie i justowanie wiersza w taki sposób, aby matryce wszystkich znaków i liter tworzyły w odlanym wierszu równą linię pisma i szczelnie wypełniały format wiersza, a następnie do formy odlewniczej przysuwa się kocioł wypełniony gorącym roztopionym metalem, który poprzez ustnik kotła za pomocą pompy wtłoczony zostaje do formy. Po dokonaniu odlewu wiersz zostaje wypchnięty z formy odlewniczej poprzez blok nożowy przy pomocy wyrzutnika na szufelkę, a kliny i matryce zostają w tym czasie automatycznie przenoszone przez odpowiednie mechanizmy rozbierające do swoich magazynów. Proces rozbiórki matryc odbywa się w sposób całkowicie zmechanizowany. Ruch postępowy na szynie rozdzielczej nadają matrycom wrzeciona napędowe. Wzdłuż szyny rozdzielczej jest umieszczona przepustnica z wlotami do kanałów magazynu, do których wpadają siłą swego ciężaru matryce, po wyzębieniu się z szyny. Odlew wierszy linotypowych odbywa się przy temp. ok. 270 st. C. Skład stopu linotypowego: 83% Pb, 12% Sb i 5% Sn.


PLANETA FIXIA



Dane identyfikacyjne:

Maszyna płaska typograficzna (wypukłodrukowa) stopcylindrowa została wyprodukowana na początku XX wieku w firmie niemieckiej Oresdner Schnellpressen Fabrik. Maszyny tego typu są jednymi z najstarszych maszyn drukujących płaskich z zatrzymującym się cylindrem o napędzie elektrycznym. Maksymalny Format druku - A-l. Gabaryty maszyny: 210x230x370 cm.

Podstawowe zespoły i mechanizmy maszyny:
1. Metalowy korpus maszyny z zespołem napędowym.
2. Zespół drukowy z płytą formową i cylindrem dociskowym.
3. Zespół farbowy.
4. Mechanizmy prowadzące arkusz papieru.

Opis procesu technologicznego druku:
W maszynach drukujących tego typu żeliwna płyta formowa, na której zamocowana jest forma drukowa typograficzna w czasie pracy wykonuje ruch postępowo-zwrotny, natomiast cylinder dociskowy z arkuszem papieru - ruch obrotowy. W czasie docisku papieru do formy drukowej, która wcześniej została pokryta farbą drukarską przez wałki farbowe następuje druk. Po druku cylinder dociskowy jest unieruchamiany, w tym czasie płyta formowa wykonuje ruch jałowy, wracając pod ścięciem cylindra do położenia pierwotnego. Zespół farbowy składa się z kałamarza farbowego, duktora cylindrycznego metalowego przekazującego farbę do zespołu wałków rozcierających, a następnie gumowych wałków nadających farbę bezpośrednio na wypukłą formę drukową, Arkusz papieru podawany jest ręcznie na stół spływowy przez obsługę maszyny, natomiast po zadrukowaniu wyprowadzany jest przy pomocy specjalnych mechanizmów na stos druków, układanych na podeście. Na cylinder dociskowy napina się specjalny obciąg, umożliwiający lepszy styk arkusza papieru z formą drukową w momencie druku. Maszyna przystosowana jest do napędu przy pomocy silnika elektrycznego, ale też może być uruchamiana ręcznie za pomocą koła zamachowego. Na świecie jest tylko kilka egzemplarzy takiej maszyny, bo fabryka szybko zaprzestała ich produkcji. Technika tak szybko poszła do przodu, że bardziej opłacało się robić bardziej nowoczesne modele. Na tej maszynie drukujemy plakaty i afisze, ze starych przedwojennych czcionek typograficznych - min. Plakaty na Festiwal Miasto Poezji, Zaczarowany Lublin. 

Opracował: Tadeusz Filipek


AUGSBURG

Maszyna typograficzna płaska pół formatowa, stop cylindrowa. Nro 7227, wyprodukowana w 1904 r. Pochodzi z Ostrowca Świętokrzyskiego, stanowiła przed wojną wyposażenie drukarni żydowskiej, po wojnie drukarnia została upaństwowiona, tak jak prywatne drukarnie przedwojennego Lublina i po sprywatyzowaniu po 1989 r. maszynę wykupiła pracowniczka drukarni Regina Piwnik, która rozpoczął działalność prywatną. W 2014 r. trafiła do Izby Drukarstwa. Jedna z niewielu już maszyn tego typu, działająca. Ze względu na możliwość drukowania na niej dużych formatów przetrwała trudne czasy przemian technologicznych w drukarstwie.

Składa się z:
1. podstawy (korpusu),
2. zespołu napędowego,
3. zespołu podającego farbę,
4. formy na kołach (blat ze składem),
5. cylindra dociskowego.

Cylinder podczas zabierania arkusza stoi nieruchomo, dzięki czemu przy największych prędkościach zapewnione jest właściwe ustawienie arkusza. Powierzchnia drukowania: 60 x 80 cm. Wydajność maszyny: do 1200 wydruków na godzinę. Wymiary maszyny: długość: 335 cm, szerokość: 199 cm, wysokość: 151 cm, średnica cylindra: 32 cm.


Bostonka nożna

  

Maszyna drukująca typograficzna dociskowa, typu „Boston" z napędem nożnym, nr ident. na tabliczce znamionowej - 10 EX.PJ.20. Producent nieznany (prawdopodobnie firma niemiecka). Rok produkcji-ok. 1900 r. Maksymalny format druku-A-4. Gabaryty maszyny: 140 x 100 x 120 cm.

Podstawowe zespoły i mechanizmy maszyny:
1. Metalowy korpus maszyny z nieruchomą płytą formową.
2. Ruchomy tygiel dociskowy.
3. Talerzowy zespół farbowy z ruchomymi wałkami nadającymi.
4. Koło zamachowe.
5. Dźwignia metalowa z pedałem do napędu nożnego.

Opis procesu technologicznego druku:
Maszyna drukująca typograficzna dociskowa, typu „Boston" charakteryzuje się nieruchomą płytą formową i ruchomym tyglem dociskowym, który w czasie druku wykonuje ruch wahadłowy, dociskając nałożony na niego przez maszynistę ręcznie arkusz papieru do formy  drukowej umocowanej na płycie formowej maszyny. Proces technologiczny pracy na ww. maszynie zaczyna się od właściwego przygotowania maszyny do druku przez obsługę, tj. od zamocowania formy na płycie formowej, nałożenia farby drukarskiej na talerz farbowy, przygotowanie elastycznego obciągu i przyklejenie go na powierzchni dociskowej tygla oraz umocowanie na tyglu ograniczników dla arkuszy papieru. W czasie procesu druku maszynista przy pomocy pedału wprawia w ruch wahadłowy  tygiel dociskowy  wraz z karetką wałków farbowych nanoszących farbę drukarską na formę. W momencie styku tygla, na którym znajduje się uprzednio ręcznie położony przez maszynistę arkusz papieru, z formą drukarską pokrytą farbą otrzymuje się odbitkę drukarską. Maszyna może być uruchamiana ręcznie za pomocą koła zamachowego, jak również można do niej podłączyć silnik elektryczny.


GRAFOPRESS GTP ADAST

  

Automat dociskowy typu BOSTON, produkcji czechosłowackiej z 1988 r. Typograficzna maszyna drukarska zaopatrzona w urządzenia do nakładania i odbierania arkusza, z całkowicie zautomatyzowanym cyklem pracy. Wydajność dochodzi do 5000 druków na godzinę Najmłodsza maszyna typograficzna w zasobach Izby Drukarstwa, pochodzi z prywatnej drukarni lubelskiej, mieszczącej się przy ulicy Cyruliczej, gdzie przez długi czas stała w nieczynnej drukarni.

Fotografie: Marcin Butryn


KOREKTORKA

Maszyna do próbnych wydruków w formacie A5. Podarowana Izbie Drukarstwa przez dra Zbigniewa Jóźwika, lubelskiego twórcy exlibrisów.

Fotografie: Marcin Butryn